هغه چې اجماع پرې ولاړه ده، په مستند (دلیل) ولاړه ده:
That which the Ijmaa’ is rests upon (Mustanad):
1 – اجماع اس وقت تک منعقد نہیں ہوتا جب تک کسی قابلِ اعتماد بنیاد (مستند) پر نہ ہو جس پر اجماع کرنے والے لوگ اعتماد کرتے ہیں۔ یہی رائے زیادہ تر فقہاء اور اصولِ فقہ کے علماء کی ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ اجماع کرنے والے لوگ دلیل کے بغیر کوئی نئے احکام نہیں گھڑتے، کیونکہ قانون سازی کا حق اللہ تعالیٰ کو حاصل ہے اور اس نبی ﷺ کو جن کی طرف اللہ تعالیٰ نے وحی بھیجی۔
1 – The Ijmaa’ is not convened except upon a relied upon basis (Mustanad) that the people of Ijmaa’ rely upon. This is the view of most of the Fuqahaa’ and the ‘Ulamaa of Usool ul-Fiqh. That is because the people of Ijmaa’ do not come up with new Ahkaam without a Daleel and that is due to the right of bringing legislation belongs to Allah Ta’Aalaa and the Nabi (saw) whom Allah Ta’Aalaa revealed divine inspiration to.
علماء اس بات پر متفق ہیں کہ اجماع کی بنیاد (مستند) کتاب اور سنت ہو سکتی ہیں۔ انہوں نے اجماع کے ان کے ساتھ تعلق کو ظاہر کرنے کے لیے درج ذیل کچھ مثالیں پیش کی ہیں۔
The ‘Ulamaa have agreed upon the permissibility for the rested upon basis (Mustanad) for the Ijmaa’ to be the Kitaab and the Sunnah. The following are some examples that they brought to show the linkage to the Ijmaa’:
له کتاب څخه:
From the Kitaab:
الله تعالیٰ فرمایلي دي:
Allah Ta’Aalaa said:
تاسو ته په نکاح کې حرام دي ستاسو مورونه او ستاسو لوڼې۔ (النساء: ۲۳)
Prohibited to you (in marriage) are your mothers and your daughters (An-Nisaa’ 23).
اجماع منعقد شو په دې باب چې «مّهات» (مورونه) څخه مراد د ښځو اصلونه او سرچینې دي، لکه نیکه او د نیکې مور، او «بنات» (لوڼې) څخه مراد د ښځو څانګې دي، لکه لور، د لور لور، او د زوی لوڼې.
An Ijmaa’ was convened in respect to the intended meaning of ‘mothers’ is the roots or origins of women like grandmothers and great grandmothers and that the intended meaning of daughters are the branches of the women like daughters, granddaughters from daughters and sons and their daughters.
له سنت څخه:
From the Sunnah:
د نیکه کورنۍ (دادۍ/نیکې) لپاره د میراث یوه شپږمه برخه ورکولو په اړه د دوی اجماع (اتفاق)، ځکه چې رسول الله ﷺ د نیکې لپاره یوه شپږمه برخه ورکړه۔
Their Ijmaa’ (consensus) in respect to giving the grandmother a sixth from the inheritance because the Messenger (saw) gave the grandmother a sixth.
د هغه بنسټ په اړه چې پرې تکیه کیږي (مستند) کې اختلاف کړی دی
* They have differed in respect to the rested upon basis (Mustanad)
د اجماع د قیاس ([analogy]) پر بنسټ ګڼل د نظرونو په یو شمېر ویشل کېږي
of the Ijmaa’ being a Qiyaas (analogy) into a number of views:
د قیاس د ابطال په اساس اجماع نشي کیدای، ځکه د قیاس اشکال (ډولونه) یو له بل سره توپیر لري.
A – Forbiddance of Qiyaas being used as a basis for Ijmaa’ because the faces (types) of Qiyaas are different.
ب – دا چې د قیاس ټول ډولونه د اجماع د بنسټ په توګه روا دي، ځکه دا یو شرعي حجت دی چې د نصوصو پر بنسټ ولاړ دی.
B – That all types of Qiyaas are permitted to be a basis for Ijmaa’ because it represents a Hujjah Shar’iyah that depends upon the texts.
ج – هغه نظر چې د قیاس اعتماد کول د اجماع لپاره جایز دي، که قیاس په نصي علت ولاړ وي یا که علت واضح وي. که قیاس په نصي علت ولاړ نه وي او علت واضح هم نه وي، نو د اجماع لپاره د قیاس اعتماد کول جایز نه دي. هغه مثالونه چې ښودل شوي دي چې قیاس د اجماع لپاره یو معتمد بنسټ شوی دی، د صحابه کرامو اجماع په د ابوبکر (رض) په خلافت کې ده، چې د لمانځه په امامت کولو باندې قیاس شوې وه، تر دې چې ویل شوي: "رسول الله ﷺ د دین په مسئله کې د هغه څخه راضي و، نو ایا موږ د دنیا په مسئلو کې د هغه څخه راضي نه شو؟"
C – The opinion that it is permissible for Qiyaas to be a rested upon basis for Ijmaa’ if the Qiyaas is based on a textual ‘Illah or if the ‘Illah was clear. If it was not based on a textual ‘Illah (reason) and was not clear, then it is not permissible for Qiyaas to be a rested upon basis for the Ijmaa’. Examples that have been provided to show that Qiyaas had been a relied upon basis for Ijmaa’ include the Ijmaa’ AsSahaabah upon the Khilafah of Abu Bakr (ra) based on analogy of his Imaamah (leading) of the Salaah to the point that it was said: “The Messenger of Allah was content with him in respect to the matter of our Deen so should we not be content with him in the matters of our Dunyaa?”.
۲ – یو شمیر خلکو د اجماع منعقد کیدل د مستند (یعنی د شرعي دلیل) پرته جائز ګڼلي دي. دوی وایي چې دا ممکنه او معقوله ده چې الله مجتهدانو ته الهام وکړي چې په حق باندې راټول شي، او دوی ته توفیق ورکړي چې د هغه مسئلې څخه چې د دوی په وړاندې په بشپړه او همه اړخیزه توګه پیش شوې وي، د څیړنې او غور څخه وروسته سم حکم ته ورسیږي۔