په الاجتهاد کې مذهبونه، لکه مذهب الشافعي، ابوحنیفه او المالکي وغیره، د فقهې هغه مکتبونه دي چې د هغو ائمه مجتهدینو په نوم نومول شوي دي چې د اجتهاد اصول او طریقې یې د دوی لپاره وضع کړي. له دې مذهبونو څخه هغه دي چې تر اوسه پوري موجود دي او پیروان لري، لکه څلور مذهبونه او د امام جعفر مذهب. همدا راز هغه مذهبونه هم شته چې ړنګ شوي دي او په موږ زمانه کې پیروان نه لري، لکه د سفیان الثوري مذهب، د امام الطبري مذهب او د امام الأوزاعي مذهب وغیره.

The Madhaahib in Al-Ijtihaad, like the Madh’hab Ash-Shaafi’iy, Abu Hanifah and Al-Maalikiy amongst others, are schools of Fiqh that have taken the names of the A’immah Al-Mujtahideen who set down the principles and methodologies in relation to Ijtihaad for them. From amongst these Madhaahib are those which are still existing today and have followers like the four Madhaahib and the Madh’hab of Al-Imaam Ja’far. There are also those which have been blotted out and do not have followers in our current age like the Madh’hab of Sufyaan Ath-Thawri, the Madh’hab of Al-Imaam At-Tabari and the Madh’hab of Al-Imaam Al-Awzaa’i amongst others.

ان تمام مذاہب نے، بغیر کسی استثناء کے، اپنے احکام شرعی نصوص سے مستنبط کیے۔ لہٰذا یہ مذاہب اسلامی شریعت کے لیے حجت نہیں ہیں، بلکہ اسلامی شریعت ان پر حجت ہے۔ ہر مذہب کی طرف منسوب مشہور قول یا نعرہ یہ تھا: «میری رائے درست ہے مگر اس میں غلطی کا امکان ہے، اور دوسرے کی رائے غلط ہے مگر اس کے درست ہونے کا امکان ہے»۔ اس کی روشنی میں کسی مذہب کے مقلد پر لازم ہے کہ وہ درج ذیل بات کو سمجھے۔

All of these Madhaahib without exception deduced their Ahkaam from the Shar’iyah texts. They therefore do not represent a proof (Hujjah) for the Islamic Shar’iyah but rather it the Islamic Shar’iyah which represents a Hujjah (proof) over them. The famous statement or slogan attributed to each of the Madh’hab was as follows: “My opinion is correct but open to error and the opinion of someone else is wrong but open to being correct”. In light of this, it is necessary for the Muqallid of a Madh’hab to comprehend the following:

1 – د نن ورځې د دې مذهبونو د پیروۍ توجیه دا ده چې مسلمانانو کې د اجتهاد وسیع نشتوالی دی، او دا مذهبونه خپلو پیروانو ته هغه عملي شرعي احکام ښيي چې د دوی د ژوند لپاره ضروري دي، ترڅو دوی وکولی شي چې اسلام ته ژمن پاتې شي او پرې عمل وکړي.

1 – The justification for following these Madhaahib today is the wide absence of Ijtihaad amongst the Muslims and that these Madhaahib make their followers aware of the practical Ahkaam Ash-Shar’iyah that are necessary for them in their lives for them to be able to adhere to and abide by Islaam.

۲ - د مذہب مقلد باید د هغه مذهب سره کورکورانه تعصب (التعصب) ونه لري. نو که هغه ته په یوه ځانګړې مسئله کې په ښکاره ډول معلومه شي چې هغه مذهب چې هغه تعقیب کوي یوه غلطي کړې ده او سمه خبره په بل مذهب کې ده، نو هغه باید هغه خبره تعقیب کړي چې د هغه په نظر کې ډیر احتمال لري چې سمه وي (غلبة الظن).

2 – The Muqallid of the Madh’hab should not have blind devotion (At-Ta’assub) to that Madh’hab. As such, if it becomes plainly evident to him that the Madh’hab that he follows has made a mistake in a particular issue and that the correct opinion is within another Madh’hab, then he should follow that which he believes most likely (Ghalabat Azh-Zhann) to be correct.

۳ – د فقهي مذهبونو ترمنځ د ځینو احکامو د استنباط په اړه اختلاف یو روغ او ښه څرګندونه ده، نه یو ناروغ او نه د ناروغۍ نښه، لکه څنګه چې ځینې خلک فکر کوي. دا ځکه چې د خلکو عقلونه او پوهې د هغو فردي توپیرونو له مخې توپیر لري چې الله تعالیٰ د انسانانو په فطرت کې ایښي دي. له همدې امله مجتهدین د خپل استنباط او پوهې په کې توپیر لري، او د اجتهاد دا اختلاف د رسول الله ﷺ په زمانه کې د صحابه کرامو ترمنځ هم پیښ شوی و. رسول الله ﷺ دا تایید کړ او بیان یې کړ چې مجتهد کله چې اجتهاد یې سم وي دوه اجرونه ترلاسه کوي، او هغه مجتهد چې غلطی کوي یو اجر ترلاسه کوي. له همدې امله، په اجتهاد کې غلطی شریعت جائز ګرځولې ده، او هغه څوک چې نادانسته په غلطی کې راځي، اجر ورکول کیږي.

3 – The differences between the Madhaahib in relation to the deduction of some of the Ahkaam is a healthy manifestation and not an unhealthy one or sign of sickness, as some imagine. That is because the minds and understandings of people differ based upon the individual differences that Allah Ta’Aalaa has created within the Fitrah (nature) of people. For that reason, the Mujtahideen differ in their Istinbaat (deduction) and understanding and this difference in Ijtihaad occurred in the time of the Messenger of Allah (saw) amongst the Sahaabah (rah). He (saw) approved of that and explained that the Mujtahid attains two rewards when his Ijtihaad is correct and that the Mujtahid who errs attains one reward. Consequently, making an error in the Ijtihaad is permitted by the Shar’a and the one who unintentionally falls into error is rewarded.