الأداء: هو فعل الواجب في وقته الذي حدده له الشرع.

Al-Adaa’: It is the undertaking of the Waajib in its time that has been specified for it by the Shar’a.

القضاء: د واجب ادا کول د هغه وخت له تېرېدو وروسته چې شرع یې د ادا کولو لپاره ټاکلی وي۔

Al-Qadaa’: The undertaking of the Waajib after the passing of the time specified for it by the Shar’a.

د اداء الواجب (واجب ادا کول) له لحاظه چې څنګه یې ترسره کیږي یا پیل کیږي، د وخت له مخې دوه ډوله دي: مقیّد (محدود) او مطلق (ازاد).

The Adaa’ Al-Waajib (The obligatory performance) in respect to its undertaking or performance is divided into two categories in regards to the time: Muqayyad (restricted) and Mutlaq (unrestricted).

۱ - الواجب المقيَّد: هو ما طلبه الشارع طلباً جازماً في وقت محدد. وينقسم إلى قسمين:

1 - Al-Waajib Al-Muqayyad: It is what the Shaari’ has requested to be done by way of a Talab Jaazim (decisive request) within a specific time (frame). This is divided into two categories:

الف – الواجب الموسّع: هو هغه واجب چې د اداء وخت یې مشخص وي، خو داسې فضا یا گنجایش لري چې په هغه کې د ځان او د همدې جنس (ډول) بل عبادت هم ترسره کیدای شي.

A – Al-Waajib Al-Muwassa’: That which the time for its performance is specified providing room or space for it and other than it from its same kind or type (Jins) to be performed within it.

هغه واجب چې د اداء لپاره یې مشخص شوی وخت د هغه د ترسره کولو له اړتیا څخه زیات وي. نو د مثال په توګه صلات الظهر یو واجب موسع دی، ځکه چې د هغې د ادا کولو وخت د زوال له شمس څخه د ظهر تر خطه تر هغه وخته پورې مشخص شوی چې صلات العصر پیل کیږي. په پایله کې، په دې مشخص شوي وخت کې مکلف ته اختیار حاصل دی چې صلات د دې وخت په کومه برخه کې ترسره کړي. واجب د مکلف له خوا د دې موده ټولو برخو کې ادا کیږي، او له همدې امله واجب له هغه څخه ساقط کیږي (يعني هغه به دا واجب ادا کړی وي) کله چې دا د مشخص شوي وخت په هر برخه کې ترسره کړي.

This is that in which the specified time for its performance is in surplus of it (i.e. in surplus of the time needed to perform it). So Salaat uzh-Zhohr for example is a Waajib Muwassa’ as the time for its performance has been specified between the Zawaal of the sun from the meridian until the time when Salaat ul-‘Asr begins. Consequently, in this time period that has been specified for it the Mukallaf has the choice to undertake the Salaah in any part within it. The Waajib is fulfilled by the Mukallaf in all of the segments of time during the period and therefore the Waajib falls from him (i.e. he would have fulfilled it) by his performance of it within any time of its specified time period.

لهذا، اگر مکلف د صلاة وخت له لومړي یا ابتدايي وخت څخه وروسته کړی وي، پداسې حال کې چې هغه د ادا کولو اراده لري، او د وخت د پای دمخه مړ شي او دا فریضه ادا نه کړي، نو هغه به د الله تعالی په وړاندې د هغه ځانګړي فریضې په اړه د نافرمانه په توګه ونه پیژندل شي. مګر که مکلف داسې ګومان وکړي چې د صلاة د مشخص وخت په ترڅ کې به مړ شي، لکه دا چې د خپل اعدام وخت پوهیږي، نو په دې صورت کې هغه د الله (ج) په وړاندې د لومړني یا ابتدايي وخت څخه د ځنډولو له امله نافرمانه کیږي. دا ځکه چې د واجب موسع په اړه په مکلف کې باید دا ډیر احتمال ولري چې هغه به فریضه د وخت په دننه ادا کړي، او که دا احتمال ډیر نه وي، نو د هغه لپاره د ځنډولو جواز نشته.

Consequently, if the Mukallaf was to delay the Salaah from its beginning or early time whilst he was resolved to perform it and then died before the passing of the time period without having performed it, he would not meet Allah Ta’Aalaa as someone who had been disobedient (in respect to that specific obligation). However, if the Mukallaf believed it most probable that he would die during the specified time period of the Salaah, like if he was to know the time of his execution for example, then he would be disobedient to Allah (swt) by delaying it from its earlier or beginning time. That is because in respect to the Waajib Al-Muwassa’ it must be most probable in the mind of the Mukallaf that he will undertake the obligation within its time period and if it is not most probable then it is not Halaal for him to delay it.

ب – الواجب المضيّق (الفرض المحدد الوقت الضيّق):

B – Al-Waajib Al-Mudayyaq (the narrow obligation in respect to time):

دا هغه عبادت دی چې د اداکولو وخت یې مشخص شوی وي، پداسې حال کې چې د هغې جنس (ډول) څخه بل هیڅ شی ور ته ځای نه پریږدي۔

This is that which the time for its performance is specified whilst providing no room or space for other than it from its own kind or type (Jins).

دا هغه فرض ته اشاره ده چې د ادا کولو لپاره یوه ټاکلې وخت لري، پرته له کوم اضافي یا زیات وخت څخه، او دا د رمضان د روژې په څیر دی، ځکه د دې وخت نه پراخیږي او نه ځای ورکوي، مګر یوازې د فرض روژې ادا کولو لپاره.

This refers to the obligation that has a specific time for its performance without surplus or extra time and this is like the fasting of Ramadhaan as its time does not expand or provide room except for the performance of the obligatory fast within it.

2 – الواجب المطلق (غیر مقید واجب):

2 – Al-Waajib Al-Mutlaq (the unrestricted obligation):

دا هغه څه دي چې شارع د یوه جازم غوښتنې (طلب جازم) په ډول غوښتي دي، پرته لدې چې د ترسره کولو لپاره کوم ځانگړی وخت مشخص کړی وي. دا د کفاراتو او مطلق نذرونو په څیر دي. یا لکه د حج مثال چې د کال په دننه د ترسره کولو لپاره ځانگړی وخت ټاکل شوی، خو د دې لپاره ځانگړی کال نه دی ټاکل شوی. د دې ډول واجباتو ترسره کول له مکلف څخه هغه وخت غوښتل کیږي چې هغه د ژوند په اوږدو کې د ترسره کولو وړتیا ولري، خو که هغه د ژوند په اوږدو کې د ترسره کولو توان ونه لري، نو دا مکلفیت له هغه څخه ساقط کیږي او په آخرت کې ورباندې د دې له امله هیڅ سزا نشته. دا ځکه چې الله تعالی هیچا ته د هغه له وسې پورته تکلیف نه کوي. خو که د ترسره کولو اسباب پوره شي او هغه ګومان وکړي چې ډیره احتمال لري چې ترسره کولو وړاندې مړ شي، خو بیا هم دا عبادت ترسره نه کړي، نو په دې صورت کې هغه ګنهګار دی.

This is what the Shaari’ has requested to be done by a decisive request (Talab Jaazim) without having specified a specific time for its performance. This is like the Kaffaraat (expiations) and the Mutlaq Nudhoor (unrestricted vows). Or it is like the example of the Hajj which has been provided with a specific time for its performance within the year but has not compelled its performance to a specific year. The performance of these types of obligations are required from the Mukallaf if he is capable of undertaking them during his life whilst the obligation falls from him if he is unable to undertake them during his lifetime and there is no punishment due upon him as a result of that in the Aakhirah. That is because Allah does not burden a person above his capacity or capability. However, if the causes for its undertaking have been met and he views that he is most likely to pass away before its undertaking and yet does not undertake it, then he would be sinful.

القضاء هو أداء الواجب بعد انقضاء الوقت الذي حدّده له الشرع.

Al-Qadaa’ refers to the undertaking of the Waajib after the passing of its time that has been specified for it by the Shar’a.

د قضاء تعلق هغه واجب سره دی چې یو ځانګړي وخت پورې مقید (محدود) وي، که هغه وخت موسع (پراخ او د وسعت لرونکی) وي لکه د لمانځه وخت، یا مضیق (تنګ، بې له پراخوالي) وي لکه د رمضان مبارک روژه.

The Qadaa’ relates to the Waajib which is restricted (Muqayyad) to a specific time whether that time was Muwassa’ (was extended and had room) like the time for the Salaah or Mudayyaq (no extended room) like the fasting of Ramadhaan.

د واجب قضاء پر هغه څوک واجب دی چې توان ولري. دا ځکه چې واجب د خپل وخت کې ترسره کول د هغه څه ادا کول دي چې پر ده واجب دي، او که وخت تیر شي او شخص واجب ته د توان په حالت کې ترسره نه کړي، نو د هغه مسؤوليت پاتې کېږي او پر ده واجب دی چې د قضاء له لارې يې پوره کړي. د هغه واجب پرېښودل چې د قضاء اجرا غوښتنه کوي درې ډوله دي:

The Qadaa’ of the Waajib is obligatory upon the one who is capable. That is because the undertaking of the Waajib in its time represents a performance of what is obliged upon him and if the time passes without the person having undertaken the Waajib whilst he was capable of it then his responsibility would remain active and it is obligatory for him to fulfil it through the Qadaa’. The leaving of the Waajib that demands the performance of the Qadaa is of three types:

1 – هغه څه چې مکلف په قصد سره پریږدي:

1 – That which the Mukallaf leaves deliberately:

که مکلف د واجب په ترک کولو کې په قصد (عمد) سره، لکه لمونځ یا روژه، پریږدي نو هغه ګناهګار دی او د قضا کول یې پر وی واجب دي۔

If the Mukallaf leaves the performance of the Waajib intentionally (‘Amd) like the Salaah or Sawm then he is sinful and Al-Qadaa’ is obligatory upon him.

د هغو شیانو بیان چې مکلف د هیرې له امله پریښي دي:

2 – That which the Mukallaf left out of forgetfulness:

که مکلف د واجب د ترک کولو سبب د هیرې (سهو) له امله پریږدي، نو د قضا کول په ده واجب دي، خو په ده باندې ګناه نشته. د الله رسول ﷺ فرمایلي دي:

If the Mukallaf leaves the performance of the Waajib due to forgetfulness (Sahw), the Qadaa’ becomes obligatory upon him but there is no sin upon him. The Messenger of Allah (saw) said:

که چیرې څوک په دې حالت کې د هغه لمانځه قضا ونه کړي چې هغه پریښی وي، نو هغه به ګناهګار وي۔

If in this case the person does not perform the Qadaa’ for what he missed he would then be sinful.

3 – هغه څه چې مکلف د عذر (عذر) له امله پریږدي:

3 – That which the Mukallaf leaves due to an excuse (‘Udhr):

جب مکلف کسی شرعی عذر کی وجہ سے، جو واجب کی ادائیگی سے رکاوٹ ہو، واجب کو ترک کر دے تو اس عذر کے ختم ہونے کے بعد اس پر اس عمل کی قضا کرنا لازم ہے۔ Note: that's Urdu, not Pashto. Here is the Pashto translation: کله چې مکلف د یوه شرعي عذر له امله، چې د واجب د ادا کولو مخه نیسي، واجب ترک کړي، نو د هغه عذر له منځه تلو وروسته دې شخص باندې د دې عمل قضا کول واجب دي. دا د هغې ښځې په شان ده چې حیض یا نفاس لري، په رمضان کې. ځکه شارع هغې ته د روژې نه نیولو ځانګړې اجازه ورکړې ده او د حیض او نفاس په موده کې یې روژه نیولو ته منع کړې ده، په داسې حال کې چې د پاکۍ وروسته د پاتې شوو ورځو قضا کول هغې باندې واجب دي. خو د لمانځه په اړه، الله تعالی حیض او نفاس لرونکې ښځې ته د ترک شوو لمنځونو د قضا کولو څخه معافي ورکړې ده.

If the Mukallaf leaves the performance of the Waajib dues to a Shar’iy ‘Udhr (excuse) that prevents its performance, then it is a duty for that person to make Qadaa’ for that action after the passing of that preventer (or excuse). That is like the Haa’id (menstruating woman) or the Nufasaa’ (women who are bleeding post birth) in respect to Ramadhaan. That is because the Shaari’ has given her a special permission not to fast and prevented her from fasting during the Haid and Nifaas whilst it is obligatory for her to make Qadaa’ for what she missed after she has become purified. As for the Salaah then Allah Ta’Aalaa has pardoned the Haa’id and the Nufasaa’ from making Qadaa’ for what was missed.

مسافر او بیمار باید د رمضان روژې قضا کړي که چیرې روژه ونه نیسي، که څه هم د سفر او ناروغۍ حالت د حیض او نفاس له حالت څخه توپیر لري. دا له دې کبله چې دا دوه داسې عذرونه دي چې انسان د روژې له ترسره کولو نه منع نه کوي، د الله تعالیٰ د دې قول له مخې:

The Musaafir (traveller) and Mareed (sick person) must make Qadaa’ if they do not fast in Ramadhaan although the travel and sickness differ from the Haid (menstruation) and the Nifaas (post childbirth bleeding). That is because they are two excuses which do not prevent the person from performing the fast due to the Qawl of Allah Ta’Aalaa:

هغه څوک چې د روژې له امله د مرګ یا لوی زیان ویره لري، نو هغه به د خوړو پرېښودو له امله نافرماني کونکی وي، ځکه دا د روح (يعنې بدن) پر وړاندې جرم دی، کوم چې د الله تعالیٰ یو حق دی د هغه په اړه، او له همدې امله د هغه لپاره واجب دی چې خپله روژه ماته کړي یا روژه ونه نیسي (افطار).

As for the one who fears death or a great harm due to the fasting then he will be disobedient for leaving the food due to its crime against the Rooh (i.e. body) which represents a Haqq (right) of Allah Ta’Aalaa in respect to him and therefore it is obligatory for him to break his fast or not fast (Iftaar).