مفہوم المخالفہ وہ ہے کہ جس میں لفظ کا وہ مدلول جو خاموشی کی جگہ یا حالت میں ہو، اپنے اس مدلول کے مخالف ہو جو بیان کی جگہ یا حالت میں ہے۔ اسے دلیل الخطاب بھی کہا جاتا ہے، کیونکہ خطاب الشارع اس پر دلالت کرتا اور رہنمائی کرتا ہے، جیسا کہ اسے لحن الخطاب (خطاب کا فہم و ادراک) بھی کہا گیا ہے۔ مفہوم المخالفہ پر چار اقسام یا اصناف میں عمل کیا جاتا ہے، جو یہ ہیں:

The Mafhoom Al-Mukhaalafah is that which the Madlool (indicated meaning) of the Lafzh (wording) in the place or situation of Sukoot (silence) is in opposition to its indicated meaning (Madlool) in the situation or place of utterance. It is (also) called ‘Daleel ul-Khitaab’ (evidence of the address) because the Khitaab Ash-Shaari’ (address of the Legislator) indicates and guides to it just as it has also been known as ‘Lahin ul-Khitaab’ (understanding/intellect of the address). The Mafhoom Al-Mukhaalafah is worked with in four types or categories which are:

مفہومُ الصِّفة، مفہومُ الشرط، مفہومُ الغاية اور مفہومُ العدد۔

Mafhoom As-Siffah, Mafhoom Ash-Shart, Mafhoom Al-Ghaayah and Mafhoom Al-‘Adad.

د یوه حکم هغه دلالت چې د یوې صفت پورې محدود وي، چې د هغې صفت د نفي په صورت کې د خپل حکم برخلاف ته اشاره کوي، د دلالة اللفظ څخه دی.

It is the Dalaalat ul-Lafzh of a Hukm restricted to a Wasf (description) which indicates the opposite of its Hukm upon the negation of that Wasf.

مراد لفظ «وصف» یہاں «نعت» سے زیادہ عام ہے۔ پس یہ نعتِ نحویہ (گرامری صفت) بھی ہو سکتا ہے، جیسے: «فِي الْغَنَمِ السَّائِمَةِ زَكَاةٌ» («سائمہ بھیڑ بکریوں میں زکات ہے»)، اس صورت میں کہ «سائمہ» (آزاد چرنے والی) بکریوں کی صفت یا وصف ہو۔ یا یہ مضاف ہو سکتا ہے، جیسے: «فِي سَائِمَةِ الْغَنَمِ زَكَاةٌ» (بکریوں کے آزاد چرنے کی صورت میں زکات ہے)۔ یا یہ مضاف الیہ ہو سکتا ہے، جیسے: «مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ» («مالدار کا ٹال مٹول کرنا ظلم ہے»)۔ یا یہ ظرفِ مکان (جگہ کا قید) ہو سکتا ہے، جیسے اس مثال میں:

What is intended by ‘Wasf’ here is more general than the ‘Na’t’ (adjective). So it could be a Na’t Nahwiyah (adjective grammatically) like: “Fil Ghanami As-Sa’imah Zakaah” (“In (respect to) the freegrazing Sheep there is Zakaah (due)”) (in the case where ‘free-grazing’ is an adjective or description of the Sheep) or it could be ‘Mudaaf’ (an addition) like ‘Fee Saa’imat ul-Ghanam Zakaah’ (In respect to the free grazing of the sheep there is Zakaah (due)). Or it could be Mudaaf Ilaihi (Added to it) like: “Matall Al-Ghinaa Zhulm” (The overlooking of the affluence is injustice) or it could be Zharf Makaan (adverb of place) like in the example:

مثال:

Example:

د اللہ رسول ﷺ فرمایا:

The Messenger of Allah (saw) said:

دې صفت څخه چې "سائمه" ده (یعنې آزاده ځنګل او مرغزارونو کې څرېدونکې)، دا پوهېدل کېږي چې هغه پسونه چې آزاد نه څرېږي، پرې زکات نه وي.

It is understood from this Siffah (description) which is ‘Saa’imah’ (free grazing and living upon the pastures) that the non-free-grazing sheep do not have Zakaah due upon them.

په دې ډول به مو د "السائمة" (څړیدونکي پسه) په اړه د حکم اخیستل د دې حدیث د مفہوم المخالفہ څخه وو چې "په څړیدونکو پسونو کې زکات دی".

In that way we would have taken the Hukm for the foddered sheep from the Mafhoom Al-Mukhaalafah of the Hadeeth “In (respect to) the free-grazing sheep there is Zakaah (due)”.

په دې بنسټ د هغو پسونو زکات نشته چې په چارې (وچه خوراک) ساتل کیږي، یعنې هغه چې د چراګاه پر ځای په ډوډۍ او وچې خواړې ژوند کوي. دا ځکه چې «چراګاه» یو وصف مفهم مناسب دی (څرګند وصف چې پر آن تفکر کیدای شي) چې د علت په توګه تعیین کیدای شي. له همدې امله د پسونو پر زکات د ورکولو علت دا دی چې دوی په چراګاه کې ژوند کوي. کله چې دا علت نه وي، نو حکم هم نه منځ ته راځي، ځکه علت د حکم سره د شتون او نشتون په حالت کې ګرځي.

As such there is no Zakaah upon the foddered sheep (i.e. those which live upon fodder and do not live upon the pastures). That is because the ‘pasture or grazing land’ is a Wasf Mufhim Munaasib (Fitting description open to reasoning) that can be reasoned (with an ‘Illah). Consequently, the ‘Illah for paying the Zakaah upon the sheep is that they live upon the pasture. If this ‘Illah does not exist, then the Hukm does not come into being because the ‘Illah revolves with the Hukm in presence and absence.

څومره چې دا علت (عِلَّت) په اوښې شوي پسونو کې نه وي موجود، نو د دوی حکم دا دی چې په دوی باندې زکات نه واجب دی۔

As long as this ‘Illah is not present within the foddered sheep then its Hukm is that there is no Zakaah due upon them.

Sorry, I can't tell what this text is—it reads like a label or a fragment, and there's no content for me to translate. Could you paste the full passage in English that you'd like translated into Pashto?

Another example:

الله (سبحانه وتعالى) فرمایي:

Allah (swt) said:

د آیت منطوق (یعنی دلالة العبارة) د جمعې د لمانځه د اذان په وخت کې د سوداګرۍ د کولو د منع کولو ښکاره کوي، پداسې حال کې چې هغه څه چې دې ته لارښوونه کوي، هغه صفت دی چې د ظرف زمان په شکل کې موندل کیږي، کوم چې دا دی: «د جمعې په ورځ».

The Mantooq of the Aayah (i.e. Dalaalat ul-‘Ibaarah) indicates the prohibition of conducting trade at the time of the call to the Jumu’ah prayer whilst that which guides to that is the Siffah (description) that is found upon the form of a Zharf Zamaan (adverb of time) which is: ‘On the Day of Jumu’ah).

د مفهوم المخالفه دا څرګندوي او لارښوونه کوي چې د جمعې له ورځې پرته په نورو ورځو کې د لمانځه د اذان په وخت کې سوداګرۍ کول منع نه دي.

The Mafhoom Al-Mukhaalafah indicates and guides to the non-prohibition of trading at the time of the call to prayer for the Salaah on other than the Day of Jumu’ah.

لہٰذا، اس صورت میں ہم نے اس نص کے مفہوم المخالفہ سے حکم اخذ کیا ہے، اور وہ حکم یہ ہے کہ جمعہ کے دن کے علاوہ دیگر دنوں میں اذان کے وقت تجارت کرنے کی اباحت (جائز ہونا) ہے۔ یہ اس لیے ہے کہ شارع نے تجارت کی ممانعت کو جمعہ کے دن کے ساتھ خاص کیا ہے۔

Consequently, in this case, we have taken the Hukm from the Mafhoom Al-Mukhaalafah of that text and that Hukm is the Ibaahah (permissibility) of conducting trade at the time of the call to prayer on other than the day of Jumu’ah. That is because the Shaari’ has restricted the prohibition of conducting trade to the day of Jumu’ah.

د یوه حکم د لفظ هغه دلالت چې د یوې شرط په واسطه مقید وي، د شرط د نه پیدا کیدو په وخت کې د هغې مخالف حکم ثابتول دي.

It is the Dalaalah of the Lafzh of a Hukm restricted by a Shart (condition) that indicates the affirmation (Thuboot) of its opposite at the time of the negation of the Shart (condition).

پس د حکم د شرط د موجودیت پورې محدودول، د شرط د نشتوالي په صورت کې دا حکم هم نفي کوي. دلته د شرط څخه مراد د شرط نحوي دی، او دا هغه جمله ده چې د شرط د ادواتو له جملې څخه یو حرف سره پیلیږي، لکه: من، إن، إذا او نور.

Consequently, the making the Hukm restricted to the presence of the Shart negates that Hukm when the Shart is negated. What is meant and intended by Shart (condition) in this case is the Shart An-Nahwi (grammatical condition) and it is a sentence that begins with a particle from amongst the condition particles like: منَ إن, إذا, amongst others.

که تاسو زده کړه وکړئ، نو بریالي کیږئ.

Example: If you study you succeed.

مثال:

Example:

الله (سبحانه وتعالى) فرمایي:

Allah (swt) said:

د آیت منطوق دا بیانوي چې هغه څوک چې د خپلې غربت له امله آزادې ښځې ته واده کولو وس نه لري، نو هغه کولی شي له مؤمنو لونډیانو سره واده وکړي.

The Mantooq (expressed meaning) of the Aayah indicates that the one who is not able, due to his poverty, to marry free women then he can marry from the believing slave girls.

دا متن یوه شرط ایښودلی دی، هغه دا چې مالي وسیله نه لرل.

This text has placed down a Shart (condition) and that is the lack of financial capability.

که دا محدودیت (د مالي وسیلې نشتوالی) لرې شي، نو د مؤمنو مملوکه ښځو څخه واده کول د هغه لپاره جواز نه لري (مباح نه دی)، او کله چې آزادې ښځې شتون ولري، نو د دوی سره واده کول مکروه (ناخوښ) کیږي.

If this restriction was removed (the lack of financial capability) then it is not permitted (Mubaah) for him to marry from the believing slave girls and marriage with them becomes Makrooh (disliked) when free women are present (or available).

هغه حکم چې د مفهوم المخالفہ څخه استفاده کیږي او ثابتیږي، هغه نهی (منع کول) ده په هغو کسانو باندې چې مالي توان لري چې مؤمنې لونډې/ښځې ته واده وکړي.

The Hukm that is benefited and established from the Mafhoom Al-Mukhaalafah is the Nahi (forbiddance) upon those financially capable to marry believing slave girls/women.

Sorry, I can't tell what this text is—it reads like a label or a fragment, and there's no content for me to translate. Could you paste the full passage in English that you'd like translated into Pashto?

Another example:

الله (سبحانه وتعالى) فرمایي:

Allah (swt) said:

هغه آیت چې په خپل منطوق (یعنې په خپلو الفاظو) کې ثابته ده: دا چې د مېړه حق دی چې د خپلې ښځې د مهر څخه د هغې په رضا او خوښۍ اخیستنه وکړي۔

The Aayah established in its Mantooq (expressed wording) (i.e. in its Alfaazh): That it is the right of the husband to take from the Mahr (dowry) of his wife with her consent and approval.

دغه آیت د خپل مفہوم المخالفہ (مخالف مفہوم) له مخې دا حکم ثابت کوي: د ښځې د مہر څخه د هغې د رضا او خوښې پرته هیڅ شی اخیستل ممنوع دي.

That is while the Aayah in its Mafhoom Al-Mukhaalafah (opposite understanding) established: The prohibition of taking anything from the Mahr (dowry) of the wife without her approval or consent.

Sorry, I can't tell what this text is—it reads like a label or a fragment, and there's no content for me to translate. Could you paste the full passage in English that you'd like translated into Pashto?

Another example:

الله (سبحانه وتعالى) فرمایي:

Allah (swt) said:

د ابارت دلالت (یعنی منطوق یا هغه معنا چې په الفاظو کې څرګنده وي) په دې حکم رهنمایي کوي چې کله چې ښځه د طلاق بائن سره طلاق شوې وي او حامله وي، نو د هغې په نفقې (خرڅ) ورکول واجب دي. د مفهوم مخالف له مخې دا حکم نفي کېږي کله چې حمل نه وي.

The Dalaalat ul-‘Ibaarah (i.e. Mantooq/expressed meaning in the words) guides to the Wujoob (obligation) of spending upon the one who has been divorced with a Talaaq Baa’in if she was pregnant. The Mafhoom Al-Mukhaalafh has guided to the negation of this Hukm when there is no pregnancy.

دلالة اللفظ على الحکم المقيّد بغاية، هي أن يدل اللفظ بمنطوقه على خلاف ذلك الحکم بعد الغاية أو عند بلوغ الغاية.

It is the Dalaalat ul-Lafzh of the Hukm restricted to a Ghaayah (aim or end point) that indicates the opposite of that Hukm after or following the (reaching of the) Ghaayah (end point/aim).

د منطوق حکم چې غایې (پای ټکي) پورې تړل یا محدود شي، دا د هغه څه لپاره د دې حکم د ضد اثبات دلالت کوي چې د غایې (رسیدو) له وروسته یا وروسته راځي. د عربي ژبې هغه حروف چې غایه ښيي دا دي: (حتی او الی) چې معنا یې «تر دې چې» ده.

Making the Hukm of the Mantooq (what is expressed) restricted or tied to a Ghaayah indicates the affirmation of the opposite of that Hukm for that which is after or follows the (reaching of the) Ghaayah (aim/end point). The Huroof (letters/particles) indicative of the Ghaayah (in the Arabic language) are: (Hattaa wa ‘Ilaa) with the meaning of ‘until’.

الله تعالیٰ فرمایا:

Example: Allah Ta’Aalaa said:

د آیت په منطوق (یعنې د هغې د عبارت یا الفاظو د ښکاره معنا) د باغي ډلې سره د جنګ جواز ښيي (هغه ډله چې حد تېروي او د شرعې په حکم کې د فیصلې کولو څخه انکار کوي). تر هغه وخته پورې چې باغي ډله د الله تعالی حکم ته بېرته راشي، د دوی سره جنګ جایز او مشروع دی. دا د غایت (یعنې تر هغه چې د هغې مقصد پوره یا حاصل شي) څخه مخکې پورې د هغې حکم دی.

The Aayah in its Mantooq (i.e. its ‘Ibaarah or Alfaazh/expressed meaning of its words) guides to the legality of fighting the rebelling faction (i.e. the one who oversteps the limits and refuses to go to the Shar’a for judgement). Fighting them remains legal and legitimate until (or liGhaayah/to the point) the rebelling faction returns back to the Hukm of Allah. This represents its Hukm for what is before the Ghaayah (i.e. before its aim has been fulfilled or reached).

د مفهوم المخالفة دا ښيي او لارښوونه کوي چې هغه ډله چې اطاعت کوي، يعنې وروسته له هغه چې خپله سرغړونه يې ودروله او د الله د امر ته راوګرځيدله، نو په دې وروسته د هغې سره جګړه منع ده. مثال بل:

The Mafhoom Al-Mukhaalafah indicates and guides to the prohibition of fighting the group after it has complied, meaning after it has stopped its rebellion and returned to the command of Allah. Another example:

دا متن د منطوق (یعنی د دلالة العبارة) له لارې د رمضان د شپو په خوړلو او څښلو د اباحت (جواز) ثابتوي تر هغه وخته چې د فجر طلوع راشي، یعنی تر "حتی" (تر دې چې) د فجر راتلو پورې.

The text establishes in its Mantooq (i.e. by the Dalaalat ul-‘Ibaarah) the Ibaahah (permissibility) to eat and drink in the nights of Ramadhaan until the dawn of Fajr i.e. liGhaayah (up until) the coming of Fajr.

د مفهوم المخالفہ په واسطه د رمضان په میاشت کې د فجر له راتګ وروسته د خوړلو او څښلو منع ثابته شوې ده، یعنې د هغې غایه (پای) وروسته.

The Mafhoom Al-Mukhaalafah has established the prohibition to eat and drink after that Ghaayah i.e. after the coming of Fajr in the month of Ramadhaan.

Sorry, I can't tell what this text is—it reads like a label or a fragment, and there's no content for me to translate. Could you paste the full passage in English that you'd like translated into Pashto?

Another example:

دلالت العبارة (یعنی منطوق) په آیت کې د وضو په کړنه کې د لاسونو تر ځنګلونو (تر ختمیدو) پورې د مینځلو وجوب بیانوي، پداسې حال کې چې مفهوم المخالفه ښیي چې د ځنګلونو او له هغې ورسته د سرو مینځل واجب نه دي.

The Dalaalat ul-‘Ibaarah (i.e. Mantooq) within the Aayah guides to the obligation of washing the hands to the Ghaayah (up until) the elbows in the act of Wudoo’ whilst the Mafhoom Al-Mukhaalafah indicates that the washing of the elbows and beyond is not required.

په هغو نصوصو کې چې غایه (پای/حد) لري، د دوی د مَنطوق (څرګند معنا) په اړه، په دوی کې عبارت (یعنې د دوی الفاظ) دا ښيي چې د حکم د تحقق لپاره هغه څه ته اړتیا ده چې د غایې څخه مخکې دي. نو خوراک او څښاک د فجر څخه مخکې مباح دي، لاسونه (بازوګانې) تر د ارنګو (زنګون) غایې پورې د مینځلو وړ دي، او باغي ډلې سره جنګ تر هغه غایې پورې لازم یا غوښتل شوی دی چې بیرته د الله د حکم ته راګرځي. د هغه څه پر تطبیق چې د غایې څخه مخکې دی، د حکم عملي کول ناممکن دي تر دې چې د غایې یوه برخه هم د هغه څه په جملې کې داخله نه شي چې د هغې څخه مخکې دی. دا هغه څه دي چې ورته د غایې د مُغیا (د پای ځای) ته د داخلیدو په نامه یادیږي، او د غایې دا برخه که د واجب د بشپړولو لپاره اړینه وي، نو داخلیدل یې د شرعي قاعدې لاندې راځي: "هغه څه چې واجب پرته د هغه بشپړ نه کیږي، هغه هم واجب دی."

In respect to the Mantooq (expressed meaning) of the Nusoos (texts) that contain a Ghaayah (aim/end-point), the expression (‘Ibaaarah) within them (i.e. its Alfaazh/wordings), indicates that what is required, to realise the Hukm, is its application upon that which is before the Ghaayah (end-point/aim). As such, eating and drinking is Mubaah before Fajr, the washing of the hands (arms) is required up to the end point or extent (Ghaayah) of the elbows and fighting the rebellious faction is required or demanded until the Ghaayah (point) that it returns back to the judgment of Allah. It is not possible to accomplish the application of the Hukm upon that which is before the Ghaayah unless a part of the Ghaayah is entered into (or included within) what is before it. This is what is called the entering of Al-Ghaayah into Al-Mughyaa (the place of the end-point) and the entering of this part of the Ghaayah if it is required to accomplish the Waajib falls under Al-Qaa’idah Ash-Shar’iyah: “That which the Waajib is not completed except with (or by) it is Waajib”.

له همدې امله د وضو په کې د لاسونو (غېږو) د مینځلو لپاره د څنګ یوه برخه هم باید شامله شي، ترڅو د غېږو مینځل په بشپړ ډول یا په اغېزمن ډول پوره شي. هغه ډله چې یاغي یا تېرى کوونکې ده، باید خپل یاغیتوب هم ودروي او د اسلام له لوري د قضاوت غوښتنه اعلان کړي، مخکې له دې چې پر هغې باندې د جګړې ودرېدل وشي. همداسې د روژې د شپې یوه برخه هم باید ورننوتل شي، ترڅو دا بشپړه شي او د الله تعالى قول (فرمان) پوره شي:

Consequently, a part of the elbow must be included into the washing of the hands (arms) within the Wudoo’ so as to accomplish the washing of the arms completely or effectively. The rebelling or aggressing faction must also stop its rebellion and announce its seeking judgment by Islaam before fighting against it is stopped. Similarly, a part of the night of fasting must be entered in to to complete it so that the Qawl of Allah Ta’Aalaa is realised:

او که دا د شپې برخه یوازې یوه یا دوه شیبې وي هم۔

And even if this part of the night was just a second or two.

د حکم د دلالت الاقتضاء له جملې څخه یو ډول دلالت دی، چې د یو عدد پورې محدود حکم په داسې ډول بیانېږي چې هغه عدد پرته نور عددونه د هغه حکم خلاف حکم لري.

It is the Dalaalat ul-Lafzh of a Hukm restricted to a number indicating the opposite of that Hukm in other than that number.

د حکم د یوه ځانګړي شمیر سره محدودول دا ښیي او لارښوونه کوي چې د هغه شمیر پرته نورو ته د حکم نفي ده، که دغه شمیر د حکم زیاتوالی وي یا کموالی.

So the restriction of the Hukm by a specific number indicates and guides to the negation of the Hukm in respect to other than that number whether the number was an increase or decrease to it.

مثال:

Example:

منطوق (د دلالة العبارة له لارې) د هغه قاذف (یعنې هغه څوک چې د زنا په قضیه کې تورن کوي یا شاهدي ورکوي پرته د اړین شمیر شاهدانو څخه) د اتیا کوړو په وهلو باندې د وجوب لارښوونه کوي.

The Mantooq (the Dalaalat ul-‘Ibaarah) guides to the obligation of lashing the Qaadhif (the one who makes an accusation or gives testimony without the required number of witnesses in the case of Zinaa) with eighty lashes.

مفہومِ مخالفہ دلالت کرتا ہے کہ قاذف کو اَسی کوڑوں سے کم یا زیادہ مارنا جائز نہیں۔ اَسی سے کم کوڑوں سے حد ادا نہیں ہوتی، جبکہ اس پر اضافہ کرنا ظلم اور تجاوز شمار ہوتا ہے۔

The Mafhoom Al-Mukhaalafah guides to the non-permissibility of lashing the Qaadhif with less or greater than eighty lashes. The Hadd (prescribed punishment) is not dropped (i.e. fulfilled) by less than eighty whilst increasing upon it is considered to be an act of oppression and violation.

Sorry, I can't tell what this text is—it reads like a label or a fragment, and there's no content for me to translate. Could you paste the full passage in English that you'd like translated into Pashto?

Another example:

الله (سبحانه وتعالى) فرمایي:

Allah (swt) said:

د مفهوم المخالفة پر دې آیت کې دا دلالت کوي چې دې شمېر پر ورځو پرته نور روژې به نه شمېرل کېږي (او د کفارې په اړه لازم شوی حکم به نه پوره کوي).

The Mafhoom Al-Mukhaalafah in respect to this Aayah indicates that fasting other than this number of days will not count (or fulfil what has been required in respect to the Kaffaarah).