خلیفہ اپنے لیے ایک یا زیادہ نائب مقرر کرتا ہے جو حکمرانی کی ذمہ داریاں اٹھاتے ہیں۔ چنانچہ وہ ان کو امور کے انتظام کی تفویض کرتا ہے، اور وہ اسے اپنی رائے اور اجتہاد کے مطابق انجام دیتے ہیں۔ خلیفہ کی وفات پر ان کے نائبین کا کردار ختم ہو جاتا ہے، اور وہ عارضی حکمران کی مدت کے سوا اپنے کام کو جاری نہیں رکھتے۔

The Khalifah appoints a delegated assistant or more for himself, who carry the responsibilities of ruling. So he delegates to them the management of affairs, where they conduct them according to their opinion and Ijtihad. On the death of the Khalifah, the role of his assistants ends, and they do not continue in their work except for the period of the temporary leader.

دلیل این مقاله، روایتی است که الترمذی نقل کرده است؛ رسول خدا ﷺ فرمودند.

The proof for this article is what Al-Tirmidhi narrated; the Messenger (pbuh) said.

. » وَأَمَّا وَزِيرَايَ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ فَأَبُو بَكْرٍ وعُمَرُ «.

. » وَأَمَّا وَزِيرَايَ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ فَأَبُو بَكْرٍ وعُمَرُ «.

«وزیرانم در دنیا ابوبکر و عمر هستند» (روایت‌شده توسط الحاکم و الترمذی از ابوسعید الخدری). این روایت را فقها به کار گرفته‌اند و بیشتر علما آن را پذیرفته‌اند؛ پس این روایت حسن است و بر این اساس دلیلی شرعی است که خلیفه می‌تواند دستیارانی تعیین کند. این روایت واژه «وزیر» را به معنای لغوی آن، یعنی دستیار، به کار برده است و قرآن نیز آن را با همین معنا به کار برده است؛ خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید: «و برای من وزیری از خانواده‌ام قرار ده» (طه: ۲۹)، یعنی دستیاری. و نهاد وزارت در زمان رسول‌الله ﷺ وجود داشت و دلیل آن متن روایت الترمذی است. با این حال، این خود رسول‌الله ﷺ بود که حکومت می‌کرد و هیچ چیزی دلالت نمی‌کند بر اینکه ایشان ابوبکر و عمر (رضی‌الله عنهما) را مأمور کرده باشد که آنچه ایشان از حکومت انجام می‌داد، انجام دهند؛ اما وزیر قرار دادن آن دو نشان می‌دهد که ایشان را برای یاری‌رساندن به خود مأمور کرده بود؛ یعنی هر دو را مأمور کرده بود که آنچه را ایشان از حکومت انجام می‌داد، اجرا کنند. پس از وفات رسول‌الله ﷺ، عمر (رضی‌الله عنه) وزیر ابوبکر (رضی‌الله عنه) بود و کارهایی را که خلیفه در امور حکومتی انجام می‌داد، اجرا می‌کرد، و این امر آن‌قدر آشکار بود که برخی به ابوبکر (رضی‌الله عنه) می‌گفتند: «نمی‌دانیم عمر خلیفه است یا تو» (روایت ابن حنبل در فضائل الصحابه از نافع). پس از وفات ابوبکر (رضی‌الله عنه)، عثمان و علی (رضی‌الله عنهما) وزیران عمر (رضی‌الله عنه) بودند و هر یک آنچه را عمر (رضی‌الله عنه) در امور حکومتی انجام می‌داد، اجرا می‌کرد، با این تفاوت که به سبب قدرت شخصیت عمر (رضی‌الله عنه)، کارهای یاری‌رسانی این دو وزیر به اندازه کارهای عمر (رضی‌الله عنه) در زمان ابوبکر (رضی‌الله عنه) آشکار نبود، هرچند به سبب قدرت شخصیت علی (رضی‌الله عنه)، روشن بود که او در زمان عمر (رضی‌الله عنه) این کارها را انجام می‌داد. پس از وفات عمر (رضی‌الله عنه)، علی (رضی‌الله عنه) و مروان بن الحکم (رضی‌الله عنه) دو وزیر عثمان (رضی‌الله عنه) بودند. اما علی (رض) از برخی اقدامات راضی نبود، و از این رو همکاری او با عثمان (رض) چشمگیر نبود، زیرا او شبیه کسی بود که کناره‌گیری کرده است. از سوی دیگر، مروان (رض) در بر عهده گرفتن وزارت آشکار بود، یعنی در اقدامات حکومتی.

“My two ministers in the World are Abu Bakr and Umar” (reported by Al-Hakim and Al-Tirmidhi from Abu Said Al-Khudri). This narration has been used by the Fuqaha’ and has been accepted by most of the scholars, so it is a Hasan narration and accordingly is a Shari’ah evidence that the Khalifah can appoint assistants. The narration used the word “minister” in the linguistic meaning, which is assistant, and the Quran uses it with this meaning; Allah (swt) said. “And appoint for me a minister from my family.” (TMQ 20:29), in other words, an assistant. And the ministry was present during the time of the Messenger (pbuh) , and its proof is the text of the narration from Al-Tirmidhi. However, it was the Messenger (pbuh) who was the one who ruled, and there is nothing which indicates that he made Abu Bakr (ra) and Umar (ra) carry out what he did from ruling, but making them into ministers indicates that he commissioned them to assist him; in other words, commission for both of them to carry out what he did from ruling. After the death of the Messenger (pbuh) , Umar (ra) was the minister of Abu Bakr (ra), and used to carry out what the Khalifah used to carry out in terms of ruling, and that was apparent to the point that some of them used to say to Abu Bakr (ra), “We don’t know whether Umar is the Khalifah or you” reported by Ibn Hanbal in Fada’il Al-Sahabah from Nafi’. After the death of Abu Bakr (ra), ’Uthman (ra) and ’Ali (ra) were the ministers of Umar (ra), and each of them carried out what Umar (ra) did in terms of ruling, except that the power of the personality of Umar (ra) meant that the actions of assistance of the two ministers were not so apparent as that of Umar (ra) with Abu Bakr (ra), although due to the power of the personality of ’Ali (ra), it was clear that he carried out these actions in the time of Umar (ra). After the death of Umar (ra), ’Ali (ra) and Marwan b. Al- Hakam (ra) were the two ministers of ’Uthman (ra). However, ’Ali (ra) was not content with some of the actions, and so his work with ’Uthman (ra) was not prominent since he was similar to someone withdrawn. On the other hand, Marwan (ra) was apparent in his undertaking of the ministry, in other words, the actions of ruling.

خلیفه امور را به وزیر خود واگذار می‌کرد، و این در مورد هر یک از خلفای راشدین رخ داد، به این معنا که دستیار (وزیر) آنان حضور داشت، هرچند شیوه‌ی اداره‌ی امور توسط دستیاران از یکی به دیگری متفاوت بود. از معنای لغوی واژه‌ی «وزیر» یا دستیار خلیفه چنین فهمیده می‌شود که او دستیار خلیفه در کارهای او است، و از آنجا که این واژه بدون هیچ قیدی به‌صورت عام آمده است، پس معنایش دستیار خلیفه در همه‌ی کارهای خلافت است. این چیزی است که از روایت فهمیده می‌شود و آنچه میان عمر(رض) و ابوبکر(رض) رخ داد نیز آن را تأیید می‌کند. بنابراین معنای شرعی این واژه کسی است که خلیفه را در همه‌ی کارهای خلافت یاری می‌دهد. با این حال، او خود دارای اختیارات الزامی خلیفه نیست. بلکه اگر خلیفه بگوید: «فلانی را وزیر یا دستیار خود قرار دادم»، یا «از جانب من در آنچه حکومت می‌کنم عمل کن»، یا هر سخن مشابه آن، آن شخص به‌عنوان نماینده‌ی خلیفه همه‌ی اختیارات الزامی او را خواهد داشت. ماوردی در «الاحکام السلطانیه» آنان را «وزیر تفویض» نامیده و آن را با این معنا تعریف کرده و گفته است: «اما وزیر تفویض، وزارت خود را از امامی گرفته که به او اجازه داده است امور را بر پایه‌ی رأی خود اداره کند و بر اساس اجتهاد خود پیش برود». با این حال، لازم است که خلیفه از هر اقدامی که وزیر تفویض انجام می‌دهد آگاه باشد، زیرا او دستیار است نه خلیفه، و بنابراین مستقل نیست؛ بلکه خلیفه هر اقدام او را، چه کوچک و چه بزرگ، بازرسی می‌کند.

The Khalifah would delegate the management of affairs to his minister, and this occurred with each Khalifah from the righteous Khulafaa’ in that their assistant (minister) was present, though how the assistants practised the management of affairs differed from one to the other. It is understood from the linguistic meaning of the word “minister”, or assistant to the Khalifah, that it means an assistant for the actions of the Khalifah, and since the word came general without any restrictions, then it means assistant for the Khalifah in all of the actions of the Khilafah. This is what is understood from the narration, and is supported by what occurred with Umar (ra) and Abu Bakr (ra), and so the Shari’ah meaning of the word is the one who assists the Khalifah in all the actions of the Khilafah. However, he does not possess the mandatory powers of the Khalifah himself. Rather, if the Khalifah said “I have appointed so and so as a minister for me”, or “as an assistant for me”, or “act on my behalf in what I govern”, or anything similar, then the person would have all the mandatory powers of the Khalifah as his representative. In Al-Ahkam As- Sultaniyyah, Al-Mawardi called them the “delegated minister” (Wazeer Tafweed), and defined it with this meaning, saying, “As for the delegated minister, he has taken his ministry from the Imam who authorised him to manage the affairs according to his opinion, and for them to proceed according to his Ijtihad”. It is however necessary that the Khalifah is aware of every action that the delegated minister undertakes, since he is an assistant and not a Khalifah, and so he is not independent; rather the Khalifah inspects every action of him, whether it was small or big.

این واقعیت شرعیِ معاون یا وزیر با واقعیت وزیر در نظام دموکراتیک کاملاً متفاوت است. از آن‌رو که کابینه در نظام دموکراتیک همان حکومت است، و گروهی از افراد است که با ویژگی‌اش به‌عنوان گروهی مشخص برای حکمرانی تشکیل شده است، چنان‌که حکم برای آنان به گروه تعلق دارد نه به فرد؛ به دیگر سخن، رهبری جمعی است و نه فردی. پس حاکمی که تمام قدرت حکمرانی را در اختیار دارد، کابینه یا گروه وزیران به‌صورت جمعی است، و هیچ یک از آنان به‌تنهایی مطلقاً قدرت را ندارد، بلکه قدرت حکمرانی در کابینه به‌صورت جمعی است. اما وزیرِ فردی برای تخصص یافتن در بخشی ویژه از حکمرانی گمارده می‌شود که در آن اختیارات الزامی را دارد که کابینه به‌عنوان یک کل برای او تعیین کرده است، و هر اختیاری در آن بخش که به او داده نشده باشد، نزد کابینه باقی می‌ماند و نه نزد او.

This Shari’ah reality of the assistant or minister differs completely with the reality of the minister in the democratic system. Since the cabinet in the democratic system is the government, and it is a group of people established with its characteristic as a specific group for ruling, as the ruling for them is for the group and not for the individual; in other words, the leadership is collective and not individual. So the ruler who possesses all power of ruling is the cabinet or the group of ministers collectively, and no single one of them possesses the power absolutely, but rather the power of ruling is in the cabinet collectively. As for the individual minister, he is appointed to specialise in a particular section of ruling, in which he possesses the mandatory powers that the cabinet as a whole determined for him, and whatever powers in this section were not given to him remain with the cabinet and not him.

در اسلام، هیچ هیئت وزیران که قدرت را به‌صورت جمعی در دست داشته باشد (بر اساس الگوی دموکراتیک) وجود ندارد؛ بلکه رهبری از آنِ خلیفه است که امت با او بیعت می‌کند تا بر اساس کتاب خداوند (سبحانه و تعالی) و سنت فرستاده‌ی او ﷺ، ایشان را فرمان براند. خلیفه برای خود وزیرانی برمی‌گزیند (وزیران تفویض) که اختیار عمومی دارند تا از جانب او عمل کنند و به‌طور کلی در تحمل مسئولیت‌های خلافت از خلیفه پشتیبانی می‌کنند؛ از این رو به معنای لغوی، وزیر هستند، یا به عبارت دیگر، یاری‌دهندگان خلیفه در آنچه بر عهده‌ی ایشان نهاده شده است.

In Islam, there is no cabinet of ministers who hold the power collectively (on the democratic model); rather the leadership is for the Khalifah who is given Bay’a by the Ummah in order to rule them by the Book of Allah (swt) and the Sunnah of His Messenger . The Khalifah appoints ministers for himself (ministers of Tafwid) who are given general authorisation to act on his behalf and generally support the Khalifah in carrying the responsibilities of the Khilafah, and so they are ministers according to the linguistic meaning, or in other words, assistants of the Khalifah in what they are charged with.

بر این اساس، تفاوت بسیار میان واژه «وزیر» و «وزارت» در نظام اسلام، و واژه «وزیر» و «وزارت» در نظام دموکراسی آشکار شد. از آنجا که معنایی که از مفهوم دموکراتیک واژه «وزیر» فهمیده می‌شود، در ذهن مردم غالب است و هنگام به‌کارگیری آن تنها معنای دموکراتیک به ذهن می‌آید، برای پرهیز از اشتباه و برای مشخص کردن تنها معنای شرعی، درست نیست که واژه «وزیر» به‌تنهایی و بدون توضیح برای دستیار خلیفه به کار رود. بلکه باید واژه «دستیار» را به معنای واقعی‌اش به کار برد، یا واژه‌های «وزیر» و «وزارت» را چنان مقید کرد که از فهم دموکراتیک جدا شود و تنها معنای اسلامی فهمیده شود، مانند به‌کارگیری اصطلاح «وزیر تفویض» (وزیر التفویض).

Accordingly the wide difference between the word “minister” and “ministry” in the system of Islam, and the word “minister” and “ministry” in the system of democracy, has become clear. Since the meaning that is understood from the democratic meaning of the word “minister” is dominant in the minds of the people, and when it is used the only thing that comes to mind is the democratic meaning, in order to avoid confusion and to specify the Shari’ah meaning alone, it is not correct to use the term “minister” alone for the assistant of the Khalifah without specifying it. Rather, the term “assistant” should be used in its real meaning, or the term “minister” and “ministry” should be specified such that it is removed from the democratic understanding, and the Islamic meaning alone is understood, such as using the term “minister of authorisation” (Wazir Al-Tafwid).

معاون به دستور خلیفه منصوب و عزل می‌شود۔ با وفات خلیفه، نقش معاونان پایان می‌یابد و تنها تا پایان دورهٔ سرپرست موقت ادامه می‌دهند۔ سپس برای ادامهٔ نقش خود به تفویض مجدد از سوی خلیفهٔ جدید نیاز دارند، و نیازی به عزل رسمی ندارند، زیرا نقش‌شان با وفات خلیفه‌ای که ایشان را به عنوان معاون برگزیده بود، به پایان رسیده است۔

The assistant is appointed and removed at the order of the Khalifah. At the death of the Khalifah, the assistants’ role comes to an end, and they only continue through to the end of the period of the temporary leader. They then require a new authorisation from the new Khalifah in order to continue in their role, and they do not require to be formally removed since their role ended with the death of the Khalifah who took them as assistants.