ھغه څه چې د حکم التکلیفي او د هغې پنځه ډولونه، یعنی الواجب، المندوب، الحرام، المکروه او المباح، تشریح کولو وروسته، او د حکم الوضعي او د هغې پنځه ډولونه، یعنی السبب، الشرط، المانع، الصحة، البطلان او الفساد، همدارنګه الرخصة او العزیمة تشریح کولو وروسته، موږ ولیدل چې دواړو ترمنځ توپیرونه شتون لري؛ چې تر ټولو مهم یې دا دي:

After having explained the Hukm At-Takleefiy and its five types which are Al-Waajib, Al-Mandoob, Al-Haraam, Al-Makrooh and Al-Mubaah, and after having explained the Hukm Al-Wad’iy and its five types which are As-Sabab, Ash-Shart, Al-Maani’, As-Sihhah, Al-Butlaan And Al-Fasaad, and Ar-Rukhsah and Al-‘Azeemah, after that, we have noticed that there are differences between the two; the most important of which are:

1 – الحکمُ التکلیفیُّ له تعلُّقٌ مباشرٌ بفعلِ العبدِ، ولذلک فإنَّ خطابَ الشارعِ یتوجَّهُ إمَّا بطلبِ الفعلِ، أو بطلبِ الترکِ، أو بالتخییرِ بینَ الفعلِ والترکِ.

1 – Al-Hukm At-Takleefiy is related to the action of the ‘Abd directly and so the Khitaab Ash-Shaari’ (address of the legislator) is directed towards the request to do an action or the request to leave an action, or to provide the choice between doing and leaving.

جہاں تک حکمِ وضعی کا تعلق ہے، تو وہ احکامِ تکلیفی سے متعلق ہے نہ کہ براہِ راست مکلّف کے فعل سے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ خطابِ وضعی نہ کسی کام کے کرنے کا تقاضا ہوتا ہے، نہ کسی کام کے چھوڑنے کا تقاضا، اور نہ کرنے اور چھوڑنے کے درمیان اختیار دیتا ہے۔ بلکہ وہ صرف اس بات کی نشاندہی کرتا ہے کہ کوئی حکمِ تکلیفی موجود ہونے کا سبب ہے، یا اس کی شرائط میں سے کوئی شرط ہے، یا اس کے تقاضے یا اس کی ادائیگی سے مانع ہے، یا یہ کہ وہ حکمِ تکلیفی صحت، بطلان اور فساد کے اعتبار سے کیسا ہے، یا یہ کہ حکمِ تکلیفی عام حالت میں یا غیر معمولی حالت میں کیوں واقع ہوتا ہے، جنہیں فقہاء نے بالترتیب عزیمت اور رخصت کا نام دیا ہے۔

As for the Hukm Al-Wad’iy, then it is related to the Ahkaam of At-Takleef and not the action of the Mukallaf directly. That is because the address of Al-Wad’i does not represent a request to do or a request to leave or a provision of choice between doing and leaving. Rather it is restricted to representing a Sabab for the presence of a Hukm At-Takleefiy, or a Shart from amongst its Shuroot (conditions), or a Maani’ from its request or from its performance or both, or it represents a description for the Hukm At-Takleefiy from the perspective of Sihhah, Butlaan and Fasaad, or an explanation for the occurrence of the Hukm At-Takleefiy in the ordinary case or situation or in an extraordinary situation which the Fuqahaa’ named the ‘Azeemah and Rukhsah respectively.

2 – حکمِ تکلیفی هغه دی چې د مکلف توان ته په کتو سره وي، نو هغه کولای شي چې دا کار وکړي یا ونه کړي، لکه لمونځ، سوداګرۍ کول، جهاد او د دعوت ورسوول، او نور کارونه. دا ځکه چې الله (ج) خلکو ته هغه څه نه مکلفوي چې د هغې د ترسره کولو توان ولري. الله (ج) فرمایلي دي:

2 – The Hukm At-Takleefiy is within the capability of the Mukallaf and so it is possible for him to do it or not do it like the Salaah, conducting trade, Al-Jihaad and carrying the Da’wah amongst other acts. That is because Allah (swt) does not charge the people except with that which they are capable of undertaking. Allah (swt) said:

البته د حکم الوضعي لپاره، دا کیدای شي د مکلف د وسې په دائره کې راشي چې هغه د کولو توان لري. دا داسې دی لکه وضو چې د لمانځه د صحت لپاره شرط ده، غلا چې د غل د لاس د پرې کولو سبب ده، او په قصد یا عمد وژل چې د خپل نژدې خپلوان څخه د میراث اخیستو لپاره مانع ده.

As for the Hukm Al-Wad’iy, then it can fall within the capability of the Mukallaf where he is capable of doing it. This is like the Wudoo’ being a Shart for the validity of the Salaah, the theft being the Sabab for cutting the hand of the thief and the deliberate or intentional killing representing a Maani’ (preventer) for inheriting from the relative.

حکمِ وضعی هم کیدی شي د مکلف د توان څخه بهر وي، په دې صورت کې چې هغه نه دا کولی شي او نه په دې کې د هغه کومه ونډه ده. لکه د لمانځه د ظهر د سبب کیدل د لمر د منځ د آسمان څخه د زوال کیدو سره، د الله تعالیٰ د دې قول له امله:

The Hukm Al-Wad’iy can also be beyond the capability of the Mukallaf in the case where he is incapable of doing it and has no input in bringing it about. That is like the Zawaal of the sun from the middle of the sky being the Sabab for the existence of the Zhohr prayer due to the Qawl of Allah Ta’Aalaa: