بر همه واجب است که نیازهای اساسی هر فرد را تضمین کنند و این نیازها به صورت فردی کاملاً برآورده شوند، و تضمین کنند که هر فرد برای برآوردن نیازهای اضافی (غیرضروری) تا بالاترین سطح ممکن تسهیل شود.

It is obligatory to guarantee that all the basic needs are met for everyone, and are completely met on an individual basis, and to guarantee that every individual is facilitated to satisfy the extra needs (non-essential needs) to the highest level possible.

این مقاله دو بخش دارد: نخست، تضمین تأمین نیازهای اساسی، و دوم، تسهیل تأمین نیازهای تجملی.

This article has two halves: firstly, guaranteeing that the basis needs are satisfied and secondly, facilitation of the satisfaction of the luxurious needs.

نیمه نخست [این بحث] دلایل متعددی بر آن دارد، زیرا شارع (جلّ جلاله) به کسب و طلب روزی و تلاش تشویق کرده و تلاش برای به دست آوردن روزی را واجب ساخته است؛ خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

The first half has several evidences for it, since the Legislator (swt) encouraged earning, seeking provision and effort, and made the effort to earn provisions a duty; Allah (swt) said:

«پس در شانه‌های آن راه روید و از روزی او بخورید.» (القرآن ۶۷:۱۵) و:

“So walk among its slopes and eat of His provision.” (TMQ 67:15) and:

«و هنگامی که نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و از فضل خداوند (سبحانه و تعالی) بجویید.» (سورۀ الجمعه، آیۀ ۱۰). پیامبر ﷺ فرمود:

“And when the prayer has been concluded, disperse within the land and seek from the bounty of Allah (swt).” (TMQ 62:10). The Prophet said:

. » كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْماً أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ ي قَُوتُ « .

. » كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْماً أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ ي قَُوتُ « .

«برای انسان همین گناه بس است که کسی را که نفقه‌اش بر عهده اوست ضایع کند.» (روایت ابوداوود با سندی که النووی آن را تصحیح کرده، از عبدالله بن عمرو بن العاص). این اصل در تأمین تمام نیازهای اساسی هر فرد از راه کسب و کار خود اوست. از این رو خداوند (سبحانه و تعالی) کار کردن را بر مرد نیازمند و توانایی که باید نیازهایش را برآورده کند، واجب کرده است. یعنی کار بر چنین فرد توانایی واجب است و اگر آن را انجام ندهد، همچون هر واجب دیگری مورد مؤاخذه قرار می‌گیرد. اما زنان و مردانی که توانایی کار کردن ندارند، تأمین معاش ایشان وظیفه‌ای است و این حقی الزامی برای آنان است و دولت موظف به تأمین آن است. نفقه همسر بر عهده شوهر است؛ پیامبر ﷺ فرمود:

“It is sufficient sin for a man that he neglects him whom he maintains.” (reported by Abu Dawud with an chain that Al- Nawawi authenticated from ‘Abd Allah (swt) b. ‘Amru b. Al-‘As). This is the origin in guaranteeing the person’s satisfaction of all their basic needs through his earning. So Allah (swt) made work a duty upon the needy male who is capable in order for him to satisfy his needs. This means that work is compulsory on this capable person and if he does not undertake it he would be punished as is the case with every duty. As for women, and those men who are incapable of work, it is a duty to provide them with maintenance and this is a binding right for them, and the State is bound to provide it. Maintenance of the wife is a duty upon the husband; the Prophet said:

. » وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُ هُنَّ وَكِسْوَتُ هُنَّ بِالْمَعْرُوفِ «.

. » وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُ هُنَّ وَكِسْوَتُ هُنَّ بِالْمَعْرُوفِ «.

«عَلَيْهِ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ». نفقة الأولاد واجبةٌ على أبيهم؛ قال الله سبحانه: {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} [البقرة: ۲۳۳]، وقال رسول الله ﷺ لهند:

“Upon you is their provision and their clothing according to what is acceptable”. Maintenance for the children is a duty upon their father; Allah (swt) said: “Upon the father is the mothers' provision and their clothing according to what is acceptable.” (TMQ 2:233), and the Messenger of Allah (pbuh) said to Hind:

. » خُذِيْ مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ « .

. » خُذِيْ مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ « .

«خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ» پس از آنکه [هند] شکایت کرد که ابوسفیان مردی خسیس است. نفقه برای وارث؛ خداوند (سبحانه و تعالی) فرمود:

“Take whatever is sufficient for you and your child according to what is acceptable.” after she had complained that Abu Sufyan was a miserly man. Maintenance for the inheritor; Allah (swt) said:

«وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ» (البقره: ۲۳۳) پس از این سخن خداوند (سبحانه و تعالی):

“An heir shall be chargeable in the same way.” (TMQ 2:233) after His (swt) words:

و بر پدر است روزی مادران و پوشاک آنان به شیوهٔ پسندیده.» (سورۃ البقرہ، ۲۳۳)، پس شریعت نفقهٔ زن را بدون قید بر عهدهٔ وارث واجب کرده است، زیرا کسب معاش را بر او واجب نکرده است، و نفقهٔ مردان ناتوان را در صورت تنگدستی بر او واجب کرده است.

Upon the father is the mothers' provision and their clothing according to what is acceptable.” (TMQ 2:233), so the Shari’ah obligated the maintenance of the female without restriction upon the inheritor, since it did not make seeking an earning a duty upon her, and obligated upon him the maintenance for the incapable males, if they were poor.

در صورت نبودِ کسی که موظفِ پرداختِ نفقه بود، یا اگر حاضر بود اما توانِ پرداختِ نفقه را نداشت، شریعت این نفقه را بر عهدهٔ بیت‌المال، یعنی بر عهدهٔ دولت، قرار داده است. از ابوهریره روایت شده که گفت: پیامبر خدا ﷺ فرمود:

In the absence of anyone who was obligated to pay maintenance, or if they were present but unable to pay the maintenance, the Shari’ah obligated this maintenance upon the Bayt Al-Mal, in other words, upon the State. It is narrated that Abu Hurayrah said: The Messenger of Allah (pbuh) said:

. » مَنْ تَ رَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ، وَمَنْ تَ رَكَ كَلاًّ فَإِلَيْ نَا « .

. » مَنْ تَ رَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ، وَمَنْ تَ رَكَ كَلاًّ فَإِلَيْ نَا « .

«هرکس (از مسلمانان) بمیرد و مالی به جای گذارد، آن مال به وارثانش خواهد رسید؛ و اگر فرزندان خردسال یا افراد تحت تکفّل به جای گذارد، ما متکفّل ایشان خواهیم بود.» (متفق علیه از ابوهریره)، و «کَلّ» آن کسی است که ناتوان است و نه پدر دارد و نه فرزند. در زنجیره‌ای دیگر از این روایت آمده است:

“If somebody dies (among the Muslims) leaving some property, the property will go to his heirs; and if he leaves orphans (dependents), we will take care of them.” (agreed upon from Abu Hurayrah), and the kall is the weak who has no father or son. In another chain of the narration it is mentioned:

.» مَنْ تَ رَكَ مَالاً فَلَِِهْلِهِ وَمَنْ تَ رَكَ دَيْ نًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَيَّ وَعَلَيَّ « .

.» مَنْ تَ رَكَ مَالاً فَلَِِهْلِهِ وَمَنْ تَ رَكَ دَيْ نًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَيَّ وَعَلَيَّ « .

«هر که مالی از خود باقی گذارد، آن به وارثش می‌رسد، و هر که بدهی و عیالی از خود باقی گذارد، کار او به من سپرده شود و من مسئولیت آن را بر عهده دارم» (روایت مسلم از جابر). و الضیعۃ یعنی همان فرزندان؛ در کتاب «القاموس المحیط» آمده است: «الضیعۃ نیز به معنای فرزندان است». بدین ترتیب، از این دلایل روشن می‌شود که شریعت، تأمین نیازهای اساسی فقیران را تضمین کرده است؛ چه آنان زن باشند، یا مردی که توانایی کسب و کار ندارد یا درآمدش کفاف نمی‌دهد.

“If anyone leaves property, it goes to his heir and if anyone leaves debt and dependants, let the matter come to me and I shall be responsible,” (reported by Muslim from Jabir), and the Daya’an is in other words, the children; it is mentioned in Al-Muhit dictionary: “Al-Diya’ is also the children”. So through these evidences the Shari’ah has guaranteed the fulfilment of the basic needs of the poor if they were female, or a male who was not capable of earning or if his earnings were not enough.

از نظر شریعت، ناتوان (العاجز) یا کسی است که از نظر حسی و واقعی توانایی کار ندارد، یا کسی است که از نظر شرعی ناتوان به شمار می‌رود، یعنی کسی که نمی‌تواند کاری پیدا کند که از طریق آن درآمد به دست آورد. هر دوی این‌ها ناتوان محسوب می‌شوند.

The incapable according to the Shari’ah is either the one literally unable to work, or the one who is incapable from the view of the law, meaning the one who is unable to find work through which he could gain his earning. Both of these are considered incapable.

از طریق این دلایل، شریعت تأمین تمام نیازهای اساسی ایشان را از راه نفقه تضمین کرده است؛ برای زن بدون هیچ قید و شرطی، و برای آن مردانی که از نظر واقعی یا حکمی ناتوان هستند. این تکلیف ابتدا بر عهده شوهر و هر وارثی است، و اگر یافت نشدند یا ناتوان بودند، بر عهده بیت‌المال، یعنی دولت، خواهد بود.

Through these evidences the Shari’ah guaranteed them the fulfilment of all of their basic needs by maintenance, for the female without restriction, and for those men who are either literally or legally incapable, and this is initially upon the husband and any inheritor, and if they were not found or were incapable then upon the Bayt Al-Mal, in other words, the State.

برای آنکه شریعت بتواند تضمین کند که بیت‌المال این نگهداری و پشتیبانی را انجام دهد، به درآمدهای مشخصی توجه ویژه‌ای شده است، و از این رو بیت‌المال بخشی را برای زکات فقرا در نظر گرفته است:

In order for the Shari’ah to guarantee that the Bayt Al-Mal could carry out this maintenance, special concern is given to specific income, and so the Bayt Al-Mal has a section for the Zakah for the poor:

«صدقات تنها برای فقرا و مساکین است» تا آنجا که می‌فرماید: «و برای در راه‌ماندگان». (قرآن کریم، توبه: ۶۰) اگر زکات کافی نباشد، باید هزینه‌های نگهداری از محل سایر درآمدها به بیت‌المال پرداخت شود، به دلیل سخن پیامبر ﷺ:

“Zakah expenditures are only for the poor and for the needy.” until the words: “And for the [stranded] traveller.” (TMQ 9:60). If the Zakah is not sufficient, then the maintenance must be paid from other income to the Bayt Al-Mal due to the words of the Prophet :

.» وَمَنْ تَ رَكَ دَيْ نًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَيَّ وَعَلَيَّ « .

.» وَمَنْ تَ رَكَ دَيْ نًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَيَّ وَعَلَيَّ « .

«هرکس که بدهی و بازماندگانی بر جای گذارد، کار او نزد من آید و من مسئول آن خواهم بود» (روایت مسلم از جابر)؛ به عبارت دیگر، بر عهده دولت است، و به دلیل سخن او:

“If anyone leaves debt and dependants, let the matter come to me and I shall be responsible” (reported by Muslim from Jabir), in other words, upon the State, and due to his words:

. » الإِمَامُ رَاعٍ وَمَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ « .

. » الإِمَامُ رَاعٍ وَمَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ « .

«الإمامُ راعٍ وهو مسؤولٌ عن رعيّته» (رواه البخاري عن عبد الله بن عمر)، و از مهم‌ترین مسؤولیت‌های امام نسبت به رعیّتش، تضمین تأمین نیازهای اساسی ایشان است. از این رو، نفقه ایشان از درآمد بیت‌المال پرداخت می‌شود، زیرا توزیع نفقه میان فقرا از مسؤولیت‌های دولت است. اگر درآمد قطعی بیت‌المال برای تأمین این نفقه کافی نباشد، بر مسلمانان ثروتمند مالیاتی به اندازه‌ای که این نفقه را تأمین کند وضع می‌شود و به زور از ایشان گرفته می‌شود تا برای این نفقه به بیت‌المال برسد، زیرا این یکی از مواردی است که خلیفه می‌تواند بر آن مالیات وضع کند. این بدان سبب است که اگر زکات و درآمد قطعی بیت‌المال برای تأمین نفقه کافی نباشد، آنگاه بر همه مسلمانان واجب می‌شود؛ و پیامبر ﷺ فرمود:

“The Imam (ruler) is a guardian and he is responsible for his subjects” (reported by Al-Bukhari from Abdullah Bin Umar), and amongst the most important responsibilities to his subjects is to guarantee the fulfilment of their basic needs. Therefore, their maintenance is provided from the income of the Bayt Al-Mal, since it is from the State responsibilities to distribute the maintenance to the poor. If the confirmed income of the Bayt Al-Mal was not sufficient, taxes would be imposed upon the rich Muslims in accordance with what would be enough to provide this maintenance, and it would be taken from them by force in order to get it to the Bayt Al-Mal for the sake of this maintenance, since this is from the reasons that the Khalifah can impose taxes. This is because if the Zakah and the confirmed income of the Bayt Al-Mal is not sufficient to provide the maintenance, then it becomes a duty upon all of the Muslims; the Messenger (pbuh) said:

.» وَأَيُّمَا أَهْلُ عَرْصَةٍ أَصْبَحَ فِيهِمْ امْرُؤٌ جَائِعٌ فَ قَدْ بَرِئَتْ مِنْ هُمْ ذِمَّةُ اللَّهِ تَ عَالَى « .

.» وَأَيُّمَا أَهْلُ عَرْصَةٍ أَصْبَحَ فِيهِمْ امْرُؤٌ جَائِعٌ فَ قَدْ بَرِئَتْ مِنْ هُمْ ذِمَّةُ اللَّهِ تَ عَالَى « .

«هرگاه مردمِ منطقه‌ای صبح کنند و گرسنه‌ای در میانشان باشد، پیمان و حمایت خداوند (سبحانه و تعالی) از ایشان ساقط می‌شود.» (روایت‌شده توسط احمد از ابن عمر، و تصحیح‌شده توسط احمد شاکر)، که روایتی است دلالت‌کننده بر درخواست اطعام گرسنگان، و به نکوهش مرتبط است؛ پس این درخواست جزمی است و بنابراین دلالت بر وجوب آن بر ایشان دارد. از این رو خلیفه می‌تواند بر کسانی که توانایی پرداخت دارند مالیات وضع کند، و در صورت لزوم حتی با زور از آنان بگیرد، زیرا او در حال انجام یک وظیفه است.

“Whenever the people of an area wake up with a hungry person amongst them, then Allah (swt)’s covenant and protection to them is absolved.” (reported by Ahmad from Ibn Umar and authenticated by Ahmad Shakir), which is a report that implies a request to feed the hungry, and is connected to a blame, and so the request is definite, which therefore indicates that it is obligatory upon them. Therefore, the Khalifah can impose taxes upon who is capable of them, and take it from them even by force if necessary, since he is executing a duty.

این همه دلیل بر آن است که شریعت، تأمین برآورده‌شدن همه نیازهای اساسی همه افراد را، به‌صورت فردی، واجب کرده، و درآمدی را مشخص نموده که این تأمین را تضمین می‌کند و انجام و استمرار آن را تضمین می‌نماید.

This is all evidence that the Shari’ah obligated guaranteeing the satisfaction of all the basic needs for all the individuals, on an individual basis, and specified the income which guarantees the undertaking of this fulfilment, and guarantees its undertaking and continuation of it.

از زاویه تضمین تأمین همه افراد، به‌صورت فردی، این موضوع مطرح است. اما از زاویه‌ی تأمین همه‌ی نیازهای اساسی، واقعیت زندگی فرد این است که نیازهای اساسی عبارت‌اند از خوراک، پوشاک و مسکن، و دلایل شرعی، نفقه را تضمین کرده‌اند، و نفقه همان خوراک، پوشاک و مسکن است. افزون بر این، دلایلی وجود دارد که نشان می‌دهد این سه (خوراک، پوشاک و مسکن) نیازهای اساسی‌اند و هر چیز دیگری زیادی و اضافی است.

This is from the angle of guaranteeing the fulfilment for all of the individuals, on an individual basis. As for the angle that the fulfilment is of all the basic needs, the reality of life for the individual is that the basic needs are food, clothing and shelter, and the Shari’ah evidences which came guaranteed maintenance, and maintenance is food, clothing and shelter. Above and beyond that there are evidences that indicate that these three (food, clothing, and shelter) are the basic needs, and anything else is surplus and extra.

در مورد دلایلی که نفقه را خوراک، پوشاک و مسکن می‌دانند، خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

As for the evidences that maintenance is food, clothing and shelter, Allah (swt) said:

«بر عهدهٔ پدر است روزی مادران و پوشاکشان به شیوهٔ پسندیده.» (البقرة ۲۳۳) و فرمود: «آنان را در جایی از آنچه خود سکونت دارید، به اندازهٔ توانتان جای دهید.» (الطلاق ۶) و فرمود: «از میانگین آنچه به خانوادهٔ خود می‌خورانید.» (المائدة ۸۹). پس خداوند (سبحانه و تعالی) روشن ساخت که خوراک، پوشاک و مسکن از مصادیق نفقه است. پیامبر ﷺ درباره‌ی زنان، یعنی همسران، چنین فرمود:

“Upon the father is the mothers' provision and their clothing according to what is acceptable.” (TMQ 2:233) and said: “Lodge them [in a section] of where you dwell out of your means.” (TMQ 65:6) and said: “From the average of that which you feed your [own] families.” (TMQ 5:89), and so Allah (swt) clarified that food, clothing and shelter is maintenance. The Prophet said about women, in other words, wives:

. » أَلا وَحَقُّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ « .

. » أَلا وَحَقُّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ « .

«و حق آنان بر شما این است که آنان را به شایستگی روزی دهید و به نیکی بپوشانید» (روایت شده و صحیح دانسته‌شده توسط الترمذی از عمرو بن الاحوص). در روایتی دیگر فرمود:

“And their right over you is that you provide for them and dress them with what is good” (reported and authenticated by Al- Tirmidhi fromAmrf b. Al-Ahwas). In another narration he said:

.» وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُ هُنَّ وَكِسْوَتُ هُنَّ بِالْمَعْرُوفِ « .

.» وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُ هُنَّ وَكِسْوَتُ هُنَّ بِالْمَعْرُوفِ « .

«و حق آنان بر شما آن است که به ایشان نفقه دهید و با آنچه پسندیده است لباس بپوشانید» (روایت مسلم از جابر). این‌ها دلیل بر آن‌اند که نفقه شامل غذا، پوشاک و مسکن است و این‌ها نیازهای اساسی‌اند. عثمان بن عفان روایت کرده که پیامبر ﷺ فرمود: «برای فرزند آدم حقی در غیر از این چیزها نیست: خانه‌ای که در آن زندگی کند، جامه‌ای که عورتش را بپوشاند، و جِلف (تکه‌ای نان) و آب.» (حسن) و اما دلیل بر این‌که غذا، پوشاک و مسکن نیازهای اساسی‌اند و هر چیز دیگر زائد است، از پیامبر ﷺ روایت شده که فرمود:

“And their right over you is to provide for them and cloth them with what is acceptable.” (reported by Muslim from Jabir). These are evidences that the maintenance is food, clothing and shelter, and that these are the basic needs. Uthman bin 'Affan narrated that the Prophet (s.a.w) said: "There is no right for the son of Adam in other than these things: A house which he lives in, a garment which covers his nakedness, and Jilf (a piece of bread) and water." (Hasan) As for the evidences that food, clothing and shelter are the basic needs and anything else is extra, it is narrated from the Prophet that he said:

. كُلُّ شَيْءٍ سِوَى ظِلِّ بَ يْتٍ، وَجِلْفِ الْخُبْزِ، وَث وَْبٍ ي وَُارِي عَوْرَتَهُ، وَالْمَاءِ، فَمَا « » فَضَلَ عَنْ هَذَا فَ لَيْسَ لابْنِ آدَمَ فِيهِ حَ ق .

. كُلُّ شَيْءٍ سِوَى ظِلِّ بَ يْتٍ، وَجِلْفِ الْخُبْزِ، وَث وَْبٍ ي وَُارِي عَوْرَتَهُ، وَالْمَاءِ، فَمَا « » فَضَلَ عَنْ هَذَا فَ لَيْسَ لابْنِ آدَمَ فِيهِ حَ ق .

«برای فرزند آدم حقی در غیر از این چیزها نیست: خانه‌ای که در آن زندگی کند، تکه‌ای نان، لباسی که عورتش را بپوشاند، و آب.» و این حدیث با لفظی متفاوت نیز روایت شده است.

“There is no right for the son Adam in other than these things: a house to live in, a piece of bread, a garment which covers his nakedness (‘Awrah), and water.”. And it is narrated with a different wording:

. لَيْسَ لابْنِ آدَمَ حَ ق فِي سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ: بَ يْتٌ يَسْكُنُهُ، وَثَ وْبٌ ي وَُارِي « » عَوْرَتَهُ، وَجِلْفُ الْخُبْزِ وَالْمَاءِ .

. لَيْسَ لابْنِ آدَمَ حَ ق فِي سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ: بَ يْتٌ يَسْكُنُهُ، وَثَ وْبٌ ي وَُارِي « » عَوْرَتَهُ، وَجِلْفُ الْخُبْزِ وَالْمَاءِ .

«پسر آدم حقی جز این‌ها ندارد: خانه‌ای که در آن زندگی کند، لباسی که عورتش (اعضای بدنی که در برابر دیگران باید پوشیده شود) را بپوشاند، یک تکه نان و آب.» (روایت شده توسط الترمذی که گفته است حسن صحیح است). الفاظ این دو روایت نشان می‌دهد که آنچه در این روایات آمده، یعنی خوراک، پوشاک و مسکن: «سایه‌ی یک خانه»؛ «خانه‌ای که در آن زندگی کند»؛ «پارچه‌ای که عورتش را بپوشاند»؛ «یک تکه نان و آب»، کافی و بسنده است. و سخن او در روایت: «» فَمَا فَضَلَ عَنْ هَذَا فَ لَيْسَ لابْنِ آدَمَ فِيهِ حَ ق «» (هر آنچه از این فراتر باشد، پسر آدم در آن حقی ندارد).

“The son of Adam has no right to anything except these: a house to live in, a clothing to cover his ‘Awrah (parts of body that must be covered in public), a chunk of bread, and water.” (reported by Al-Tirmidhi who said it is Hasan Sahih). The wording of the two narrations indicates that what has been mentioned in these narrations, which was food, clothing and shelter: “shade of a house”; “a house to live in”; “a piece of clothing to cover his ‘Awrah”; “a chunk of bread and water” is enough and sufficient. And his words in the narration: .» فَمَا فَضَلَ عَنْ هَذَا فَ لَيْسَ لابْنِ آدَمَ فِيهِ حَ ق «.

«و ابن آدم را در چیزی بیش از آن حقی نیست» به روشنی نشان می‌دهد که این سه، نیازهای اساسی‌اند. بنابراین، این دو روایت بیان می‌کنند که نیازهای اساسی، خوراک، پوشاک و مسکن است و هر چیز اضافه بر آن، جزو نیازهای اساسی نیست. با برآورده شدن این سه، نیازهای اساسی افراد برآورده شده است. اما دلیل این‌که این برآورده شدن باید کامل باشد، همان است که در دلایل آمده است، آنجا که بیان شده این برآورده شدن باید به‌صورت معقول (بالمعروف) و به اندازه‌ی کافی باشد، زیرا خداوند (سبحانه و تعالی) در آیه‌ی خود می‌فرماید: {وَعَلَى ٱلْمَوْلُودِ لَهُۥ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ} «و بر عهده‌ی پدر است که خوراک و پوشاک ایشان را به شیوه‌ی معروف تأمین کند» (سورۃ البقرہ: ۲۳۳).

“and the son of Adam has no right in anything surplus to that” is absolutely clear that these three are the basic needs. Therefore, these two narrations relate that the basic needs are food, clothing and shelter, and anything extra is not basic. By fulfilling these three, the basic needs of individuals would have been satisfied. As for the evidence that this satisfaction must be complete satisfaction, this is what was related in the evidences when it mentioned that this fulfilment must be reasonable (Bilma’ruf), and be of a sufficient amount, since Allah (swt) said: “on a reasonable basis (Bilma’ruf)” in His (swt) words:

«بر پدر است روزی و پوشاک مادران به شیوهٔ پسندیده.» {البقرة: ۲۳۳} و پیامبر ﷺ فرمود: «به شیوهٔ شایسته (بالمعروف)» در سخن ایشان:

“Upon the father is the mothers' provision and their clothing according to what is acceptable.” (TMQ 2:233), and the Messenger (pbuh) said: “reasonable (Bilma’ruf)” in his words:

.» وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُ هُنَّ وَكِسْوَتُ هُنَّ بِالْمَعْ روفِ «.

.» وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُ هُنَّ وَكِسْوَتُ هُنَّ بِالْمَعْ روفِ «.

«و حق آنان بر شما این است که ایشان را با آنچه پسندیده است روزی دهید و بپوشانید.» و معنای «بالمعروف» (به شیوه پسندیده)، به عبارت دیگر، آنچه میان مردم پسندیده و معقول است. و او ﷺ در سخنش به هند فرمود: «آنچه کافی باشد.»

“And their right over you is to provide for them and cloth them with what is acceptable”. And the meaning of what is reasonable (Bilma’ruf), is in other words, what is acceptable or reasonable between people. And he said: “whatever is sufficient” in his words to Hind:

. » خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ «.

. » خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ «.

«بخذی ما یکفیک و ولدک بالمعروف» (متفق علیه از روایت عائشہ رضی اللہ عنہا)، پس این حدیث بیان می‌کند کہ مقدار نفقہ باید کافی باشد. این امر دلالت دارد بر اینکہ کفایت باید کامل باشد، یا بہ عبارت دیگر، تمام نیازهای اساسی بر اساس آنچه نزد مردم معقول است باید برآورده شود. پس کفایت شرط است؛ بہ این معنا کہ باید با غذا سیر شوند، با لباس پوشیدہ باشند و مسکن داشتہ باشند. افزون بر کفایت، این نیز شرط است کہ این کفایت بر اساس معروف باشد؛ یعنی نہ فقط کمترین حد کفایت، بلکہ کفایت بر اساس آنچہ در کشوری کہ در آن زندگی می‌کنند و نزد مردمی کہ میان ایشان زندگی می‌کنند معقول است. بر این اساس، ثابت می‌شود کہ باید کفایت کامل باشد، و همهٔ این‌ها دلیلی است بر نیمهٔ نخست این مادہ.

“Take whatever is sufficient for you and your child that is acceptable (Bilma’ruf)” (agreed upon from the narration of Aisha(ra)), and so it mentions that it should be a sufficient amount. This indicates that the satisfaction should be complete, or in other words, all of the basic needs should be satisfied according to what is reasonable amongst the people. So sufficiency is a condition, in other words, until they are satisfied by food, covered in clothes, and have accommodation. Along with sufficiency, it is a condition that this sufficiency is met by what is reasonable, in other words, not simply sufficient by the lowest criteria, but rather sufficient by what is reasonable in that country which they live, and the people that they live amongst. Accordingly it is confirmed that the satisfaction must be complete, and all of this is the evidence for the first half of the article.

علاوه بر این، ادلهٔ شرعی تنها تأمین نیازهای اساسی افراد را به صورت فردی بر عهده نگذاشته‌اند؛ بلکه تأمین نیازهای اساسی امت را نیز واجب کرده‌اند، از راه تضمین امنیت، مراقبت‌های پزشکی و آموزش برای شهروندان.

Additionally, the Shari’ah evidences did not obligate meeting the basic needs of the individuals person by person alone; rather they also obligated fulfilling the basic needs of the Ummah by ensuring security, medical care and education for the citizens.

امنیت یکی از وظایف اصلی دولت است، زیرا دولت امنیت و آرامش را برای شهروندانش فراهم می‌کند، تا جایی که اگر نتواند آن را تأمین کند، هویت خود را از دست می‌دهد. بر این اساس، در دار الإسلام شرط است که دولت اسلامی بتواند با نیروهای خود امنیت خویش را حفظ کند؛ و به همین دلیل، هنگامی که رسول خدا ﷺ مسلمانان را از سرزمین هجرتشان آگاه ساخت، نخستین چیزی که یادآور شد امنیت بود. او به یارانش در مکه فرمود، چنان‌که ابن إسحاق در سیرۀ خود روایت کرده است:

Security is one of the primary obligations of the State, since it spreads security and safety for its citizens, to the point that the State loses its entity if it is not able to provide it. Accordingly it is a condition in Dar Al-Islam that the Islamic State is capable of preserving its security with its own powers, and this is why when the Messenger of Allah (pbuh) informed the Muslims about the abode of their emigration, the first thing he mentioned was security. He said to his companions in Makkah according to what Ibn Ishaq reported in his Sirah:

. » إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ جَعَلَ لَكُمْ إِخْوَاناً وَدَاراً تَأْمَنُونَ بِهَا « .

. » إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ جَعَلَ لَكُمْ إِخْوَاناً وَدَاراً تَأْمَنُونَ بِهَا « .

«اللَّهُ (سبحانه و تعالی) برای شما برادرانی همدل و سرزمینی آفریده که در آن احساس امنیت کنید»، و همچنین وقتی انصار با پیامبر خدا ﷺ و یارشان ابوبکر (رضی الله عنه) دیدار کردند، نخستین سخنی که به آن دو گفتند، چنان که احمد با سندی صحیح از انس روایت کرده، این بود: فَاسْتَقْبَلَهُمَا زُهَاءُ خَمْسِمائةٍ مِنَ الأَنْصَارِ حتى انْتَهَوْا إِلَيْهِمَا. فقالت الأنصارُ: «انْطَلِقَا آمِنَيْنِ مُطَاعَيْنِ».

“Allah (swt) made fellow brothers for you and a settlement that you feel safe in”, and similarly when the Ansar met the Messenger of Allah (pbuh) and his companion Abu Bakr (ra), the first thing they said to them as reported by Ahmad with an authentic chain from Anas: . فَاسْتَ قْبَ لَهُمَا زُهَاءُ خَمْسِمائةٍ مِنَ الأَنْصَارِ حتى انْ تَ هَوْا إِلَيْهِمَا. فقالت الأنصارُ: « » انْطَلِقَا آمِنَ يْنِ مُطَاعَيْنِ .

«وقد استقبلهم نحو خمسمائة من الأنصار، فقالوا: امضوا آمنين مُطاعين»، ولذلك فإن نشر الأمن بين المواطنين من الواجبات الأساسية للدولة.

“They were received by about five hundreds of Ansar who said: Set off, safe and obeyed”, and so the spreading of safety for the citizens is from the essential duties of the State.

سلامت و مراقبت‌های پزشکی از جمله وظایف دولت است؛ به‌گونه‌ای که باید برای شهروندان، از نظر کلینیک‌ها و بیمارستان‌ها و امکانات عمومی‌ای که مسلمانان برای درمان به کار می‌گیرند، به‌راحتی در دسترس باشد. بنابراین، درمان پزشکی از این جهت، جزو مصالح و امکانات عمومی است. و از آنجا که مصالح و امکانات عمومی از اموری است که دولت مسئول آن‌ها است، باید به‌دست دولت انجام شود، مطابق با سخن پیامبر ﷺ:

Health and medical care are from the obligations of the State such that they must be readily available for the citizens, from the angle of clinics and hospitals, and public utilities used for treatment by the Muslims. So, medical treatment from this angle is part of the interests and public utilities. The interests and public utilities must be undertaken by the State since they are from the issues that the State is responsible over, in accordance with the words of the Messenger (pbuh) :

. » الإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ وَمَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ « .

. » الإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ وَمَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ « .

«الإمامُ راعٍ، وهو مسؤول عن رعيّته» (رواه البخاري عن عبد الله بن عمر). هذا النصّ عامّ في مسؤولية الدولة عن الصحّة والرعاية الطبّية، لأنّهما من الواجبات التي تقع على عاتق الدولة.

“The Imam (ruler) is a guardian, and responsible (and will be questioned) for his subjects.” (reported by Al-Bukhari from Abdullah Bin Umar). This text is general regarding the responsibility of the State for health and medical care since they are part of the obligatory responsibilities of the State.

دلایل خاص به سلامت و مراقبت پزشکی وجود دارد: مسلم از جابر روایت کرده که گفت:

There are evidences specific to health and medical care: Muslim reported from Jabir who said:

.» إِلَى أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ طَبِيبًا فَ قَطَعَ مِنْهُ عِرْقًا ثُمَّ كَوَاهُ عَلَيْهِ بَ عَثَ رَسُولُ اللَّهِ «.

.» إِلَى أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ طَبِيبًا فَ قَطَعَ مِنْهُ عِرْقًا ثُمَّ كَوَاهُ عَلَيْهِ بَ عَثَ رَسُولُ اللَّهِ «.

«فرستادهٔ خدا (ﷺ) پزشکی را نزد أُبَی بن کعب فرستاد. او رگ را برید و سپس آن را داغ کرد». و حاکم در المستدرک از زید بن أسلم، از پدرش روایت کرده که گفت:

“Allah (swt)'s Messenger (pbuh) (may peace be upon him) sent a physician to Ubay b. Ka'b. He cut the vein and then cauterised it”. And Al-Hakim narrated in Al-Mustadrak from Zayd b. Aslam from his father who said:

. مَرِضْتُ فِي زَمَانِ عُمَرَ بِنَ الْخَطَّابِ مَرَضاً شَدِيداً فَدَعَا لِي عُمَرُ طَبِيباً فَحَمَانِي « » حَتَّى كُنْتُ أَمُصُّ النَّ وَاةَ مِنْ شِدَّةِ الْحِمْيَةِ.

. مَرِضْتُ فِي زَمَانِ عُمَرَ بِنَ الْخَطَّابِ مَرَضاً شَدِيداً فَدَعَا لِي عُمَرُ طَبِيباً فَحَمَانِي « » حَتَّى كُنْتُ أَمُصُّ النَّ وَاةَ مِنْ شِدَّةِ الْحِمْيَةِ.

«در زمان عمر بن الخطاب سخت بیمار شدم. او طبیبی را برایم فراخواند و او مرا گرم نگه داشت تا آنجا که به سبب گرمای شدید، هسته‌های خرما را می‌مکیدم.»

“I fell severely sick at the time of Umar b. Al-Khattab who called a physician for me, he warmed me up to the extent I would suck on date pits due to the intense heat”.

در مقام حاکم، پیامبر ﷺ پزشکی را نزد اُبَی فرستاد، و عمر (رضی الله عنه)، خلیفهٔ دوم از خلفای راشدین، برای درمان اَسلَم پزشکی فراخواند. این دو دلیل‌اند بر اینکه سلامتی و خدمات پزشکی از نیازهای اساسی شهروندان است که دولت باید اطمینان یابد برای هر کس که به آن نیاز دارد، آماده و در دسترس باشد.

In his capacity as a ruler, the Messenger (pbuh) sent a doctor to Ubay, and Umar (ra), the second righteous Khalifah, called a doctor for Aslam to treat him, which are two evidences that health and medical care are from the essential needs of the citizens that the State must make sure are readily available for whoever needs them.

دربارهٔ دلیلِ اینکه آموزش (از نیازهای اساسی است)، پیامبر خدا ﷺ فدیهٔ اسیران کافر را این قرار داد که ده تن از کودکان مسلمانان را آموزش دهند. فدیه بخشی از غنایم جنگی است که مال مسلمانان به شمار می‌آید، و اجماعِ صحابه بر این است که مقدار معینی از بیت‌المال به‌عنوان حقوقِ معلمان کنار گذاشته شود.

As for the evidence of education (being a basic need), the Messenger of Allah (pbuh) made ransom of the disbelieving prisoners that they should teach ten of the Muslim children. Ransom is part of the war booty, which is the property of the Muslims, and the consensus of the companions on setting aside a specific amount from the treasury (Bayt Al-Mal) as salary for teachers.

بنابراین، دولت موظف است امنیت، مراقبت‌های پزشکی و آموزش را برای همه شهروندان فراهم کند و این امر را از محل درآمدهای بیت‌المال تأمین نماید، بدون هیچ تفاوتی میان مسلمانان و اهل ذمه، یا میان ثروتمندان و فقرا.

Accordingly, it is obligatory upon the State to provide security, medical care and education for all of the citizens, and to make that part of the treasury issues, without any difference made between the Muslims and Dhimmi, or rich and poor.

اهمیتِ نیازهای اساسی برای فرد و امت، از سوی رسول خدا ﷺ چنین بیان شده است که تأمینِ این نیازها همانند آن است که انسان تمامِ دنیا را در اختیار داشته باشد؛ کنایه‌ای که اهمیتِ این نیازها را می‌رساند. ترمذی از سَلَمةَ بْنِ عُبَیْدِ اللّٰهِ بْنِ مِحْصَنِ الْأَنْصَارِیِّ، از پدرش که از صحابه بود، روایت کرده که گفت: رسول خدا ﷺ فرمود:

The importance of the essential needs for the individual and Ummah is explained by the Messenger of Allah (pbuh) in that the provision of these needs is like possessing the world in its entirety, an allusion expressing the importance of these needs. Al-Tirmidhi reported from Salamah b. ‘Ubayd Allah (swt) b. Mihsan Al-Ansari from his father, who was a companion, said: The Messenger of Allah (pbuh) said:

. .مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ، مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَ وْمِهِ، فَكَأَنَّمَا « » حِيزَتْ لَهُ الدُّنْ يَا .

. .مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ آمِنًا فِي سِرْبِهِ، مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَ وْمِهِ، فَكَأَنَّمَا « » حِيزَتْ لَهُ الدُّنْ يَا .

«هر کس روزش را در حالی آغاز کند که امنیت خانوادگی و سلامتی بدن دارد، و خوراک روزانه‌اش را دارد، گویی که دنیا را در اختیار دارد». (ابوعیسی گفته است: این حدیث حسن غریب است). و همچنین ابن ماجه آن را با سندی حسن روایت کرده است، و ابونعیم در «الحلیة» روایتی مشابه از ابوالدرداء دارد، اما با این افزوده که «همه‌ی آن»، یعنی:

“Whoever begins his day feeling family security and good health; and possessing provision for his day is as though he possesed the world” (Abu ‘Isa said this narration is Hasan Gharib). And similarly Ibn Maja reported it with a Hasan chain, and Abu Nu‘aym has a similar report in Al-Hilyah from Abu ’l Darda’, but with the extra part ‘all of it’, in other words:

. » حِيزَتْ لَهُ الدُّ نْ يَا بِحَذَافِيرِهَا « .

. » حِيزَتْ لَهُ الدُّ نْ يَا بِحَذَافِيرِهَا « .

«گویی تمام دنیا را در اختیار داشت».

“as though he possessed the whole world”.

این دلایل همگی بر وجوب تضمین تأمین تمام نیازهای اساسی هر یک از شهروندان به طور فردی، از نظر خوراک، پوشاک و مسکن دلالت دارند، و به همین ترتیب بر ضرورت فراهم آوردن گسترده خدمات ضروری برای امت، از امنیت، بهداشت و آموزش، دلالت دارد.

These evidences all indicate the obligation of guaranteeing the fulfilment of all the basic needs for all of the citizens individually, in terms of food, clothing and shelter, and in the same manner indicates the necessity of the wide provision of the essential services for the Ummah from security, health and education.

اما در نیمه دوم مقاله، یعنی تسهیل برآورده‌شدن نیازهای تجملی (نیازهای غیرضروری)، الزام کار بر مرد توانمند، دلیلی است بر تسهیل برآورده‌شدن نیازهای تجملی به همان شیوه‌ای که نیازهای اساسی برآورده می‌شوند. زیرا ترغیب به کسب درآمد محدود به برآوردن نیازهای اساسی نیست، و این عمومیت، دلیلی است بر این‌که شریعت به فرد اجازه می‌دهد نیازهای غیرضروری خود را از درآمدش برآورده کند. افزون بر این، اجازه بهره‌مندی از چیزهای پاک و حلال نیز دلیلی است بر تسهیل برآورده‌شدن نیازهای تجملی؛ خداوند سبحان می‌فرماید:

As for the second half from the article, facilitating the fulfilment of the luxurious needs (non-essential needs), then the obligation of work upon the capable male is an evidence for the facilitation of the fulfilment of the luxurious needs in the same manner as the basic needs. This is because the encouragement for earning is not restricted to the fulfilment of the basic needs, so this generality is evidence that the Shari’ah enables the individual to fulfil their non-essential needs from their earnings. Additionally, the permission to enjoy the good/lawful things is also an evidence for the facilitation of the fulfilment of the luxurious needs: Allah (swt) says:

«از پاکیزه‌هایی بخورید که به شما روزی داده‌ایم.» (قرآن کریم ۲:۵۷)؛ «بگو: چه کسی زینت‌های الهی را که برای بندگانش پدید آورده و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟» (قرآن کریم ۷:۳۲)؛ «و کسانی که از آنچه خدا از فضل خود به ایشان داده، بخل می‌ورزند، نباید گمان برند که این برای آنان بهتر است؛ بلکه برای ایشان بدتر است. آنچه را که به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت، همچون طوقی به گردنشان افکنده خواهند شد.» (قرآن کریم ۳:۱۸۰)؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پاکیزه‌هایی را که خدا برای شما حلال کرده است، حرام نکنید.» (قرآن کریم ۵:۸۷)؛ «آن که دارای ثروت است، از ثروت خود انفاق کند.» (قرآن کریم ۶۵:۷)؛ «و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن.» (قرآن کریم ۲۸:۷۷).

“Eat from the good things with which We have provided you.” (TMQ 2:57); “Say, who has forbidden the adornment of Allah (swt) which He has produced for His servants and the good [lawful] things of provision?” (TMQ 7:32); “And let not those who [greedily] withhold what Allah (swt) has given them of His bounty ever think that it is better for them. Rather, it is worse for them. Their necks will be encircled by what they withheld on the Day of Resurrection.” (TMQ 3:180); “O you who have believed, do not prohibit the good things which Allah (swt) has made lawful to you.” (TMQ 5:87); : “Let a man of wealth spend from his wealth.” (TMQ 65:7); “And [yet], do not forget your share of worldy affairs.” (TMQ 28:77).

تمام این دلایل نشان می‌دهد که شریعت به هر فرد اجازه داده است که نیازهای غیرضروری خود را برآورده کند، و بدین‌وسیله به او توانایی داده است که خویشتن را خشنود سازد. افزون بر این، آنچه درباره نکوهش بخل و سرزنش کسی که بهره‌مندی از چیزهای حلال را ممنوع می‌کند آمده است، این توانمندسازی را آشکارا دلالت می‌کند.

All of this is evidence that the Shari’ah permitted every individual to fulfil his non-essential needs, so by this permission it enabled him to satisfy himself. On top of that is what has been related to the prohibition of miserliness, and rebuke of whoever prohibits the enjoyment of lawful things, which clearly indicates this enablement.