مالکیتِ خصوصیِ دارایی‌هایی که از اموالِ نقد و اموالِ ثابت تشکیل می‌شود، تنها از راهِ پنج وسیلۀ شرعی محدود است، به این شرح:

Private property consisting of liquid and fixed assets is restricted to the following five Shari’ah means:

کار

a. Work.

ب. میراث

b. Inheritance.

ج. نیاز به ثروت برای زندگی.

c. The need of wealth for the sake of liing.

د. بخشش از اموال دولت به رعایای آن

d. Donation from the wealth of the State to its subjects.

ه. اموالی که افراد بدون هیچ تلاش یا خریدی به دست می‌آورند.

e. Funds taken by individuals without any effort or purchase.

باید اسبابی وجود داشته باشد که شارع (سبحانه و تعالی) از طریق آنها مالکیت را مجاز دانسته است؛ پس اگر علت شرعی موجود باشد، مالکیت آن مال نیز موجود است. و اگر، برعکس، سبب شرعی موجود نباشد، آنگاه حتی اگر مال در عمل در تصرف کسی باشد، مالکیتی بر آن مال وجود ندارد، زیرا مالکیت عبارت است از تصاحب مال از طریق سببی شرعی که شارع (سبحانه و تعالی) تصاحب آن را از همان راه مجاز شمرده است. شارع (سبحانه و تعالی) اسباب تملک را به شرایط مشخصی مقید ساخته، آنها را به شماری معین محدود کرده و آنها را بی‌قید و شرط رها نکرده است، و آنها را خطوط گستردهٔ روشنی قرار داده که زیر آنها اجزای متعددی قرار دارند که شاخه‌ها و فروع آن و برخاسته از احکام آن‌اند. برای این اسباب علت شرعی جامع و مشخصی داده نشده است، بنابراین موارد کلی دیگر به آنها قیاس نمی‌شوند. این امر از آن روست که نیازهای نو تنها در خود مال پدید می‌آیند و نه در معاملات؛ یعنی نه در نظام روابط، بلکه در موضوعات آن. از این رو لازم است که معامله به شرایط مشخصی محدود شود که بر نیازهای نو و فراوان منطبق گردد، و نیز بر مال از این جهت که مال است و بر کار از این جهت که کار است. و همچنین در محدود ساختن مالکیت خصوصی به گونه‌ای که با فطرت سازگار باشد، و سامان دادن به مالکیت به شکلی که جامعه از لغزش‌هایی که از رهاسازی بی‌قید و شرط آن برمی‌خیزد در امان بماند.

There must exist means through which the Legislator (swt) permits ownership, so if the Shari’ah cause is present, then the ownership of the wealth is present. If on the other hand the Shari’ah means is not present then there is no ownership of the wealth even if it is practically possessed, since ownership is the possession of the wealth through a Shari’ah means through which the Legislator (swt) permitted its possession. The Legislator (swt) restricted the means of possession to specific circumstances, limited them to a specific number, and did not leave them unrestricted, and made them clear expansive lines under which are a number of parts which are its branches and issues from its rules. They were not given a specific comprehensive Illah (Shari’ah reason) and so other comprehensive issues are not made analogous to them. That is because new needs only occur in the present wealth, and not in the transactions; in other words, not in the system of relations but rather in its subjects. Therefore, it is necessary to limit the transaction to specific circumstances, which apply to new and numerous needs, and upon the wealth from the angle that it is wealth, and upon the effort from the angle that it is effort. And in the restriction of private wealth in a manner that agrees with the nature (Fitrah), and organising the ownership such that the society is protected from the mistakes that result from it if left unrestricted.

این مقاله به توضیح معنای مالکیت در شریعت می‌پردازد، یعنی به موقعیت‌هایی که شارع (سبحانه و تعالی) بهره‌برداری از مال را جایز دانسته است. ضروری است که وسایل عملی مالکیت شناخته شوند، نه وسایل افزایش مال. شارع (سبحانه و تعالی) وسایل مالکیت را، یعنی وسایل مالکیت اصل مال را روشن کرده است؛ یعنی وسایلی که پس از آنکه فرد در ابتدا مالک آن نبوده، مالکیت مال را برای او به وجود می‌آورد. و شارع (سبحانه و تعالی) وسایل افزایش مال را، یعنی وسایل افزایش مالی را که فرد پیشتر مالک آن بوده، روشن کرده است. شریعت احکامی آورده که هم به مالکیت و هم به افزایش مالکیت مربوط است. قراردادهای تجارت و اجاره از احکام مربوط به افزایش مال، یعنی افزایش مالکیت است. کار در شکار و شراکت‌ها از احکام مربوط به مالکیت، یعنی تملک اصل مال است. این مقاله به وسایل مالکیت می‌پردازد، نه وسایل افزایش مالکیت.

This article explains the Shari’ah means for ownership, in other words, the situations which the Legislator (swt) permitted the utilisation of the property. It is imperative that the practical means of ownership are known and not the means of increasing the property. The Legislator (swt) clarified the means of ownership, in other words, the means for the ownership of the original wealth, which means the means which brings about the ownership of wealth for the individual after he did not own it originally. And the Legislator (swt) clarified the means of increasing the wealth, in other words, the means for increasing the wealth which he owned. The Shari’ah came with rules connected to both ownership and increasing ownership. The trade and rent contracts are from the rules which are related to increasing the wealth, in other words, increasing ownership. Working in hunting, and partnerships, are from the rules connected to ownership, in other words, with possession of the origin of the wealth. This article is concerned with the means for ownership and not those of increasing the ownership.

الدليل على هذا الباب هو البحث في الأدلة التي بيّنت إذن الشارع (سبحانه وتعالى) في الانتفاع بالمال، أي البحث في الأدلة المتعلقة بالاستيلاء الفعلي عليه. وبالبحث يتضح أن أسباب الملك الأصلية خمسة، وأن جميع أسباب التملك تندرج تحت واحد من هذه الأسباب الخمسة.

The evidence for this article is the investigation of the evidences which explained the permission of the Legislator (swt) for the utilisation of the product, in other words, investigation of the evidences regarding practically taking possession. With investigation, it becomes clear that the primary means for possession are five and all the means of possession fall under one of these five.

اما ادله این پنج وسیله: وسیله نخست (الف) کار است، و ادله آن، ادله اوضاعی است که فرد از راه تلاش ثروت به دست می‌آورد؛ به عبارت دیگر، ایجاد ثروت از این جهت که از راه کار انجام می‌شود، و این ادله هفت وضعیت است:

As for the evidences for these five means: the first means (A) is work, and its evidences are the evidences of the circumstances that an individual gains wealth through effort, in other words, creation of wealth from the angle that it is done through work, which are seven circumstances:

اولاً: احیای زمین مرده، دلیل آن سخن پیامبر ﷺ است:

First: Reviving dead land, its evidence being the words of the Prophet :

.» مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَه « .

.» مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَه « .

«هر کس زمینِ مُرده را آباد کند، آن زمین از آنِ اوست» که احمد و الترمذی با سندی صحیح روایت کرده‌اند، و البخاری نیز از عمر روایت کرده است، و سخن او:

“whoever revives dead land, then it belongs to him” reported by Ahmad and Al-Tirmidhi with an authentic chain and also by Al- Bukhari from Umar, and his words:

. » مَنْ عَمَّرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لأَحَدٍ فَ هُوَ أَحَ قُّ « .

. » مَنْ عَمَّرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لأَحَدٍ فَ هُوَ أَحَ قُّ « .

«هر کس زمینی را که متعلق به هیچ کس نیست آباد کند، به آن سزاوارتر است.» روایت البخاری از عایشه(رض). و سخن او:

“He who cultivates land that does not belong to anybody is more rightful (to own it).” reported by Al-Bukhari from Aisha(ra). And his words:

«مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِيَ لَه». «هرکس دیواری بر زمینی بکشد، آن زمین از آن اوست». روایت احمد و ابوداوود، با سندی که ابن الجارود و الزین آن را صحیح دانسته‌اند. زمین مَوات، زمینی است که هیچ نشانه‌ای مبنی بر تصرف کسی در آن وجود ندارد، و بنابراین نه دیوارکشی، نه کشاورزی، نه ساختمان‌سازی و نه هیچ چیز مشابهی در آن دیده نمی‌شود. احیای آن از راه هر چیزی است که نشان‌دهنده آبادانی باشد، مانند کشاورزی، کاشتن درخت، ساختن بنا و مانند آن. همانند احیا، قرار دادن چیزی است که نشان دهد کسی آن را تصرف کرده است، مانند کاشتن پرچین، یا دیوارکشی، یا نصب ستون‌ها و مانند آن.

.» مَنْ أَحَاطَ حَائِطًا عَلَى أَرْضٍ فَهِيَ لَه «. “whoever surrounds a land with a wall, it belongs to him.” reported by Ahmad and Abu Dawud with a chain authenticated by Ibn Al-Jarwad and Al-Zayn. Dead land is the land where there are no signs that anyone holds its possession and so there is nothing in terms of fencing, agriculture, building or anything similar. Reviving it is through anything which indicates inhabitation, such as agriculture, planting trees, building and so on. Similar to revival is to place something which indicates that someone has taken possession of it, such as planting hedges or fencing or pillars and so on.

و بر این اساس هر شهروند فردی که زمینی مرده را احیا کند، طبق احکام شریعت مالک آن می‌شود، خواه مسلمان باشد یا ذمّی؛ زیرا نصوص عام‌اند و همه شهروندان فردی را در بر می‌گیرند. دوم: شکار، که دلیل آن سخن خداوند (سبحانه و تعالی) است:

And so any individual citizen who revives a dead land takes possession of it according to the rules of the Shari’ah, irrespective of whether they were a Muslim or a Dhimmi: because the texts are general, encompassing all the individual citizens. Second: Hunting, its evidence being the words of Allah (swt):

«و إِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا» (سوره المائده، آیه ۲)، و سخن او (سبحانه و تعالی): «أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ» (سوره المائده، آیه ۹۶).

“But when you come out of Ihram, then [you may] hunt.” (TMQ 5:2), and His (swt) words: “Lawful to you is game from the sea.” (TMQ 5:96).

سوم: عمل به عنوان واسطه یا دلال تجاری، که دلیل آن روایتی است از قیس بن ابی غرزه الکنانی که گفت:

Third: To act as a middle-man or commission agent, the evidence being what was narrated from Qays b. Abi Gharza Al-Kanani who said:

. » يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ، إِنَّ هَذَا الْبَ يْعَ يَحْضُرُهُ اللَّغْوُ وَالْحَلْفُ، فَشُوبُوهُ بِالصَّدَقَةِ « .

. » يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ، إِنَّ هَذَا الْبَ يْعَ يَحْضُرُهُ اللَّغْوُ وَالْحَلْفُ، فَشُوبُوهُ بِالصَّدَقَةِ « .

«ای گروه بازرگانان، در معاملات تجاری سخنان بیهوده و سوگند خوردن رخ می‌دهد، پس آن را با صدقه (انفاق) درهم آمیزید» (روایت احمد با سندی صحیح). چهارم: شراکت مضاربه (که در آن یک نفر سرمایه‌ای را در شراکت می‌گذارد و نفر دیگر کار و تلاش را)، و دلیل آن روایتی است که از العباس بن عبدالمطلب نقل شده که هرگاه مالی را به‌صورت مضاربه به کار می‌گرفت، بر شریک خود شرط می‌کرد که آن مال را از راه دریا با خود نبرد، و از دره‌ای فرود نیاید، و با موجودات زنده تجارت نکند، و اگر چنین می‌کرد، باید خسارت وارد‌شده را جبران می‌کرد.

“O company of merchants, unprofitable speech and swearing takes place in business dealings, so mix it with Sadaqah (alms)” (reported by Ahmad with an authentic chain). Fourth: the Mudarabah partnership (where one person invests wealth into a partnership, and the other invests effort), its evidence being what was narrated from Al-Abbas Bin Abdul-Muttalib that when he handled money as Mudarabah, he used to stipulate on the partner not to travel with it by the sea, nor to descend a valley nor to trade with live things, otherwise he would have to guarantee losses incurred.

.» فَاسْتَحْسَنَه فَ بَ لَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللهِ « .

.» فَاسْتَحْسَنَه فَ بَ لَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللهِ « .

هنگامی که پیامبر خدا (صلی الله علیه وسلم) (ﷻ) از آن آگاه شد، آن را تأیید کرد. با این که الحافظ گفته است: «البیهقی آن را با سندی نقل کرده که آن را ضعیف یافته است»، مضاربه (القراض) با اجماع صحابه ثابت است. ابن حزم در «مراتب الإجماع» دربارهٔ آن، پس از آن که گفته در سنت دلیلی برای آن نیافته است، چنین گفته است: «اما این یک اجماع صحیح است. ما یقین داریم که در زمان او رایج بود، و او از آن آگاه بود و آن را تأیید کرد، و اگر چنین نبود، جایز نمی‌بود». این همان چیزی است که الحافظ در «تلخیص الحبیر» از ابن حزم نقل کرده است.

"When the Prophet of Allah (pbuh) (swt) became aware of that, he approved it". Even though Al-Hafiz said that: “Al-Bayhaqi reported it with a chain that he found weak”, Mudarabah (Al- Qirad) is confirmed by the consensus of the companions: Ibn Hazm said in Maratib Al-Ijma’ regarding it after he mentioned that he did not find an evidence for it in the Sunnah: “but it is a correct consensus. We are certain that it used to take place at his time, and he knew about it and confirmed it, and if it was not for that it would not be permitted”, the same as Al-Hafiz reported about Ibn Hazm in Talkhis Al-Khabir.

از ادلهٔ اجماع صحابه:

From the evidences of the consensus of the companions:

مالک از زید بن اسلم، از پدرش روایت کرد که گفت: عبدالله (رض) و عبیدالله (رض)، دو پسر عمر (رض)، همراه لشکر به عراق رفتند. آنان از کنار ابوموسی اشعری، که امیر بصره بود، گذشتند. او از ایشان استقبال کرد و گفت: اگر بتوانم در هر کاری به شما کمک کنم، آن را انجام می‌دهم. سپس گفت: این مقداری از مال خداوند (سبحانه و تعالی) است که می‌خواهم برای امیرالمؤمنین بفرستم. آن را به شما قرض می‌دهم، پس مقداری از کالاهای عراق را بخرید و در مدینه بفروشید. اصل سرمایه را به عمر (رض) بدهید و سود را برای خودتان نگه دارید. آنان پاسخ دادند: ما این را می‌خواهیم. پس او چنین کرد و به عمر (رض) نامه نوشت و او را از گرفتن این مال آگاه ساخت. هنگامی که به مدینه بازگشتند، کالاها را فروختند و سود بردند. وقتی اصل سرمایه را به عمر (رض) دادند، او گفت: آیا به همه سربازان مانند آنچه به شما داده شد، داده شد؟ پاسخ دادند: نه. پس عمر (رض) گفت: چون شما پسران امیرالمؤمنین بودید، او این را به شما داد. پول و سودش را به من بدهید. عبدالله (رض) سکوت کرد. اما عبیدالله (رض) گفت: ای امیرالمؤمنین، این کار برای شما لازم نیست؛ اگر این مال کم یا تلف می‌شد، ما ضامن آن بودیم (یعنی اصل سرمایه را کامل پرداخت می‌کردیم). پس عمر (رض) گفت: آن را به من بدهید. عبدالله سکوت کرد و عبیدالله سخن خود را تکرار کرد. مردی از کسانی که پیرامون عمر (رض) نشسته بودند گفت: ای امیرالمؤمنین، اگر آن را برای او قراض قرار دهی چطور است؟ (یعنی شراکت مضاربه). پس عمر (رض) گفت: آن را برای او قراض (وام) قرار دادم. بنابراین عمر (رض) اصل سرمایه و نیمی از سود را گرفت و دو پسرش نیم دیگر سود را برداشتند. این روایت در الموطأ آمده است و حافظ گفته سند آن صحیح است و این کار در برابر جمعی از صحابه انجام شد.

Malik reported from Zayd Bin Aslam from his father that he said: ‘Abd Allah (swt) and ‘Ubayd Allah (swt), the two sons of Umar (ra) went out with the army to Iraq. They passed by Abu Musa Al-Ash’ari, who was the Amir of Basra, and he welcomed them and said: If I was able to help you with any issue, I would. Then he said: Here is some of the wealth from the wealth of Allah (swt) that I want to send to the leader of the believers. I will lend it to you, so buy some of the goods from Iraq, and sell them in Madinah. Give the capital to Umar (ra) and keep the profit for yourselves. They replied: we would like that. So he did that and wrote to Umar (ra) informing him about their taking the wealth. When they returned to Madinah they sold the goods and made a profit, and so when they gave the original capital amount to Umar (ra), he said: Were all the soldiers given similar to what you were given? They replied in the negative. And so Umar (ra) said: Because you were the sons of the leader of the believers, he gave it to you. Give me the money and its profit. ‘Abd Allah (swt) remained silent. As for ‘Ubayd Allah (swt), he said: this is not necessary for you O leader of the believers, if this wealth was reduced or destroyed we would have guaranteed it (in other words, paid the original capital in full). And so Umar (ra) said: Give it to me. Abdullah remained silent and ‘Ubayd Allah (swt) repeated what he had said. A man from those sitting around Umar (ra) said: O leader of the believers, if you made it a Qirad for him? (in other words, a Mudarabah partnership), and so Umar (ra) said: I made it as a Qirad (loan) for him. So, Umar (ra) took the original capital, and half of the profit, and his two sons took the other half of the profit. This was reported in Al-Muwatta and Al-Hafiz said its chain is authentic and this was done in front of a crowd of the companions.

به همین ترتیب، عمل القِراض (المُضاربة):

Similarly the action of Al-Qirad (Al-Mudarabah):

مالک از العلاء بن عبدالرحمن، از پدرش، از پدربزرگش روایت کرده است که عثمان بن عفان (رضی الله عنه) پولی را به او داد تا به‌عنوان قراض با آن کار کند و سود میان آن دو تقسیم شود.

Malik reported from Al-Ala Bin ‘Abd alRahman from his father from his grandfather that ‘Uthman b. ‘Affan (ra) gave him money as Qirad to work with it, and the profit to be split between them.

و بیهقی در السنن الکبری روایت کرده است، و الحافظ گفته است که سند آن قوی است، از حکیم بن حزام که او پولی را به یک مرد بر اساس قراض می‌داد و شرط می‌کرد که با آن به درهٔ وادی نرود، و با آن حیوان نخرد، و آن را از راه دریا حمل نکند، و اگر هر یک از این کارها را انجام دهد، ضامن آن خواهد بود. او گفت: اگر از حدود فراتر رود، ضامن خواهد بود.

And Al-Bayhaqi reported in Al-Sunan Al-Kubra, and Al- Hafiz said that the chain is strong, from Hakim b. Hizam that he used to give money to a man on the basis of Qirad, and made it a condition that he wouldn’t go to the Wad valley with it, and not buy animals with it, nor transport it overseas, and if he did any of that he would be liable for it. He said: if he overstepped the limits, he would be liable.

پنجم: مُساقاة (واگذاری درختان برای بخشی از محصول آن‌ها)، دلیلش آن چیزی است که عبدالله بن عمر نقل کرده که گفت:

Fifth: the Musaqah (renting trees for a portion of their yields) partnership, its evidence is what was narrated by ‘Abd Allah (swt) b. Umar who said:

. » أَهْلَ خَيْبَ رَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ عَامَلَ رَسُولُ اللهِ « .

. » أَهْلَ خَيْبَ رَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ عَامَلَ رَسُولُ اللهِ « .

رسول الله ﷺ با مردم خیبر قرارداد بست که در برابر نیمی از میوه‌ها یا محصولات، کار و کشت کنند. (متفق علیه)

“The Messenger of Allah (pbuh) (saw) contracted the people of Khaibar to work and cultivate in return for half of the fruits or produce.” (agreed upon).

ششم: کار کردن برای دیگری در برابر مزد، دلیل آن سخن خداوند (سبحانه و تعالی) است:

Sixth: working for someone else for a salary, the evidence being His (swt) words:

«و اگر آنان برای شما شیر دهند، پس مزدشان را به ایشان بدهید.» (سوره طلاق، آیه ۶)، و آنچه عایشه (رضی‌الله عنها) روایت کرده که گفت:

“And if they breastfeed for you, then give them their payment.” (TMQ 65:6), and what was narrated by Aisha(ra) who said:

. رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيَلِ هَادِياً خِرِّيتاً وَهُوَ عَلَى دِينِ قَ وْمِهِ اسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللهِ « » وَدَفَ عَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَ يْهِمَا وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَ وْرٍ بَ عْدَ ثَلاثِ لَيَالٍ “ .

. رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيَلِ هَادِياً خِرِّيتاً وَهُوَ عَلَى دِينِ قَ وْمِهِ اسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللهِ « » وَدَفَ عَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَ يْهِمَا وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَ وْرٍ بَ عْدَ ثَلاثِ لَيَالٍ “ .

پیامبر خدا ﷺ مردی از قبیله بنی الدیل را به عنوان راهنمای ماهر اجیر کرد؛ او مشرک بود و بر دین مشرکان قریش. پیامبر ﷺ و ابوبکر دو شتر سواری خود را به او دادند و از او پیمان گرفتند که صبح روز سوم، شترهای سواری آن دو را به غار ثور بیاورد». (روایت البخاری)

The Messenger of Allah (pbuh) hired a man from the tribe of Bani-Ad- Dil as an expert guide who was a pagan (follower of the religion of the pagans of Quraish). The Prophet and Abu Bakr gave him their two riding camels and took a promise from him to bring their riding camels in the morning of the third day to the Cave of Thaur” (reported by Al-Bukhari).

هفتم: معادن و گنج‌های مدفون، و دلیل آن سخنِ رسول خدا ﷺ:

Seventh: Buried minerals/treasures, and its evidence being the words of the Messenger (pbuh) :

. » وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ « .

. » وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ « .

«یک‌پنجم (الزکاۃ) بر گنجِ دفن‌شده واجب است که پرداخت شود.» (متفقٌ علیه از ابوہریرہ)

“One fifth is compulsory to be paid (Al-Zakah) on buried Treasure.” (agreed upon from Abu Hurayrah).

این‌ها دلایلی است بر هفت حالتی که دلیلِ نخستین سبب از اسباب مالکیت، یعنی کار، هستند.

These are the evidences for the seven circumstances which are the evidences for the first means of ownership which is work.

اما وسیله دوم (ب)، یعنی ارث، دلیل آن سخن خداوند (سبحانه و تعالی) است:

As for the second means (B), inheritance, its evidence is the words of Allah (swt):.

«الله (سبحانه و تعالی) شما را درباره فرزندانتان سفارش می‌کند: برای پسر، سهمی معادل سهم دو دختر است. و اگر [فقط] دختر باشند، دو یا بیشتر، برای ایشان دو سوم مال میت است.» (ترجمه معانی قرآن کریم، ۴:۱۱) همراه با سایر متون مربوط به ارث از آیات قرآن و روایات سنت.

“Allah (swt) instructs you concerning your children: for the male, what is equal to the share of two females. But if there are [only] daughters, two or more, for them is two thirds of one's estate.” (TMQ 4:11) alongside the rest of the texts regarding inheritance from the Quranic verses and the narrations from the Sunnah.

سومین سبب (ج) نیاز به مال برای امرار معاش است، و دلیل آن همان دلیل نفقه است؛ زیرا اگر فرد نتواند در عمل به اندازه کافی کسب درآمد کند، مانند کودک خردسال، یا کسی که توانایی کار ندارد، یا کسی که از نظر شرعی مانند ناتوان از کار شمرده می‌شود هرچند توانایی آن را دارد، پرداخت آن مال به او واجب است. بنابراین شریعت بر خویشاوندان وارث نزدیک او واجب کرده که نفقه‌اش را تأمین کنند، و اگر ایشان نتوانند، این وظیفه بر عهده بیت‌المال است. وجه دلالت این دلیل آن است که او مالی را که به عنوان نفقه می‌گیرد، برای زنده ماندن در اختیار دارد.

The third means (C) is the need for wealth for the sake of living, and its evidence is the evidence for maintenance, from the fact that it is obligatory to be given to the individual if they are unable to earn enough practically, such as the one who is small, or incapable of work, or is legally considered like the one unable to work even though he is capable. So the Shari’ah made it obligatory upon those close inheritors to him to provide him with maintenance and if they are unable to then it falls upon the Bayt Al-Mal. The indication of that evidence is that he possesses that wealth which he took as maintenance in order to survive.

چهارمین راه (د) بخشش دولت از بخشی از ثروت خود است، مانند واگذاری بخش‌هایی از زمین، یا دادن مال برای پرداخت بدهی‌ها، یا کمک کشاورزی. دلیل واگذاری زمین، آن چیزی است که از بلال المزنی روایت شده که:

The fourth means (D) is the State donation of some of its wealth, such as granting some portions of land, or giving wealth in order to repay the debts, or agricultural assistance. The evidence for the granting of land is what was narrated from Bilal Al-Muzni that:

. » أَقْطَعَهُ العَقِيقَ أَجْمَعَ أَنَّ رَسُولَ اللهِ « .

. » أَقْطَعَهُ العَقِيقَ أَجْمَعَ أَنَّ رَسُولَ اللهِ « .

«پیامبر (صلی الله علیه وسلم) سرزمین العقیق را به عنوان اِقطاع بخشید» که ابوعُبید در کتاب الأموال روایت کرده است، و آنچه از عمرو بن شُعَیب نقل شده که گفت:

“The Messenger (pbuh) bestowed the land of Al-Aqiq as fief” reported by Abu ‘Ubayd in Al-Amwal, and what was narrated from ‘Amru b. Shu‘ayb who said:

.» نَاساً مِنْ مُزْيَ نَةِ أَوْ جُ هَيْ نَةِ أَرْض اً أَقْطَعَ رَسُولُ اللهِ « .

.» نَاساً مِنْ مُزْيَ نَةِ أَوْ جُ هَيْ نَةِ أَرْض اً أَقْطَعَ رَسُولُ اللهِ « .

«پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) زمینی را به برخی افراد از قبیله مزینه یا جهینه به‌عنوان اقطاع واگذار کرد» که ابویوسف در کتاب الخراج روایت کرده است. در خصوص دادن پول برای پرداخت بدهی‌ها، خداوند (سبحانه و تعالی) بخشی از سهم‌های زکات را به بدهکاران اختصاص داد؛ او (سبحانه و تعالی) فرمود:

“The Messenger (pbuh) bestowed a land to some people from Mozinah or Johainah as fief” reported by Abu Yusuf in Al- Kharaj. With respect to the issue of giving money to repay the debts, Allah (swt) gave some of the shares of Zakah to indebted people; He (swt) said:

«وَالْغَارِمِينَ» {التوبہ: ۶۰}۔ فرمایا رسول اللہ ﷺ نے:

“And for those in debt” (TMQ 9:60). The Messenger (pbuh) said:

. » فَمَنْ تَ رَكَ دَيْناً فَ عَلَيَّ، وَمَنْ تَ رَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ « .

. » فَمَنْ تَ رَكَ دَيْناً فَ عَلَيَّ، وَمَنْ تَ رَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ « .

«هر که وامی برجای گذارد، پس [پرداخت] آن بر عهدهٔ من است، و هر که مالی برجای گذارد، پس آن از آنِ وارثان اوست» (متفق‌علیه از روایت ابوهریره)، و معنای سخن پیامبر ﷺ که فرمود: «بر عهدهٔ من» این است که [پرداخت آن] بر عهدهٔ دولت، یا به تعبیر دیگر، بر عهدهٔ بیت‌المال است. و اما دادن پول به کشاورزان برای [رونق] کشاورزی، عمر بن خطاب (رض) از بیت‌المال در عراق پول داد تا به کشاورزان در کشت زمین‌هایشان کمک کند و نیازهایشان را تأمین نماید، بی‌آنکه چیزی از آنان بازپس گیرد، و هیچ‌کس بر او خرده نگرفت، با آنکه اگر در اصل جایز نمی‌بود، سزاوار خرده‌گیری بود؛ و از این رو، این [کار] اجماع است.

“whoever left a debt behind then it is upon me, and whoever left property then it is for his heirs” (agreed upon from the narration of Abu Hurayrah), and the meaning of the words of the Messenger (pbuh) : “upon me” is that it is upon the State, or in other words, upon the Bayt Al-Mal. And as for giving the farmers money for the sake of agriculture, Umar b. Al-Khattab (ra) gave money from the Bayt Al-Mal in Iraq to assist the farmers in the cultivation of their land and helped them pay for their requirements without taking anything back from them, and no one rebuked him over that even though it was something that should have been rebuked (if it was not permitted in origin), and so it is an Ijma’.

بنابراین، این سه حالت، یعنی واگذاری زمین، پرداخت پول برای ادای بدهی، و کمک مالی برای کشاورزی، همگی سبب مالکیت هستند. امام حق دارد که به رأی و اجتهاد خود، مال دولت را در هر امر مباحی خرج کند؛ و از این رو، کسی که مال به او داده شده، از راه این بخشش، مالکیت آن مال را به دست آورده است.

Therefore, these three circumstances: granting land, giving money to repay debts, and giving financial assistance for agriculture, are all causes for ownership. The Imam has the right to spend the wealth of the State according to his opinion and Ijtihad in any permitted issues and so whoever has the money spent upon them has gained the ownership of the wealth through this donation.

در مورد وسیله پنجم (ه)، این وسیله پنج حالت را در بر می‌گیرد:

As for the fifth means (E), it encompasses five circumstances:

اول: روابط افراد با یکدیگر، مانند بخشیدن هدیه (هَدِیَّه)، اهدای بخشش (هِبَه) و وصیت (وَصِیَّه). از ابو حمید الساعدی روایت شده که گفت:

First: The relationships of individuals with each other, such as giving gifts (Hadiyah), donations (Hibah), and bequests (Wasiyyah). It is narrated from Abu Hamid as-Sa‘adi who said:

. بَ غْلَةً بَ يْضَاءَ غَزْوَةَ تَ بُوكَ... وَأَهْدَى مَلِكُ أَيْ لَةَ لِلنَّبِيِّ غَزَوْنَا مَعَ النَّبِيِّ « » وَكَسَاهُ ب رُْدًا .

. بَ غْلَةً بَ يْضَاءَ غَزْوَةَ تَ بُوكَ... وَأَهْدَى مَلِكُ أَيْ لَةَ لِلنَّبِيِّ غَزَوْنَا مَعَ النَّبِيِّ « » وَكَسَاهُ ب رُْدًا .

«با پیامبر در غزوه تبوک همراه بودیم، و پادشاه ایلہ قاطری سفید و یک عبا به عنوان هدیه به پیامبر ﷺ تقدیم کرد.» (روایت البخاری). این دلیلی است بر جواز هدیه دادن. و پیامبر ﷺ فرمود:

“We accompanied the Prophet in the Ghazwa of Tabuk and the king of 'Aila presented a white mule and a cloak as a gift to the Prophet.” (reported by Al-Bukhari). This is evidence for the permission of gifts. And the Prophet said:

.» تَ هَادَوْا تَحَابُّوا « .

.» تَ هَادَوْا تَحَابُّوا « .

«تُهادُوا تَحابُّوا» به روایت البخاری در الادب المفرد از ابوهریره، و نیز به روایت البیهقی، که بر جواز هدیه دادن دلالت دارد؛ و او گفت:

“Give gifts to each other, love each other”, reported by Al- Bukhari in Al-Adab Al-Mufrad from Abu Hurayrah, and also reported by Al-Bayhaqi, which indicates the permissibility of gifts, and he said:

. » لاَ يَ رْجِعْ أَحَدُكُمْ فِي هِبَتِهِ إِلاَّ الْوَالِدَ مِنْ وَلَدِه « .

. » لاَ يَ رْجِعْ أَحَدُكُمْ فِي هِبَتِهِ إِلاَّ الْوَالِدَ مِنْ وَلَدِه « .

«هیچ کس نباید بخشش خود را پس بگیرد، مگر آنچه پدر به پسرش داده است» که ابن ماجه از عمرو بن شعیب، از پدرش، از جدش روایت کرده است، و گفته است:

“No one should take back their gift, except what the father gave to his son” reported by Ibn Maja fromAmrf Bin Shu’aib from his father from his grandfather, and he said:

.» الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْعَائِدِ فِي قَ يْئِهِ « .

.» الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْعَائِدِ فِي قَ يْئِهِ « .

«کسی که بخشش خود (هبه) را پس بگیرد، مانند کسی است که استفراغ خود را پس بگیرد» — متفق علیه از ابن عباس، که دلالت بر جواز هبه دارد. و (پیامبر ﷺ) به سعد بن مالک فرمود:

“One who takes back his donation (hibah) is like the one who takes back his vomit” agreed upon from Ibn ‘Abbas, which indicates the permissibility of donations. And he said to Sa’ad Bin Malik:

.» أَوْصِ بِالثُّ لُثِ، وَالثُّ لُثُ كَثِيرٌ « .

.» أَوْصِ بِالثُّ لُثِ، وَالثُّ لُثُ كَثِيرٌ « .

«الثُّلُثُ، والثُّلُثُ كثيرٌ» (متفقٌ عليه من حديث سعدٍ). وهذا دليلٌ على جواز الوصيّة بالمال. والثاني: استحقاق المال عوضًا عن الضّرر، كالدّية في القتل، وأرش الجناية؛ قال الله تعالى:

“Will a third, and a third is too great” (agreed upon from Sa’d). This is the evidence for the permissibility of leaving behind a will. Second: being entitled to wealth as a recompense for harm, such as the compensation for killing someone and the compensation for injury; Allah (swt) said:

«و هر کس که مؤمنی را از روی خطا بکشد، باید برده‌ای مؤمن را آزاد کند و دیه‌ای به خانواده مقتول تحویل دهد [واجب است].» (ترجمه قرآن ۴:۹۲)، و پیامبر ﷺ فرمود:

“And whoever kills a believer by mistake - then the freeing of a believing slave and a compensation payment presented to the deceased's family [is required].” (TMQ 4:92), and the Prophet said:

.» فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ « .

.» فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ « .

«برای هر دندان، پنج شتر» (روایت بیهقی و تصحیح‌شده توسط ابن حبان و حاکم)، و او فرمود:

“Five camels for a tooth” (reported by Al-Bayhaqi and authenticated by Ibn Hibban and Al-Hakim), and he said:

. » فِي دِيَةِ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنْ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ « .

. » فِي دِيَةِ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنْ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ « .

«دیهٔ انگشتان دست و پا (انگشتان پا) یکسان است: برای هر انگشت ده شتر.» (روایت ترمذی از ابن عباس، و او گفته که این روایت حسن صحیح است). البیهقی نیز مانند آن را در کتاب ابوبکر بن محمد روایت کرده است. بنابراین، خانوادهٔ داغدار غرامت کشته‌شده را دریافت می‌کند و فرد مجروح نیز غرامت عضوی را که از دست داده است، دریافت می‌کند. سوم: استحقاق مهر و توابع آن؛ خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

“The blood-money (Diyah) for the fingers on the hands and (the toes of) the feet is the same: Ten camels for each finger.” (reported by Al-Tirmidhi from Ibn ‘Abbas, and he said that the narration is Hasan Sahih). Al-Bayhaqi reported something similar in the book of Abu Bakr Bin Muhammad. Therefore, the bereaved family receive the compensation for the one killed and the injured person received the compensation for the limb lost. Third: being entitled to Mahr (dowry) and its dependencies; Allah (swt) said:

«و آتوا النساء صدقاتهن نحلة» (سورة النساء: ۴)، و از این رو زن با صرف عقد ازدواج، مالک مهریه‌اش می‌شود.

“And give the women [upon marriage] their [bridal] gifts graciously.” (TMQ 4:4), and so she possesses her dowry simply through the marriage contract.

چهارم: آنچه پیدا شود. از پیامبر ﷺ درباره‌ی چیزی که پیدا شده باشد پرسیده شد و ایشان فرمودند:

Fourth: that which is found. The Messenger (pbuh) was asked about anything which was found and he said:

«مَا كَانَ مِنْهَا فِي طَرِيقِ الْمِيتَاءِ أَوِ الْقَرْيَةِ الْجَامِعَةِ فَعَرِّفْهَا سَنَةً، فَإِنْ جَاءَ طَالِبُهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَأْتِ فَهِيَ لَكَ». اگر [مال گمشده] در راه پررفت‌وآمد (میتاء) یا در شهر بزرگ باشد، یک سال آن را اعلام کن؛ اگر صاحبش آمد، آن را به او بده، و اگر نیامد، از آنِ توست. (روایت ابوداوود از عبدالله بن عمرو بن العاص) عیاض بن حِمار گفت: رسول خدا ﷺ فرمود:

. مَا كَانَ مِنْ هَا فِي طَرِيقِ الْمِيتَاءِ أَوْ الْقَرْيَةِ الْجَامِعَةِ فَ عَرِّفْ هَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ طَالِبُ هَا « » فَادْفَ عْهَا إِلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَأْتِ فَهِيَ لَكَ “ . If it is in a frequented (Maytah) road and a large town, make the matter known for a year, and if its owner comes,give it to him, but if he doesn’t, it belongs to you.” (reported by Abu Dawud from ‘Abd Allah (swt) b. ‘Amr b. ‘Al-As). ‘Iyad Bin Himar said: the Messenger of Allah (pbuh) said:

. مَنْ وَجَدَ لُقَطَةً فَ لْيُشْهِدْ ذَوَيْ عَدْلٍ وَلْيَحْفَ ظْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا فَإِنْ جَاءَ « » صَاحِبُ هَا فَلاَ يَكْتُمْ وَهُوَ أَحَقُّ بِهَا وَإِنْ لَمْ يَجِئْ صَاحِبُ هَا فَإِنَّهُ مَالُ اللَّهِ ي ؤُْتِيهِ مَنْ يَشَاء .

. مَنْ وَجَدَ لُقَطَةً فَ لْيُشْهِدْ ذَوَيْ عَدْلٍ وَلْيَحْفَ ظْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا فَإِنْ جَاءَ « » صَاحِبُ هَا فَلاَ يَكْتُمْ وَهُوَ أَحَقُّ بِهَا وَإِنْ لَمْ يَجِئْ صَاحِبُ هَا فَإِنَّهُ مَالُ اللَّهِ ي ؤُْتِيهِ مَنْ يَشَاء .

«هر کس مالی گمشده را پیدا کند، باید بر آن دو شاهد عادل بگیرد، و آن را حفظ کند و ببندد، و اگر صاحبش آمد، آن را از او پنهان نکند، او به آن سزاوارتر است. وگرنه آن مال از آنِ خداوند است که هر که را بخواهد به آن می‌دهد.» (روایت احمد با سند صحیح)، و بنابراین اگر شرایط فراهم باشد، مال گمشده متعلق به کسی است که آن را پیدا کرده است.

“whoever found a lost property, let him have two just witnesses over it, and let him protect it and tie it, and if its owner comes along, then do not conceal it from him, he has more right to it. Otherwise it belongs to Allah (swt) (SWT), who gives it to whomsoever He wills.” (reported by Ahmad with an authentic chain), and so the lost property is owned by whoever found it if the conditions are met.

پنجم: پاداش خلیفه، کارگزاران، والیان و دیگر حاکمان. از پیامبر ﷺ روایت شده که هنگامی که عِتاب بن أُسید را به فرمانداری مکه منصوب کرد، برای هر روز به او یک درهم می‌داد. روایت شده که عِتاب در مکه برای مردم سخنرانی کرد و گفت:

Fifth: the recompense of the Khalifah, assistants, governors, and all other rulers. It is narrated from the Prophet that when he appointed ‘Itaab Bin Usaid as a governor over Makkah, he paid him a Dirham for each day. It is narrated that ‘Itab addressed the people in Makkah and said:

. يَا أَي هَُّا النَّاسُ، أَجَاعَ اللهُ كَبِدَ مَنْ جَاعَ عَلَى دِرْهَمٍ، فَ قَدْ رَزَقَنِي اللهُ دِرْهَماً كُلَّ « » يَ وْمٍ، فَ لَيْسَتْ بِيَ حَاجَةٌ إِلَى أَحَدٍ .

. يَا أَي هَُّا النَّاسُ، أَجَاعَ اللهُ كَبِدَ مَنْ جَاعَ عَلَى دِرْهَمٍ، فَ قَدْ رَزَقَنِي اللهُ دِرْهَماً كُلَّ « » يَ وْمٍ، فَ لَيْسَتْ بِيَ حَاجَةٌ إِلَى أَحَدٍ .

«ای مردم، خداوند (سبحانه و تعالی) کسی را که پس از خرج کردن یک درهم گرسنه بماند، گرسنه نگه می‌دارد. خداوند (سبحانه و تعالی) هر روز یک درهم به من داده است، پس به هیچ‌کس نیازی ندارم» (ابن سعد در الطبقات با سندی مرسل که راویانش مورد اعتمادند، روایت کرده است). و روایت شده است که روز پس از آنکه با ابوبکر (رضی الله عنه) بیعت شد، او مانند پیش از بیعت برای فروش لباس بیرون رفت؛ پس در راه با عمر (رضی الله عنه) روبه‌رو شد که از او پرسید: «کجا می‌روی؟» ابوبکر (رضی الله عنه) پاسخ داد: «به بازار». عمر (رضی الله عنه) به او گفت: «پس کارهای مسلمانان چه می‌شود؟» ابوبکر (رضی الله عنه) پاسخ داد: «پس چگونه خانواده‌ام را تأمین کنم؟» عمر (رضی الله عنه) گفت: «برای تو مقرری تعیین می‌کنیم»، و آنان هر روز نیم گوسفند برای او تعیین کردند. این را ابن حجر در فتح الباری نقل کرده است و الزیلعی نیز مانند آن را در نصب الرایة آورده است. این اجماع صحابه بر جبران زحمت خلیفه بود. پس این، جبران زحمت خلیفه، والیان و عاملان است که اکنون در اختیار دارند. بنابراین، این از اسباب تملک است و حقوق (مزد) نیست، و از این رو زیر بخش استخدام کارمند قرار نمی‌گیرد.

“O people, Allah (swt) starves a person who keeps hungry after spending a Dirham. Allah (swt) has provided me a Dirham every day, so I have no need for anyone” (reported by Ibn Sa’d in Al-Tabaqat with a Mursal chain whose narrators are trustworthy). And it is narrated that the day after Abu Bakr (ra) was given the pledge of allegiance, he went out to sell clothes as he used to before taking the pledge, and so he met Umar (ra) on the way who asked him: “where are you going” to which Abu Bakr (ra) replied: “to the market”. So Umar (ra) asked him: “And what about the Muslims’ affairs?” to which Abu Bakr (ra) replied: “And how will I provide for my family?”. Umar (ra) then said: “We will fix a payment to you, and so they gave him half a sheep every day”, reported by Ibn Hajr in Fateh Al-Bari, and Al-Zayla‘i reported something similar in Nasab Al-Rayah. That was a consensus of the companions to recompense the Khalifah. So this is the recompense for the Khalifah, governors, and ‘Amil which they then possess. Therefore, it is from the causes of possession and it is not a salary, so it is not categorised under the section of hiring an employee.

این پنج حالت در شمار سببِ پنجم از اسباب ملکیت قرار می‌گیرد. این دلایلِ پنج سببِ ملکیت، با بررسیِ نصوص، به‌عنوان تنها اسبابِ ملکیت تأیید می‌شود. در این صورت، آن‌ها اجازه‌ی شریعت برای ملکیت‌اند، و هر چیزی غیر از این پنج سبب، از اسبابِ افزایشِ مال است، مانند تجارت، صنعت و کشاورزی، که اسبابِ ملکیت نیستند. با این توضیح، دلایلِ این مقاله روشن شد.

These five circumstances are encompassed by the fifth means from the means of ownership. These evidences for the five means of ownership are confirmed through investigation of the texts as being the only means of ownership. In which case they are the permission of the Shari’ah for ownership, and anything other than these five means are from the means of increasing property, such as trade, industry, agriculture, which are not means of ownership. With this explanation the evidences of the article have been clarified.