د اصول الفقه علم د شافعي وروسته
The ‘Ilm of Usool ul-Fiqh after Ash-Shaafi’iy
الشافعی د اصول الفقہ علم بنسټ کېښود، او علماء او فقهاء چې د هغه پیروي یې وکړه، د څېړنې او مطالعې له لارې دا علم ښه وګاڼه. نو دوی پرې زیاتونې وکړې او په دې کې ځینې مسلې یې اصلاح کړې، تر دې چې دا علم داسې شو چې منسجم، روښانه او د خپلو ځانګړتیاوو له مخې ممتاز شو، ځکه چې امام الشافعی د دې ځانګړي علم لپاره یو محکم بنسټ په ټینګه کېښود.
Ash-Shaafi’iy founded the ‘Ilm of Usool ul-Fiqh and this was received (well) by the ‘Ulamaa and Fuqahaa, who followed him, through examination and study. So they added to it and revised a number of issues within it until it became an ‘Ilm that was coherent, clear and distinguished in its features, due to the firm foundation that Al-Imaam Ash-Shaafi’iy laid down solidly for this noble knowledge.
شافعی د اصول الفقه په برخه کې بشپړتیا ته ونه رسیدای شو، نو نور خلک راغلل چې هغه ودانۍ بشپړه کړي چې هغه پیل کړې وه. له دوی څخه هغه څوک وو چې د هغه تعقیب یې کاوه او تشریح او تفصیل یې ورکاوه، او هغه څوک هم وو چې نوي اصول یې اضافه کول، پداسې حال کې چې نور راغلل چې د ځینو قواعدو په اړه یې د هغه نقد او مخالفت وکړ.
Ash-Shaafi’iy did not reach the point of completion in respect to Usool ul-Fiqh and so others came to complete the building that he had begun. There were from amongst them those who followed him providing explanation and elaboration, there were also those who came adding new principles whilst others came critiquing and disagreeing with him in respect to some of the Qawaa’id (principles).
دا زده کړه علمي څیړنې چې د الشافعي څخه وروسته ترسره شوې، یوازې د اصول الفقه د ځانګړو موضوعاتو پورې محدودې وې او د اصول الفقه بشپړ ډګر یې نه پوښود. دې څیړنو یوازې د تشریح، اضافې او اختلاف په اړه موضوعاتو پورې ځان محدود کړی و.
These areas of study after Ash-Shafi’iy were restricted to specific subjects in Usool ul-Fiqh and they did not deal with Usool ul-Fiqh as a whole. They were restricted to subjects in respect to explanation, addition and disagreement.
د اصول الفقه پر د امام الشافعي د «الرسالة» مشهورې شروحې دا دي:
The most prominent explanations (Shurooh) of Ash-Shaafi’iy’s Risaalah in Usool ul-Fiqh were:
۱) د ابوبکر محمد السیرفي شرح، چې په ۳۳۰ هجري کال وفات شو، او نومېده: «دلائل الاعلام».
1) The Sharh (explanation) of Abu Bakr Muhammad As-Seerfiy who passed away in the year 330 AH and it was called: ‘Dalaa’il Al-I’laam’.
2) د محمد القفال الشاشي شرح، چې په ۳۶۵ هجري کال کې وفات شو.
2) The Sharh of Muhammad Al-Qaffaal Ash-Shaashii who passed away in the year 365 AH.
3) د ابومحمد عبدالله بن یوسف الجوینی شرح، چې په ۴۳۸ هجري کال کې وفات شو.
3) The Sharh of Abu Muhammad Abdullah ibn Yousuf Al-Juwainiy who passed away in the year 438 AH.
د اصول الفقہ په مسائلو کې د امام الشافعی وروسته له هغو لومړیو کسانو څخه چې لیکنې یې کړې دي:
From the earliest of those who wrote in Masaa’il (issues) of Usool ul-Fiqh after Ash-Shaafi’iy were:
1) الإمام احمد بن حنبل په خپل کتاب "طاعة الرسول"، کتاب "الناسخ والمنسوخ" او کتاب "العلل" کې.
1) Al-Imaam Ahmad Bin Hanbal in his book: ‘Taa’at Ar-Rasool’, the book: ‘An-Naasikh Wa-l-Mansookh’ and the book: ‘Al-‘Ilal’.
2) داوود الظاہری، په کتابونو کې لکه «إبطال القیاس» او «الخصوص والعموم» او نورو کې. ډېر هغه څه چې هغه لیکلي، د الشافعي د اصولو نقد و.
2) Daawud Azh-Zhaahiriy in the book: ‘Ibtaal Al-Qiyaas’ and the book: ‘Al-Khusoos Wa-l-‘Umoom’ amongst others. Most of what he wrote was a critique of the Usool of Ash-Shaafi’iy.
3) محمد الترمذی چې په ۲۵۵ هجري کال کې وفات شو، په کتاب: «إثبات العلل الشرعیة» کې.
3) Muhammad At-Tirmidhi who passed away in the year 255 in the book: ‘Ithbaat Al-‘Ilal Ash-Shar’iyah’.
دا کتابونه ډیر زیات له مینځه تللي دي، او د دوی له سرلیکونو او نومونو څخه موږ ته دا څرګنده ده چې دوی یوازې د اختلافي مسلو په بیانولو محدود وو؛ یا د الشافعی ملاتړ او هغو کسانو ته د ځواب په توګه چې له هغه سره مخالف وو، یا د لیکوال د مذهب ثابتول او د الشافعی د مذهب په مقابل کې د ردّ او مخالفت په توګه.
Most of these books were lost and it is clear to us from their headings and titles that they were restricted to dealing with issues of disagreement or difference; either in support of Ash-Shaafi’iy and as a rebuttal to those who disagreed with him, or they were to establish the Madh’hab of the writer and as a rebuttal in opposition to the Madh’hab of Ash-Shaafi’iy.