اگر منصب خلافت به سبب مرگ خلیفه، استعفای او یا عزل او خالی شود، نصب خلیفه ظرف سه روز از تاریخ خالی شدن منصب خلافت واجب است.

If the position of the Khilafah becomes vacant due to the death of its leader, his resignation or his removal, it is obligatory to appoint a Khalifah within three days from the date that the position of the Khilafah became vacant.

نصب خلیفہ اُس لمحے سے واجب ہو جاتا ہے جب پہلا خلیفہ وفات پا جائے یا معزول ہو جائے۔ تاہم، اگر نصب کا عمل تین دن اور تین راتوں کے اندر انجام پا جائے تو یہ جائز ہے، بشرطیکہ اس کے لیے کوشش کی جا رہی ہو۔ اگر تین راتوں سے زیادہ وقت گزر جائے اور خلیفہ ابھی تک نصب نہ ہوا ہو تو معاملے کو یوں دیکھا جائے گا: اگر مسلمان اسے قائم کرنے کے لیے کوشاں ہیں مگر ایسے بھاری حالات کی وجہ سے، جن پر وہ قابو نہیں پا سکتے، تین راتوں کی مدت میں یہ کام نہیں کر پاتے، تو ان سے گناہ اٹھا لیا جاتا ہے، کیونکہ وہ اس فریضے کو قائم کرنے میں مصروف ہیں اور جو چیز انہیں روک رہی ہے اس کی وجہ سے اس کے قیام میں تاخیر پر مجبور ہیں۔ ابن حبان اور ابن ماجہ نے ابن عباسؓ سے روایت کیا ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:

Appointing the Khalifah becomes obligatory from the moment that the previous Khalifah dies or is removed. However, it is permitted for the appointment to occur within three days with their nights as long as it is due to working to achieve it. If it takes longer than three nights and the Khalifah has still not been appointed, then the issue is considered – if the Muslims are working to establish it but are unable to achieve that during the three night time limit due to overwhelming circumstances that they are unable to overcome, then the sin is lifted from them since they are busy working to establish the obligation and are compelled to delay its establishment due to whatever forced them. It is reported from Ibn Hibban and Ibn Maja from Ibn Abbas: the Messenger of Allah (pbuh) said:

. » إِنَّ اللَّهَ وَضَعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْ تُكْرِهُوا عَلَيْهِ « .

. » إِنَّ اللَّهَ وَضَعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْ تُكْرِهُوا عَلَيْهِ « .

«إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي: الْخَطَأَ، وَالنِّسْيَانَ، وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ» ﷺ. وَلَوْلَا أَنَّهُمْ لَمْ يُشْغَلُوا بِمِثْلِ هَذِهِ الْأُمُورِ الْمُلِحَّةِ، لَكَانَ أَكْثَرُ مُدَّةٍ مَسْمُوحٌ بِهَا لِلْمَوْعِدِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهَا.

“Verily Allah has pardoned for my Ummah: their mistakes, their forgetfulness, and that which they have been forced to do”. If they were not made busy with such overwhelming issues, then the most time allowed for the appointment is three days with their nights.

دلیل وجوب فوری اقدام برای برپایی بیعت با خلیفه، صرفاً با خالی شدن جایگاه خلافت، اجماع صحابه است. آنان پس از وفات پیامبر ﷺ، در همان روز و پیش از دفن ایشان، بی‌درنگ برای گرد آمدن در سقیفه بنی ساعده شتافتند، و بیعت انعقاد (بیعةُ الانعقاد) در همان روز با ابوبکر (رضی الله عنه) تکمیل شد، و روز بعد مردم در مسجد گرد آمدند تا بیعت اطاعت (بیعةُ الطاعة) را انجام دهند.

The evidence for the obligation of immediately working to establish the pledge of allegiance (Bay’a) to the Khalifah due only to the vacation of the position of the Khilafah is the Ijma’ of the companions. They immediately hurried to gather at Saqifa Bani Sa‘idah after the death of the Messenger (pbuh) on the same day and before his burial, and the pledge of contracting (Bay'at Al- In‘iqad) was completed on the same day with Abu Bakr (ra), and the next day the people gathered in the mosque to give the pledge of obedience (Bay'at Al-ta‘ah).

محدود کردن زمان تعیین خلیفه به سه روز بدین سبب است که هنگامی که آشکار شد عمر (رض) از زخم خنجری که خورده بود خواهد مرد، موضوع تعیین جانشینش را به اصحاب شورا واگذار کرد و آنان را به سه روز محدود نمود، و سپس دستور داد که اگر خلیفه تا پایان سه روز مورد توافق قرار نگرفت، کسانی که پس از سه روز مخالفت کنند کشته شوند. او برای اجرای این دستور پنجاه مرد از مسلمانان را تعیین کرد؛ یعنی برای کشتن مخالف، با اینکه آنان از اصحاب بزرگ بودند. تمام این امور را صحابه دیدند و شنیدند و هیچ یک از ایشان آن را انکار نکرد، با اینکه معمولاً هر چیزی شبیه به آن قابل سرزنش بود. بنابراین اجماع صحابه بر این است که جایگاه خلافت بیش از سه روز خالی گذاشته نشود، و اجماع صحابه همانند قرآن و سنت، دلیلی شرعی است.

Limiting the time to establish the appointment of the Khalifah to three days is due to that when it became apparent that Umar (ra) was going to die from his stab wound, he delegated the issue of appointment of his successor to the people of Shura, and limited them to three days, and then commissioned that if the Khalifah was not agreed upon within the three days, those who differed after the three days should be killed. He appointed fifty men from the Muslims in order to execute this - in other words, to kill the dissenter, even though they were from the senior companions, and all of this was seen and heard by the companions and none of them rebuked it even though normally anything similar to it would have been reproachable, so it is considered an Ijma’ of the companions that it is not permitted for the position of Khalifah to be left vacant for more than three days, and the Ijma’ of the companions is an Islamic evidence in the same manner as the Quran and the Sunnah.

از المسور بن مخرمه روایت است که گفت: ...

Al-Bukhari reported through Al-Miswar Bin Makhramah who said:

. طَرَقَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَ عْدَ هَجْعٍ مِنْ اللَّيْلِ، فَضَرَبَ الْبَابَ حَتَّى اسْ تَ يْ قَظْتُ، « » فَ قَالَ أَرَاكَ نَائِمًا، فَ وَاللَّهِ مَا اكْتَحَلْتُ هَذِهِ اللَّيْ لَةَ بِكَبِيرِ نَ وْمٍ .

. طَرَقَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَ عْدَ هَجْعٍ مِنْ اللَّيْلِ، فَضَرَبَ الْبَابَ حَتَّى اسْ تَ يْ قَظْتُ، « » فَ قَالَ أَرَاكَ نَائِمًا، فَ وَاللَّهِ مَا اكْتَحَلْتُ هَذِهِ اللَّيْ لَةَ بِكَبِيرِ نَ وْمٍ .

«عبدالرحمن پس از گذشتن بخشی از شب نزد من آمد و آنقدر در خانه‌ام را کوبید تا از خواب بیدار شدم. او به من گفت: "می‌بینم که خوابیده‌ای! به خدا سوگند که در این سه شب گذشته به اندازه کافی نخوابیده‌ام." و ابن کثیر در کتاب البداية والنهاية آن را ذکر کرده است.

“Abdur-Rahman called on me after a portion of the night had passed and knocked on my door till I got up, and he said to me, "I see you have been sleeping! By Allah, during the last three nights I have not slept enough”. And Ibn Kathir mentioned in the book Al-Bidayah wa ’l-Nihayah.

. )فلما كانت الليلة التي يسفر صباحها عن اليوم الرابع من موت عمر، جاء عبد الرحمن بن عوف إلى منزل ابن أخته المسور بن مخرمة فقال: أنائم يا مسور؟ - - والله لَم أغتمض بكثير نوم منذ ثلاث ...( .

. )فلما كانت الليلة التي يسفر صباحها عن اليوم الرابع من موت عمر، جاء عبد الرحمن بن عوف إلى منزل ابن أخته المسور بن مخرمة فقال: أنائم يا مسور؟ - - والله لَم أغتمض بكثير نوم منذ ثلاث ...( .

وقتی شبی فرا رسید که صبحش چهارمین روز پس از مرگ عمر بود، عبدالرحمن بن عوف به خانه برادرزاده‌اش مسور بن مخرمه آمد و گفت: «تو خوابیده‌ای ای مسور؟ به خدا قسم در این سه شب گذشته، یعنی سه شب گذشته، زیاد نخوابیده‌ام.» و هنگامی که مردم نماز صبح را خواندند، بیعت با عثمان (رض) تکمیل شد.

“When the night whose morning would have been the fourth day after the death of Umar, ‘Abd Al-Rahman Bin ‘Auf came to the house of his nephew Al-Miswar Bin Makhramah and said “You are sleeping O Miswar? By Allah I did not get much sleep for the last three” - in other words, the last three nights and when the people prayed the Morning Prayer the pledge with ‘Uthman (ra) was completed.