قیاس د فرع او اصل ترمنځ د یوې واحدې علت په شریکوالي ولاړ یا پر هغې بنسټ لري، په داسې حال کې چې علت په فرع کې د اصل په پرتله ښکاره یا قوي وي. دا قیاسِ اولى دی.

Al-Qiyaas is built or based upon the shared commonality of the Far’u (branch) with the ‘Asl (origin) in respect to one single ‘Illah however the ‘Illah could be stronger (or more evident) in the branch than it is in the origin. This is the Qiyaas Al-Awlaa.

دا هم کیدای شي چې په فرع کې ورته وي لکه څنګه چې په اصل کې دی. دا ته الْقِيَاسُ الْمُسَاوِي وَايي.

It could also be equal in the branch as it is in the origin. This is called Al-Qiyaas Al-Musaawiy.

او دا ممکن ده چې په فرع کې د اصل په پرتله ضعیف وي. دا ته القیاس الأدنى وایي.

And it could be weaker in the branch than it is in the origin. This is called Al-Qiyaas Al-Adnaa.

دا هغه وخت دی کله چې د فرع (څانګې) علت د اصل (بنسټ) په پرتله ډیر قوي وي، نو په فرع کې د حکم ثابتول د اصل په پرتله زیات اولا (ډیر ښکاره یا ډیر پلي کیدونکی) وي.

This is when the ‘Illah of the branch (Far’u) is stronger than it is in origin (Asl) and so the establishment (or proof/affirmation) of the Hukm in the branch is Awlaa (more evident or applicable) than in respect to the origin.

مثال:

Example:

الله تعالیٰ فرمائی:

Allah Ta’Aalaa says:

دا متن د التعفیف (ناخوښۍ یا سپکاوي ښودلو) منع کوي.

The text here prohibits At-Ta’feef (showing displeasure/disdain)

د والدینو سره، او علت هغه دی چې د لفظ (عبارت) په واسطه د ضرر (زیان) په معنی کې شامل دی. د ضرر دغه همدا علت د والدینو په وهلو کې په ډیر زورور او شدید ډول موجود دی. له همدې امله، د والدینو د وهلو منع کول (چې فرع ده) د والدینو سره د ناخوښۍ څرګندولو د منع کولو (چې اصل دی) څخه اولی (زیات مناسب) دی.

towards the parents and the ‘Illah is that which is contained within the Lafzh (expression) in terms of (the meaning of) harm. This same ‘Illah of ‘harm’ is present in the act of hitting the parents in a more powerful and stronger manner. Consequently, the prohibition of hitting the parents (which is the branch) is Awlaa (more effective/fitting) than the prohibition of showing displeasure towards the parents (which is the origin).

بعضو د اصولو علماؤ دا نظر خپل کړی دی چې د مور او پلار وهلو منع د خود نص په واسطه ثابته ده، نه د قیاس په واسطه، ځکه د نص مفهوم (یعنې هغه څه چې په اشارې سره له نص څخه فهمیږي) پرته له قیاسه دغې منع ته لارښوونه کوي. دا د هغه څه په واسطه چې ټیټ یا کم دی، د هغه څه ته توجه ورکول دي چې لوړ یا لوی دی. نو تفّیف (ناخوښي ښکاره کول) د نص د منطوق په واسطه حرام دی، پداسې حال کې چې وهل یا سپکاوی د نص د مفهوم په واسطه منع دي، او دا سم نظر دی.

Some of the scholars of Usool held the opinion that the prohibition of hitting the parents is established by the very text itself and not by Qiyaas. That is because the Mafhoom of the text (i.e. what is understood from the text by implication) indicates and guides to that prohibition without (the need of) Qiyaas. It represents alerting or drawing attention to what is higher or greater through that which is lower or lesser than it. So the Ta’feef (displaying displeasure) is Muharram (prohibited) by the Mantooq of the text (i.e. what is expressly understood from the worded expressions) whilst hitting or insulting is prohibited through the Mafhoom of the text (i.e. the implied understanding) and this represents the correct view.

همچنان، د الله تعالیٰ د قول یوه بله بیلگه داسې ده:

Similarly, another example of this is found in the Qawl of Allah Ta’Aalaa:

دې آیت څخه بغیر له قیاسه داسې فهمیږي چې دا ډله خلک د هغه څه په اړه چې له یوه دیناره زیات وي، باوري نه دي.

It is understood from the Aayah without Qiyaas that this category of people are not trustworthy in respect to that which is greater than a Deenaar.

دلته علت د اصل (اصل) څخه د فرع (فرع) د علت سره برابره (مساوي) ده، او د قیاس ډیره برخه همدې کټګورۍ ته راځي۔ هغه مثال چې مخکې مو یاد کړ، یعنی د جمعې د لمانځه په وخت کې د سوداګرۍ د منع کېدو علت، د لمانځه څخه د غافل کېدو (الهاء) هغه علت دی چې په سوداګرۍ کې موجود دی؛ نو د اجارې (کرایه ورکولو یا اخیستو) یا د مثال په توګه د یوې کهیلې لوبې له امله غافل کېدل، چې فرع ده، د سوداګرۍ د غافل کولو سره په همدې علت کې برابر دي۔

This is where the ‘Illah in the Asl (origin) is equal (Musaawiy) to the ‘Illah in the Far’u (branch) and most of Qiyaas revolves around this category. In the example that we mentioned earlier which is the ‘Illah of the prohibition of conducting trade as the time of Salaat ulJumu’ah represented in the ‘Illah of Ilhaa’ (distraction) from the performance of the Salaah, then the distraction due to Ijaarah (leasing/renting) or engaging in a sporting activity for instance, which represents the branch, is equal in respect to the distraction found in the act of conducting trade.

مثالونه:

Examples:

د الله تعالیٰ ارشاد:

His Qawl Ta’Aalaa:

دا د آیت دې برخې هغه وخت راغلې چې د الله رسول ﷺ ته د غنیمتونو (جنګي مال) د ویشلو او بې وزلو مسلمانانو ترمنځ د وېشلو غوښتنه وشوه، او علت یې داو چې مال یوازې د شتمنانو او بډایانو ترمنځ نه پاتې شي. په دې توګه، د فيء (فې) مال د بې وزلو باندې د ویشلو حکم راغی.

This part of the Aayah came after the request to the Messenger of Allah (saw) to divide and distribute the spoils (booty) amongst the poor Muslims and the ‘Illah (reason) is so that the wealth does not remain circulating amongst the wealthy or rich alone. As such, the command came for the spoils (Al-Fai’) to be distributed upon the poor.

عمر بن الخطاب (رضی الله عنه) نے ان عراقی زمینوں کے بارے میں، جو طاقت کے ذریعے فتح ہوئی تھیں، اسی مال پر قیاس کیا۔ چنانچہ انہوں نے ان زمینوں کو ان کے اصل مالکوں کے ہاتھ میں رہنے دیا، اس شرط پر کہ وہ خراج ادا کریں، تاکہ اس خراج کی آمدنی غریب مسلمانوں میں تقسیم کی جائے اور قیامت تک ان کے معاملات کی بہتری کے لیے استعمال ہوتی رہے۔

‘Umar ibn Al-Khattaab (ra) made Qiyaas (analogy) with the lands of Iraq that had been opened by force upon that wealth. As such he kept it in the hands of its original people upon the basis that they pay Kharaaj and so that the revenue of this Kharaaj would be distributed upon the poor Muslims and be used to foster their affairs until the Day of Judgement.

لہٰذا، مال کو ایک مخصوص طبقے کے درمیان گردش سے روکنا ہی عِلّت ہے، اور یہ عِلّت مالِ غنیمت میں ظاہر ہونے والے مال اور خراج میں نمایاں ہونے والے مال دونوں کے بارے میں یکساں طور پر لاگو ہوتی ہے۔

Consequently, preventing the circulation of wealth amongst a particular class represents the ‘Illah and this ‘Illah is equal or applies equally in respect to the wealth manifested in spoils or booty and the wealth which is represented in the Kharaaj.

دا هغه وخت دی کله چې علت (علّت) په فرع کې د اصل په پرتله کمزوری یا په کم درجه تحقق مومي.

This is when the ‘Illah is realised weaker or to a lesser degree in the Far’u (branch) than it is realised in the Asl (origin).

ځینو علماؤ دې ته په دې اساس استدلال کړی دی چې هغه مستي چې د خمر لپاره د تحریم علت (ʿIllah) ګڼل شوې ده، هغه د اسکار (مستي راوستل) په حالت کې هم شتون لري.

Some have utilised that in respect to the intoxication that they regarded to represent the ‘Illah for the Tahreem (prohibition) of Khamr in the case where this ‘Illah of Iskaar (causing intoxication)

د مثال په توګه، د اوړي د شرابو شراب کیدای شي د خرما د شرابو په پرتله په کمه اندازه نشه ولري.

could be weaker in a barley alcoholic beverage than a date beverage for example.

د شراب والی (مستی راوستونکی) ځکه حرام شوی چې دا د منع کیدو سبب دی، نه علت، او هغه شیان چې دوی د انګورو د خمر پر بنسټ ورباندې قیاس کوي، لکه د کجورو نور نبیذونه، نو په حقیقت کې دا خود خمر دی او نص پخپله دې ته شامل دی او احاطه یې کړې ده، پرته له قیاس. دا ځکه چې د الله رسول ﷺ فرمایلي دي:

Iskaar (causing intoxication) is the Sabab (cause) of the prohibition and not the ‘Illah and what they have made analogy upon with the Khamr of grapes like the Nabeedh (other fermented beverages from dates for example) then it is in its reality Khamr (alcohol) and the text already includes and encapsulates it without Qiyaas. That is because the Messenger of Allah (saw) said:

له دې امله د خمر لفظ هرې هغې شیۍ ته کارول کیږي چې عقل ته ځاله رسوي، چې هغه ګدوډ او کُند کوي. له همدې کبله اسکار (نشه راوستل) علت نه دی. که چیرې دا علت وای نو د خمر یوه برخه څښل چې نشه پکې نه وي مباح وای، پداسې حال کې چې د شارع خطاب د هغه د حرمت ذکر کړی دی د رسول الله ﷺ په دې ارشاد سره.

Therefore, the word Khamr is applied to everything that intoxicates the mind, where it clouds it and makes it dull-witted. Consequently, Iskaar (causing intoxication) is not an ‘Illah. Had it been the ‘Illah then drinking a portion of Khamr without that causing intoxication would be Mubaah (permissible) whilst the text of the Shaari’ (legislator) has mentioned its prohibition by the statement of the Messenger of Allah (saw):

له دا ځکه دلالت (اشاره) نشته چې ادنی (ټیټ) د اعلی (لوړ) سره قیاس شي. نو د الله تعالیٰ د قول په اړه:

There is therefore no Dalaalah (indication) in respect to the Adnaa (lower) being analogised with the A’alaa (higher). So in respect to the Qawl of Allah Ta’Aalaa:

د لفظ منطوق دا ښيي چې داسې خلک شته چې که تاسو هغوی ته ډېر مال ورکړئ نو هغه به ساتي او بېرته به یې راکوي. د لفظ مفهوم دا ښيي چې که د دغسې خلکو ته له یوه قنطار څخه لږ مال ورکړل شي نو هغوی به هم هغه وساتي او بېرته به یې راکوي يا به یې په بڼه توګه بېرته ورکوي. دا نه په قیاس پوهېږي او نه اخیستل کېږي، بلکې د مفهوم د دلالت له مخې ثابتېږي.

The Mantooq (expressed meaning) of the Lafzh (wording) indicates that there are people whom if you were to give them a great amount of money they would safeguard it and return it. The Mafhoom (implied meaning) of the Lafzh indicates that if the like of these people were to be given less than a Cantar (great amount) they would safeguard it and return or repay it (readily). This is not understood or derived by Qiyaas but rather from the Dalaalah (indication) of the Mafhoom (the understanding that is implied).

د قیاس له حیثیت او قوت له مخې دوه ډوله دي: جلي او خفي.

Al-Qiyaas is divided in terms of its level and strength into two categories: Jaliy and Khafiy.

دا هغه ډول دی چېرې چې د اصل (بنسټ) او فرع (څانګې) ترمنځ د علت د تحقق په اړه هېڅ توپیر نشته. دا د مخکې یادې شوې قیاس المساوي له مخې څرګنده ده، او ځینو وېلي دي چې دا علت هم په قیاس الاولی او هم په قیاس المساوي کې تحقق مومي.

This is the type in which there is no differentiator between the Asl (origin) and the Far’u (branch) in respect to realising the ‘Illah within each of them. This is evident in respect to the Qiyaas Al-Musaawiy mentioned previously and some have said that it is realised in both the Qiyaas Al-Awlaa and the Qiyaas Al-Musaawiy.

دا هغه وخت دی کله چې د ʿلت د تحقق په اړه د فرع او اصل ترمنځ یو فرق موجود وي. د دې یوه بیلگه د هغه قیاس ده چې د ډبرې یا نورې دروندې او کندې وسلې سره د وژنې په اړه، د هغې وژنې پر بنسټ کیږي چې په تیز یا سوري شي لکه تورې او ګولۍ سره ترسره کیږي، په دې حالت کې چې آیا دا توپیر د اثر لرونکی او اغیزمن (مؤثر) دی که نه. له همدې امله ابوحنیفه رحمه الله دا نظر لرلی چې د دروندې وسلې په وژنه کې قصاص واجب نه دی، پداسې حال کې چې نور فقهاء ویلي چې په دې حالت کې قصاص واجب دی.

This is when there is a differentiator in respect to the realisation of the ‘Illah between the branch and the origin. An example of this is like the Qiyaas of killing with a heavy or blunt object like a rock upon the killing carried out with the sharp (or piercing) object like a sword and a bullet, in the case where it is permitted for the differentiator to be influential or impacting (Mu’aththir) or not. For this reason, Abu Haneefah (rh) held that Al-Qisaas (punishment of retribution) is not obligatory in relation to the killing undertaken by a heavy object whilst other Fuqahaa viewed that Al-Qisaas is obligatory in its case.

دوی ته په دوی د نظر له مخې دا (قیاس) یوازې د قیاس الادنی پورې محدود دی او نور پکې نه راځي. خو سم نظر دا دی چې دروند یا کُند وسیله د تیزې وسیلې سره قیاس کیږي، ځکه چې د قتل د پېښېدو په شکل کې د علت د پوره کېدو او تحقق لپاره د دواړو ترمنځ کوم داسې توپیر نشته.

And this, according to their opinion, does not include or cover other than Al-Qiyaas Al-Adnaa. However, the correct opinion is that the heavy or blunt object is analogised with the sharp object due to the absence of a differentiator between them in respect to fulfilling or realising the ‘Illah which is the occurrence of killing (or murder).

امام شافعی ؒ قیاس جلی کو «قیاسِ المعنیٰ» (معنیٰ کا قیاس) اور قیاس خفی کو «قیاسِ الشبہ» (مشابہت کا قیاس) کہتے تھے۔

Ash-Shaafi’iy called the Qiyaas Al-Jaliy: ‘Qiyaas Al-Ma’naa’ (of meaning) and he called the Qiyaas Al-Khafiy: ‘Qiyaas Ash-Shabah’ (resemblence)