د معتبرو شرعي دلیلونو په اړه مو خبرې وکړې، او دا څلور دي: الکتاب، السنة، اجماع د صحابه کرامو، او قیاس چې علت یې په شریعت (یعنی نص) کې موجود وي.

We have already dealt with the Adillah Ash-Shar’iyah Al-Mu’tabarah (the evidences given consideration to) and these are four: Al-Kitaab, As-Sunnah, Ijmaa’ As-Sahaabah and the Qiyaas for which the ‘Illah is found within the Shar’a (i.e. text).

جہاں تک بعض ائمہ اور مجتہدین کا تعلق ہے کہ انہوں نے کن چیزوں کو دلائل اور اسلامی تشریعی مآخذ قرار دیا، تو انہوں نے ان دلائل کے وحی سے ہونے کے قطعی ثبوت اور ان کی صحت کے بارے میں کوئی دلیل پیش نہیں کی۔ بلکہ انہوں نے ان کی حجیت کو صرف ظنی دلائل کے ذریعے ثابت کیا ہے، جو اس باب اور اس دائرے میں دلیل کے طور پر استعمال کے لائق اور درست نہیں۔ اس لیے کہ شرعی دلیل شریعت کے اصول میں ایک بنیاد ہے، اور وہ عقیدے کی مانند ہے جو یقین کے سوا کسی اور چیز سے ثابت اور طے نہیں ہوتی۔ چنانچہ اس کے دلیل ہونے کے لیے ضروری ہے کہ کوئی قطعی دلیل موجود ہو جو اس کی طرف رہنمائی کرے اور اسے دلیل کے طور پر متعین کرے۔

As for what some of the A’immah (Imaams) and Mujtahideen considered to represent Adillah and Islamic legislative sources, then they have not brought proof for the definite transmission (and authenticity) of these evidences in respect to them being from the Wahi. Rather they have only deduced their legitimacy by way of Zhanniy (indefinite) evidences which are not suitable or valid to be used as evidence in this area and context. That is because the Shar’iy Daleel represents an Asl (foundation) from the Usool of the Sharee’ah and as such it is like the Aqeedah which is not established and proven by other than Yaqeen (certainty). Consequently, there must be a Qat’iy (definite) Daleel that indicates and guides to it for it to be considered a Daleel (source).

با این حال، استنباطی که با غیر از این چهار دلیلِ معتبر انجام شده باشد و در آن شبههٔ دلیل (شبهة الدلیل) وجود داشته باشد، همچنان یک استنباط شرعی به شمار میرود، و احکامی که مطابق با آن استخراج میشوند، احکام شرعیه محسوب میگردند، زیرا دارای شبههٔ دلیل هستند. چنین حکم استنباطشدهای برای کسی که آن را دلیل نمیداند الزامآور نیست، ولی انکار اینکه این حکم، حکمِ شرعی است جایز نمیباشد.

Despite that, deduction that has been made using other than the four considered evidences, which contain a Shubhat Ad-Daleel (semblance of an evidence), is still considered to represent a Shar’iy deduction and the Ahkaam that are deduced in accordance to it are considered to be Ahkaam Shar’iyah because they have a Shubhat Daleel. Such a deduced Hukm is not binding upon the one who does not consider it a Daleel although it is not permitted to deny that it represents a Hukm Shar’iy.

دې ډول دلیلونو کې الاستحسان، المصالح المرسلہ، شرع من قبلنا، العرف او مذہب الصحابی او نور شامل دي۔

Evidences of this type include: Al-Istihsaan, Al-Masaalih Al- Mursalah, Shar’u Min Qablinaa, Al-‘Urf and Madh’hab As-Sahaabiy amongst others.

یو شی یا کار ته د ښه ګڼلو یا ښه بلل. دا د هغه شی لپاره کارول کیږي چې انسان پرې مایل وي، که څه هم نور خلک هغه ته ښه نه ګوري.

To count/regard a thing or matter as being good. It is used for that which the human inclines towards and even if is not regarded as being good in the view of others.

علماؤ نے استحسان کی تعریف اپنے اپنے موقف کے مطابق کی ہے۔ درج ذیل اس کی چند تعریفیں ہیں:

The ‘Ulamaa have defined Al-Istihsaan in accordance to their stance towards it. The following are some of these definitions:

1 - د حنفیانو تعریف: ابو الحسن الکرخي وویل: «استحسان دا دی چې مجتهد په یوه مسئله کې د هغه حکم څخه، چې د هغې په ورته مسائلو کې یې کړی دی، د یوه پیاوړي وجه له امله اړوي، کوم چې لومړني حکم څخه د اړولو غوښتنه کوي».

1 - The definition of the Hanafiyah: Abu-l-Hasan Al-Karkhi said: ‘Al- Istihsaan is that the Mujtahid departs from ruling in a Mas’alah (issue) with the like of what he ruled upon its likes due to a stronger aspect that dictates departing from the first’.

2 - د مالکیانو تعریف: ابن الانباري دا داسې تعریف کړی دی: «استحسان د مصلحت جزئیه (جزئي ګټې) کارول دي، د قیاس کلي (عمومي قیاس) په مقابل کې».

2 - The definition of the Maalikiyah: Ibn ul-Anbaariy defined it as: ‘Al-Istihsaan is the use of a Maslahah Juz’iyah (partial interest) as opposed to a Qiyaas Kulliy (comprehensive analogy)’.

3 – الحنابلہ: ان میں سے بعض نے اس کی تعریف یوں کی ہے: «الاستحسان یہ ہے کہ کسی مسئلے کے حکم سے، اس کے نظائر (یعنی مثل مسائل) سے ہٹ کر، کسی خاص شرعی دلیل کی بنا پر ہٹا جائے۔»

3 – Al-Hanaabilah: Some of them defined it as: ‘Al-Istihsaan is the departure from the Hukm of a Mas’alah (issue) departing from its likes (i.e. what is similar) due to a specific (Khaass) Daleel Shar’iy.

له پورتہ تعریفاتو څخه دا څرګنده ده چې د الاستحسان په اړه دوه مسائل مراد دي:

From the above definitions it is apparent that two matters are intended in respect to Al-Istihsaan:

لومړی: د قیاس جلی (ښکاره قیاس) څخه قیاس خفي (پټ یا پټ شوی قیاس) ته اړول، او دې ته الاستحسان القیاسي وایي۔

The First: Departure from a Qiyaas Jaliy (evident analogy) to the Qiyaas Khafiy (hidden or concealed analogy) and they call this Al- Ihtisaan Al-Qiyaasiy.

Example:

An example of this:

که دوه شریکان یو موټر د دوو شریکانو څخه د هغه پور په بڼه واخلي چې دوی ته پکې پور وو، بیا د پورکانو له دواړو شریکانو څخه یو شریک د دې پور یوه برخه واخیسته او بیا هغه مقدار چې هغه یې نیولی وو، د دې شریک له لاسه ورک شو مخکې لدې چې دوهم شریک خپله برخه واخلي، نو د هغه حکم څه دی د قیاس جلي او قیاس خفي له مخې چې د استحسان پیروان یې ساتي؟

If two partners purchased a car from two partners in the form of a debt due upon them, then one of the two partners who were owed money took possession of a part of this debt and he then lost this amount that he had taken possession of before the partner took his share, what is the Hukm for that in respect to the Qiyaas Al-Jaliy and the Qiyaas Al-Khafiy which the followers of Istihsaan hold.

د قیاس الجلی په اړه

In respect to the Qiyaas Al-Jaliy:

د قیاس الجلی (کوم چې صحیح قیاس ته اشاره کوي) دا حکم کوي چې د دواړو شریکانو د مال څخه یو شریک ته د ورکیدونکي مال پیسې د دواړو شریکانو د حساب څخه ګڼل کیږي، ترڅو زیان په مساوي ډول د دواړو ترمنځ ووېشل شي.

The Qiyaas Al-Jaliy (which represents the sound Qiyaas) dictates that the money lost by one of the two partners is to be considered to be from the account of the two partners so that the loss is shared equally between the two of them.

د قیاس خفي سره سم:

In accordance to the Qiyaas Al-Khafiy:

ضایع شوې پیسې د هغه کس د برخې څخه ګڼل کیږي چې یوازې يې نیولې وي، او شریک د ضایع شوي مال په تاوان کې شریک نه وي، ځکه د استحسان له مخې. دا ځکه چې د دوی په نظر کې، اصل کې دا د هغه لپاره لازم نه و چې د نیونکي سره شریک شي، بلکه د هغه حق دا و چې هغه پیسې پرېږدي چې نیونکي نیولې وې، بیا خپل حصه له مقروض څخه وغواړي، پرته له دې چې د هغه ضایع شوي مال بدل ورکړي چې شریک يې نیولی و.

The lost money is considered to be from the share of the one who took possession alone whilst the partner does not share in the cost of the loss as a result of Istihsaan. That is because, in their view, it was not binding for him to share with the one who took possession in origin but rather it was his right to leave the money that had been taken possession of by the possessor and then pursue the indebted for his share without paying any consideration to the lost money that his partner had taken possession of.

نو بیّنہ (دلیل) د پلورونکي په ذمه وي، او که پیرودونکی (خپل ادعا) انکار وکړي نو د هغه څخه یمین (قسم) غوښتل کیږي۔

Therefore, the Bayyinah (proof) would be upon the seller and if the buyer denies (his claim) then the Yameen (oath) is required of him.

په دې مسئله کې د استحسان په ذریعه استثنا داسې ده:

The exemption to this issue using ‘Istihsaan’ is as follows:

دا چې پلورونکی او پیرودونکی دواړه قسم یاد کړي، چې هر یو یې د خپلې خبرې په ریښتیا والي قسم خوري، او دا د رسول الله ﷺ د دې فرمان له امله دی:

That both the seller and the buyer swear an oath where each of them swears an oath upon the truthfulness of what he is saying and this is due to the statement of the Messenger of Allah (saw):

دې حکم باندې ځینو خلکو داسې استدلال کړی چې دا د استحسان ښودنه کوي، حال دا چې په حقیقت کې دا د رسول الله ﷺ د سنت ته رجوع کول دي او د حدیث له لارې د عمومي اصل (اصل الکلي) تخصیص دی.

This Hukm has been considered by some to represent Istihsaan whilst in reality it represents referring back to the Sunnah of the Messenger of Allah (saw) and a specification (Takhsees) of the Asl Al-Kulliy (general origin) by the Hadeeth.