ډیری علماء استحسان ته مخه کړې ده او د احکامو د ادلّه و څخه یوه دلیل یې ګڼلی دی، که څه هم دوی د دې په تعریف کې اختلاف کړی دی.

Many of the ‘Ulamaa’ adopted Al-Istihsaan and considered it to be a Daleel from amongst the Adillah of the Ahkaam whilst they have disagreed in respect to its definition.

یو شمیر علماء، لکه حنفیه، دا کار داسې ګڼي چې دا د یوې دلیل پر بلې دلیل د ترجیح ښکارندوی دی، او له همدې امله دا یو داسې حکم دی چې د نص په واسطه ثابت دی، نه د استحسان له لارې.

Some of them like the Hanafiyah considered it to represent an outweighing of a Daleel over a Daleel and therefore it represents a Hukm that is established by the text and no Istihsaan.

له همدې وجې، ابواسحاق الشیرازي الشافعي د احناف د فقهاوو د ځینو نظرونو په ذکر کولو سره د استحسان د معنا په اړه وايي: «که د دې معنا دا وي چې د عمومي حکم څخه یو څه جزئیات یو داسې دلیل سره مخصوص شي چې هغه یې مخصوص کوي، یا د دوو دلیلونو څخه د قوي تر مینځ په فیصلې سره، نو دا داسې څه دي چې هېڅوک یې نشي رد کولی» (اللمع، ص۶۸)۔

For that reason, we see Abu Ishaq Ash-Sheeraaziy Ash-Shaafi’iy, after presenting some of the views of the Fuqahaa of the Ahnaaf in respect to the meaning of Al-Istihsaan, saying: “If it means specifying some of the sum of the whole with a Daleel that specifies it or by judging by the strongest of two evidences, then this is from that which nobody can reject” (Al-Lam’u p68).

او ما ګورو چې السمعاني او القفال وویل چې د دې مانا ده:

And we see that As-Sam’aaniy and Al-Qaffaal said the meaning of:

د الاستحسان تفسیر چې دا د یوې دلیل څخه د بلې داسې دلیل ته تګ دی چې له هغې څخه قوي وي، دا هغه څه دي چې موږ یې وایو او نه یې ردوو. (ارشاد الفحول للشوکانی، ص۲۴۱)

“The explanation of Al-Istihsaan as being a departure from a Daleel to a Daleel that is stronger than it, is something that we say and do not reject” (Irshaad Al-Fuhool of Ash-Shawkaani, p241).

هغه کسان چې استحسان یې ساتلی و، پکې حنفیه، امام مالک او د هغه پیروان شامل دي، پداسې حال کې چې ابن الحاجب په خپل "مختصر" کې وویل:

Those who upheld Al-Istihsaan included: The Hanafiyah, Al Imaam Maalik and his followers whilst Ibn ul-Haajib said in his ‘Mukhtasir’:

حنفیہ اور حنابلہ نے اسے ثابت مانا، جبکہ باقی علماء نے اسے رد کیا۔

The Hanafiyah and Al-Hanaabilah upheld it whilst the others rejected it.

الشافعیہ، جن کے سرخیل خود امام الشافعی تھے، اور الظاہریہ اور بہت سے متکلمین کا موقف یہ تھا کہ استحسان کی حجیت (دلیلی حیثیت) نہیں ہے اور اس پر احکامِ شرعیہ کی بنیاد رکھنا ناجائز ہے۔

The Shaafi’iyah, at the head of which was Imaam Ash-Shaafi’iy himself, the Zhaahiriyah and many of the Mutakallimeen held the opinion of the absence of the Hujjiyah (evidential validity) of Istihsaan and the impermissibility of building legal rulings upon it.

د الشافعي دا قول ډېر مشهور شو:

The following statement of Ash-Shaafi’iy became well-known:

څوک چې استحسان کاروي نو هغه شریعت جوړ کړی دی، سره له دې چې ده وویل: «استحسان د نفس خوښه او د خواهش پر بنسټ رایه ده» (الآمدي، ج ۴، ص ۲۰۹).

“Whoever utilises Istihsaan then he has legislated” in addition to his statement: “Al-Istihsaan is self-gratification and an opinion based on desire” (Al-Aamaadiy Vol.4 p209).

په خپل کتاب «الام» کې هغه د اوومې ټوکې يو فصل د «استحسان د باطلولو» په عنوان سره ځانګړی کړی دی. لاندې، په لنډه توګه، هغه دلیلونه دي چې هغه د دې د باطلولو لپاره کارولي دي:

In his book ‘Al-Umm’ he dedicated a chapter in the seventh volume under the title of: ‘Invalidating Istihsaan’. The following, in summary, are the Adillah that he used to invalidate it:

د شریعت نص دی او د نص څخه د قیاس له لارې پوهه اخیستل کیږي. که استحسان د دې دوو (کټګورۍ) څخه یو وي

1 - The Sharee’ah is a Nass (text) and taking an understanding from the text by way of Qiyaas. If Istihsaan is one of these two (categories)

تو پھر اس کے ذکر کی ضرورت نہیں، اور اگر یہ ان دونوں قسموں کے علاوہ ہو تو پھر یہ شریعت سے نہیں ہے۔

then there is no need to mention it and if it is outside of these two (categories) then it is not from the Sharee’ah.

۲ - په حقیقت کې الله تعالیٰ فرمائی:

2 - Verily Allah Ta’Aalaa says:

او الاستحسان نہ کتاب ہے، نہ سنت، اور نہ ہی یہ کتاب و سنت کی طرف رجوع کرنے کی نمائندگی کرتا ہے۔

And Al-Istihsaan is neither the Kitaab nor the Sunnah and it does not represent referring back to the Kitaab and the Sunnah.

۳ - د الله رسول ﷺ د خپل استحسان پر بنسټ فتوې نه کولې، بلکې د صحابه‌ګانو د پوښتنو او سوالونو د ځواب لپاره د وحي د نازلیدو انتظار کاوه، لکه څنګه چې د ظِهار د حقیقت په اړه (سورهٔ المجادله) او د لعان په اړه (سورهٔ النور، ۶-۱۰) پیښ شو.

3 - The Messenger of Allah (saw) did not provide verdicts based on his Istihsaan but rather he would await the descent of the Wahi to respond to the queries and questions of his companions like what happened in respect to the reality of Azh-Zhihaar (Soorah AlMujaadalah) and of Al-Li’aan (Soorah An-Noor 6-10).

4 - د الله رسول ﷺ هغه صحابه وګواښل چې د خپل استحسان پر بنسټ یې عمل کاوه. مثلاً رسول الله ﷺ د ځینو صحابه کرامو وګواښل ځکه چې دوی یو مشرک چې د یوې ونې لاندې پناه اخیستې وه وسوځاوه، او رسول الله ﷺ اسامه بن زید وګواښه ځکه چې هغه یو سړی ووژلې چې ویل یې: "لا إله إلا الله"، د دې دلیل پر بنسټ چې هغه دا خبره یوازې د ویرې او د توري د ګواښ لاندې ویلې وه.

4 - The Messenger of Allah (saw) rebuked the Sahaabah who adopted based upon their Istihsaan. So for example he (saw) rebuked some of the Sahaabah because they had burnt a Mushrik sheltered by a tree and he (saw) rebuked Usaamah Bin Zaid because he killed a man who said: ‘Laa Ilaaha Illallah’ whilst using the argument that he only pronounced it due to fear and under the threat of the sword.

5 - استحسان بغیر دلیل کسی چیز کے تابع نہیں ہوتا اور اس کے پاس حق کو باطل سے پرکھنے کا کوئی پیمانہ نہیں ہوتا۔ یوں ایک ہی مسئلے میں مختلف احکام ہو سکتے ہیں، جن میں سے ایک کو دوسرے پر ترجیح دینے کی کوئی بنیاد موجود نہیں ہوتی۔

5 - Al-Istihsaan without evidence has nothing governing it and no measure to be used to evaluate the truth from the falsehood. As such, within one single matter, there would be a variety of Ahkaam without a base to outweigh one over the other.

٦ - که استحسان د مجتهد لپاره جایز وای او هغه په خپل استعمال کې د شرعي دلیل پر بنسټ نه وای، نو دا به د هغه چا لپاره هم جایز وای چې د کتاب او سنت علم نه لري. پایله به دا وای چې رای د خواهش پر بنسټ وای، نه د علم پر بنسټ۔

6 - If Al-Istihsaan was permissible for a Mujtahid and in its use he did not depend upon a Daleel Shar’iy, then it would also be permitted for someone who does not have knowledge of the Kitaab and the Sunnah. The result of that is that the opinion would be based on desire and not ‘Ilm (knowledge).

دا دلایل چې الشافعی د استحسان د باطلولو لپاره راوړي، هغه د هغه استحسان د باطلولو هم پلی کیږي چې مالکیان یې کاروي یا یې قایل دي، هغوي چې استحسان د المصلحة المرسلة بولي، سره له دې چې د الإمام مالک دا خبره ده: «الاستحسان تسعة اعشار العلم» (استحسان د علم نهه ځلمه برخه ده)، پداسې حال کې چې هغه المصلحة المرسلة د استحسان د عمومیت په دایره کې شامله کړې.