اصول الفقہ
Usool ul-Fiqh
اصول الفقہ ایک «اسمِ مرکّب» ہے (یعنی ایسا نام جو دو حصوں سے مل کر بنا ہو)۔ یہ «مُضاف» اور «مُضاف الیہ» سے مرکّب ہے (یعنی ایک لفظ کو دوسرے کے ساتھ جوڑ کر اور ملا کر ایک خاص معنی حاصل کیا جاتا ہے جب دونوں کو ملایا جائے)۔ ہم «فقہ» کے حصے کی تعریف پہلے ہی بیان کر چکے ہیں، اب «اصول» کے حصے کی تعریف کریں گے تاکہ «اصول الفقہ» کی تعریف تک پہنچ سکیں۔
Usool ul-Fiqh is an ‘Ism Murakkab’ (A name that is constructed and composed of two parts). It is composed of the ‘Mudaaf’ (added) and the ‘Mudaaf Ilaihi’ (added to) (i.e. one word attached and added to another to give a particular meaning when combined). We have already defined the ‘Fiqh’ part and now we will define the ‘Usool’ part so as to arrive at the definition of ‘Usool-ul-Fiqh’.
د لغت له پلوه اصول:
Usool linguistically:
دا د «اصل» جمع ده، او هغه څه دی چې پرې نور څه بنا کیږي، لکه د بنسټ پر سر د دیوال جوړول، او لکه د حکم جوړول پر دلیل. نو د «المیتہ» (مړی حیوان) حرمت هغه شرعي حکم دی چې پر شرعي دلیل بنا شوی، او هغه د الله تعالیٰ قول دی:
It is the plural of ‘Asl’ and it is that which is built upon like building a wall upon the foundation and like building the Hukm upon the Daleel. So the Tahreem (prohibition) of ‘Al-Maitah’ (carrion) is the Hukm Ash-Shar’iy built upon the Daleel Ash-Shar’iy which is the Qawl of Allah Ta’Aalaa:
تاسو ته حرام شوي دي مړه شوي څاروي (مړار) (المائدة ۳).
Prohibited to you are dead animals (carrion) (Al-Maa’idah 3).
اصول یعنی "بنیادونه" یا "قواعد" هغه بنسټ ده چې نور شیان پر هغه جوړ شوي وي.
So the Usool is ‘Usus’ (foundations) or Qawaa’id (principles) upon which something else is built.
د اصول الفقہ تعریف:
The definition of Usool ul-Fiqh:
دا هغه ادلّه اجمالیه او قواعد دي چې له هغو څخه د عملي احکامو شرعیه علم ترلاسه کیږي، کوم چې له ادلّه تفصیلیه څخه اخیستل کیږي.
It is the Adillah Al-Ijmaaliyah and the Qawaa’id (principles) through which knowledge (‘Ilm) of the practical Ahkaam Ash-Shar’iyah taken from the Adillah At-Tafseeliyah (detailed evidences) is arrived at.
څرنګه چې الادلة الإجمالية، نو دا دي: قرآن، سنت، قیاس، اجماع او له دې پرته نور.
As for the Adillah Al-Ijmaaliyah then these are: The Qur’aan, the Sunnah, Qiyaas, Ijmaa’ and other than these.
البته قواعد، یعنی اصول، یا قواعد کلیه شرعیه ده، لکه دا قاعده چه:
As for the Qawaa’id (principles) then they are: Either Qawaa’id Kulliyah Shar’iyah (Comprehensive Shar’iyah principles) like the Qaa’idah (principle):
هغه څه چې واجب پرې نه بشپړیږي مګر د هغه په واسطه، پخپله هم واجب دی.
‘That which the Waajib is not completed except with it is (in itself) Waajib’
یا د لغوي قواعدو، لکه دا قاعده: «لفظ له خپل حقیقي معنا څخه مجازي معنا ته نه اړول کیږي، مګر کله چې قرینه (اړونده نښه یا اشاره) موجوده وي۔»
Or Qawaa’id Lughawiyah (linguistic principles) like the Qaa’idah: ‘The Lafzh (wording) is not taken away from its Haqeeqah (literal meaning) to the Majaaz (metaphorical meaning) unless there is a Qareenah (indicative linkage/connotation)’.
د اصول الفقہ موضوع
The Subject Area of Usool ul-Fiqh:
د اصول الفقه علم لاندې څلور مسائل بحث کېږي:
Usool ul-Fiqh deals with the following four matters:
1) الادلّة الاجمالیّه:
1) Al-Adillah Al-Ijmaaliyah:
الکتاب، السنة، القیاس، الاجماع، او نور داسې نور: الاستحسان، المصالح المرسلة، العرف، شرع من قبلنا، مذهب الصحابي او الاستصحاب.
Al-Kitaab, As-Sunnah, Al-Qiyaas, Al-Ijmaa’ and others like: Al-Istihsaan, Al-Masaalih Al-Mursalah, Al-‘Urf, Shar’u Min Qablinaa, Madh’hab As-Sahaabiy and Istishaab.
د اصول الفقه علم دا ادلې (دلیلونه) د دې له مخې څیړي چې دوی د حجت (دلیل/ثبوت) په توګه د کارولو اعتبار لري.
Usool ul-Fiqh looks at these Adillah (evidences) from the perspective of affirming their validity to be used as a Hujjah (proof/evidence)
او د دې دلیلونو درجه یا سطح د استنباط په بهیر کې،
and their evidential grade or level within the process of deduction.
۲) الحکم الشرعي او هغه شیان چې له هغه سره تعلق لري. دا په دې کې شامل دي: د حکم معنا، د حکم اقسام (ډولونه)، مقاصد الاحکام الشرعیة، د حکم ارکان (ستنې) او دا دي: الحاکم (حکم کوونکی)، المحکوم علیه (هغه چې پر هغه حکم کیږي) او المحکوم به (هغه شی چې سره یې حکم کیږي).
2) Al-Hukm Ash-Shar’iy and what is related to it. This comprises of: The meaning of the Hukm, Aqsaam Al-Hukm (types/categories), Maqaasid Al-Ahkaam Ash-Shar’iyah, Arkaan (pillars) of the Hukm and these are: Al-Haakim (The judge), Al-Mahkoom ‘Alaihi (Judged upon) and Al-Mahkoom Bihi (Judged with).
۳) دلالات الألفاظ (د لفظونو مفهوم او معنا). دا په دې پورې اړه لري: - دلالات الألفاظ (د لفظونو دلالتونه) د کتاب او سنت له پلوه، د دوی د واضحیت د درجې له مخې او د هغه له مخې چې ښکاره (ښه ښکاره یا بشپړ روښانه) نه وي.
3) Dalaalaat Al-Alfaazh (the implications, import of the worded expressions). This comprises of: - Dalaalaat Al-Alfaazh (indications of worded expressions) of the Kitaab and the Sunnah in terms of their level of clarity and in terms of that which is not apparent (obvious or completely clear).
د الفاظو دلالت د معنیو په اړه، لکه د دلالت العبارة، دلالت الاشارة او المفهوم المخالف.
- Dalalat ul-Alfaazh in respect to the meanings like the Dalaalat ul- ‘Ibaarah, Dalaalat ul-Ishaarah and Al Mafhoom Al-Mukhaalafah.
د الفاظو دلالت د دوی د شمول له پلوه، لکه عام او خاص، او مطلق او مقید.