عمومي دلیل: د الله تعالیٰ قول:
The general evidence: The Qawl of Allah Ta’Aalaa:
د تخصیص منفصلہ دلائل
Adillah At-takhsees Al-munfasalah (separated Evidences Of Specification)
د تخصیص هغه تخصیص چې د جلا دلیلونو په واسطه واقع کیږي، یوازې د اډلې السمعیة الشرعیة په واسطه واقع کیږي چې هغه کتاب، سنت، اجماع الصحابة او القیاس دي، او دا جائز نه دی چې عام دلیل شرعي د عقلي دلیل په واسطه تخصیص شي. دا د لاندې دلایلو له امله دي:
The Takhsees that happens by separate evidences only takes place with the Adillah As-Sam’iyah Ash-Shar’iyah which are the Kitaab, the Sunnah, Ijmaa’ As-Sahaabah and Al-Qiyaas, and it is not permitted to specify the ‘Aamm Daleel Ash-Shar’iy (general Shar’i evidence) by the ‘Aqliy Daleel (rational evidence). That is for the following reasons:
د تخصیص بیان (وضاحت) نمایندګي کوي. دا تشریع (قانون جوړونه) ده، او تشریع له وحي څخه ده نه له عقل څخه. له همدې امله عقل ته دا حق نه ورکول کیږي چې د شریعت (الهي حکم) تخصیص ورسره وکړي.
A – The Takhsees represents a Bayaan (explanation/clarification). It is Tashree’ (legislation) and the legislation is from the Wahi (divinely inspired revelation) and not from the ‘Aql (mind/intellect/ration). It is therefore not valid for the ‘Aql to be used to specify the Shar’a (divine rule).
ب – د عام لفظ دلالت په خپل عموم باندې، چې د ژبې او شریعت له مخې د لفظ له معنا څخه شارع مراد وي، د عقل په ذریعه د دې عام تخصیص کول او د عام له احکامو څخه ځینې افراد وتل، له ژبې پلوه سم نه دي. ځکه د لفظ دلالت په خپله معنا یوازې ژبې ته راجع کیږي، عقل ته نه.
B – The indication of the general wording (Al-Lafzh Al-‘Aamm) upon its generality is what is intended from the Shaari’ (Legislator) from the meaning of the Lafzh in accordance to the language and the Shar’a. To then specify this ‘Aamm (general) by the ‘Aql (mind) and exclude some of the Afraad (individual elements) encompassed by the ‘Aamm (general) from the Hukm (ruling) is not valid linguistically. That is because the indication of the Lafzh upon its meaning is only referred back to the language and not to the mind.
د التخصیص المنفصل انواع دي (یعنی هغه تخصیص چې د ورته متن په دننه نه وي)
The following are the types of At-Takhsees Al-Munfasal (Specification that is separated i.e. it is not within the same text)
1 – د کتاب په کتاب تخصیص کول
1 – The Takhsees of the Kitaab by the Kitaab.
2 – د سنت له لارې د کتاب تخصیص
2 – The Takhsees of the Kitaab by the Sunnah.
٣ – د کتاب تخصیص د صحابه کرامو د اجماع په واسطه
3 – The Takhsees of the Kitaab by the Ijmaa’ As-Sahaabah.
4 – د کتاب تخصیص په قیاس سره
4 – The Takhsees of the Kitaab by Al-Qiyaas.
د سنت د تخصیص د کتاب په واسطه
5 – The Takhsees of the Sunnah by the Kitaab.
۶ – د سنت په واسطه د سنت تخصیص
6 – The Takhsees of the Sunnah by the Sunnah.
7 – د سنت تخصیص د صحابه کرامو د اجماع په واسطه
7 – The Takhsees of the Sunnah by the Ijmaa’ As-Sahaabah.
8 – د سنت تخصیص د قیاس په واسطه
8 – The Takhsees of the Sunnah by Al-Qiyaas.
9 – د منطوق لپاره د مفہوم تخصیص
9 – The Takhsees of the Mantooq by the Mafhoom.
مثالونه داسې دي:
Examples of this are:
1 – د کتاب په کتاب تخصیص کول
1 – The Takhsees of the Kitaab by the Kitaab.
عمومي دليل (الدليل العام): د الله تعالیٰ قول:
The general evidence (Ad-Daleel Al-‘Aamm): The Qawl of Allah Ta’Aalaa:
او هغه کسان چې ستاسو څخه مړه کېږي او ښځې پرېږدي، نو هغه ښځې باید څلور میاشتې او لس ورځې انتظار وباسي {البقرہ: ۲۳۴}.
And those who are taken in death among you and leave wives behind - they, [the wives, shall] wait four months and ten [days] (Al-Baqarah 234).
د مشخص کولو دلیل: د الله (سبحانه وتعالی) قول:
The specifying Daleel: His Qawl (swt):
او د هغو ښځو لپاره چې حاملې دي، د دوی عدت تر هغه وخته دی چې دوی زیږون وکړي. ([الطلاق: ۴])
And for those who are pregnant, their term is until they give birth (At-Talaaq 4).
پس په همدې دليل د طلاق آيت د بقرې آيت ته داسې تخصيص ورکړی دی چې هغه د هغو ښځو په اړه پلی کيږي چې حامله نه وي، د هغو ښځو د عدې (انتظار موده) په اړه چې خاوندان يې مړه شوي وي.
Consequently, the Aayah of Talaaq (Divorce) has specified the Aayah of Al-Baqarah to apply to other than those who are pregnant in respect to the ‘Iddah (waiting period) of the women whose husbands have died.
2 – د سنت له لوري د کتاب تخصیص:
2 – The Takhsees (specification) of the Kitaab by the Sunnah:
د عمومي دلیل: د هغه د ويلو قول (سبحانه وتعالی):
The general evidence: His Qawl (swt):
الله تعالیٰ تاسو ته ستاسو د اولادونو په اړه حکم کوي: د نارینه لپاره د دوو ښځو د برخې په اندازه برخه ده (النساء 11).
Allah instructs you concerning your children: for the male, what is equal to the share of two females (An-Nisaa’ 11).
دلیل کی تعیین: د رسول الله ﷺ فرمان
The specifying Daleel: The statement of the Messenger (saw):
د وژونکی میراث نه اخلي (الترمذي او النسائي).
The killer does not inherit (At-Tirmidhi and An-Nasaa’i).
د حدیث په ذریعه د آیت عمومیت هغو اولادونو ته مخصوص شوی دی چې هغه کسان یې نه وي وژلي چې له هغوی څخه میراث اخلي
The Hadeeth has specified the ‘Umoom (generality) of the Aayah to the children who have not killed those they inherit from
3 – د کتاب تخصیص د صحابهو اجماع په واسطه:
3 – Takhsees (specification) of the Kitaab by the Ijmaa’ As-Sahaabah:
او هغه کسان چې پاکدامنه ښځو ته تور لگوي، بیا څلور شاهدان رانه وړي، نو هغوی ته اته دېرش کوړې ووهئ۔ (النور 4)
And those who accuse chaste women and then do not produce four witnesses - lash them with eighty lashes (An-Noor 4).
د تعیین کوونکی دلیل (ثبوت):
The specifying Daleel (evidence):
د صحابه کرامو اجماع په غلام باندې د حد د نیمایي کوړې (درې سوه کوړې) د سزا په اړه. دا اجماع د هغې آیت عمومیت تخصیص کوي چې د پاکدامنو ښځو تورن کوونکو ته د آزادو باندې د تطبیق حکم کوي.
The Ijmaa’ of the Sahaabah upon the punishment of half of the lashing in respect to the slave. The Ijmaa’ as such specifies the generality of the Aayah to those who accuse chaste women to apply upon the free
4 – د کتاب تخصیص د قیاس په واسطه
4 – Takhsees of the Kitaab by the Qiyaas:
د عمومي دلیل: د هغه د ويلو قول (سبحانه وتعالی):
The general evidence: His Qawl (swt):
هغه ښځه یا سړی چې ناواده وي او زنا وکړي، نو هر یو یې ته سل ډزې ووهئ. ({الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ} النور: 2)
The [unmarried] woman or [unmarried] man found guilty of sexual intercourse - lash each one of them with a hundred lashes (An-Noor 2).
تخصیص کی دلیل: قیاس کا اعمال اُس غلام زانی پر جو باندی زانیہ پر قیاس کیا گیا ہے، جس کے بارے میں شارع کی نص نے بیان کیا ہے کہ اگر وہ زنا کرے تو اُس کی سزا آزاد عورت کی سزا کا نصف ہے۔
The specifying Daleel: The Qiyaas (analogy) applied to the male slave Zaani (fornicator) upon the female slave fornicator upon whom the Nass (text) of the Shaari’ (Legislator) has stated that her punishment if she fornicated was half the punishment of a free woman.
الله (سبحانه وتعالی) فرمایي:
Allah (swt) said:
بیا، که دوی زنا وکړي، نو د دوی سزا د آزادو (ناوادۍ) میرمنو د سزا نیمایي ده (النساء ۲۵).
Then, if they commit illegal sexual intercourse, their punishment is half that of free (unmarried) women (An-Nisaa’ 25).
له همدې وجې څخه قیاس د دویمې آیت څخه اخیستل کیږي، چې د لومړۍ آیت د زنا (بدکاري) د حکم عمومیت د آزادو کسانو د زنا پورې مشخص کوي۔
The Qiyaas is therefore taken from the second Aayah, specifying the generality of the Hukm of Zinaa (fornication) in the first Aayah, to the fornication of the free.
۵ - د سنت تخصیص د کتاب په واسطه (تخصیص الست بالکتاب)
5 – At-Takhsees (the specification) of the Sunnah by the Kitaab:
د عمومي دلیل (الدلیل العام): هغه څه چې د حدیبیې په تړون کې یادونه شوې وه:
The general evidence (Ad-Daleel Al-‘Aamm): That which was mentioned in the treaty of Al-Hudaibiyah:
د دې اساس باندې چې هېڅوک زموږ له خوا تاسو ته نه راځي، که څه هم هغه ستاسو په دین وي، مګر دا چې تاسو هغه بیرته موږ ته راولېږئ (البخاری).
Upon the basis that none comes to you from us, and even if he was upon your Deen, except that you would return him to us (Al-Bukhaari).
د ځانګړتیا دلیل: د الله عزوجل قول هغو ښځو په اړه چې هجرت یې کړی دی (مهاجرات)
The specifying Daleel: The Qawl of Allah ‘Azza Wa Jalla in respect to the females who made Hijrah (Muhaajiraat):
که تاسو هغوی مؤمنان وګڼئ، نو هغوی بیرته کافرانو ته مه ګرځوئ۔ {الممتحنۃ: ۱۰}
And if you have ascertained them to be believers, then do not return them to the disbelievers (Al-Mumtahanah 10).
دې لپاره آیت هغه څه ځانګړي کړي دي چې د صلح الحدیبیه په تړون کې ذکر شوي وو، یوازې د نارینه وو لپاره. دا ځکه چې هغه څه چې د تړون په متن کې ذکر شوي وو عام وو او نارینه او ښځې دواړه شامل کوي، پداسې حال کې چې آیت ځانګړی د ښځو په اړه راغلی دی.
The Aayah has therefore specified what was mentioned in the Sulh (treaty) of Al-Hudaibiyah to men alone. That is because that which was mentioned within the text of the treaty was ‘Aamm (general) encompassing the man and the woman whilst the Aayah came specifically in regards to the women.
د سنت په واسطه د سنت تخصیص
6 – Takhsees of the Sunnah by the Sunnah:
د عمومي دلیل (الدلیل العام): د رسول الله ﷺ ارشاد:
The general evidence (Ad-Daleel Al-‘Aamm): The statement of the Messenger of Allah (saw):
هغه څه چې د آسمان، سیندونو او کاڼو په واسطه سیراب کیږي او د اوبو د سرچینې په توګه کار کوي، پرې عشر (لسمه برخه) واجب دی، او هغه څه چې په مصنوعي توګه سیراب کیږي، پرې نیمه عشر واجب دی. [البخاري، مسلم]
In respect to that which nourished by the sky, rivers, streams and was a water supply the ‘Ushr (tenth) is due and in respect to that which is artificially nourished or irrigated then it is half the ‘Ushr (tenth) (Al-Bukhaari and Muslim).
او د تخصیص دلیل: د رسول الله ﷺ قول:
And the specifying Daleel (evidence): The Qawl of the Messenger (saw):
په پنځو اوسقو (د ځمکې د اندازې یوه واحد) کمه کچه باندې هیڅ صدقه نشته. (البخاري)
There is no Sadaqah (due) on that which is less than 5 Awsaq (a measurement for land) (Al-Bukhaari).
دویم دلیل نو د لومړي دلیل عمومیت په دې سره ځانګړی کوي چې دا حکم د پنځو اوسقو یا له هغې زیاتو ته پلی کیږي۔
The second Daleel therefore specifies the generality of the first to applying to 5 Awsaq or more.
7 – د اجماع الصحابه له خوا د سنت تخصیص:
7 – The specification of the Sunnah by the Ijmaa’ As-Sahaabah:
عمومي دليل: د رسول الله ﷺ قول:
The general evidence: The statement of the Messenger (saw):
بې شکه د مسلمان جسد (لاش) باید د هغه د کورنۍ په منځ کې ونه ساتل شي (ابو داؤد).
For verily the body (corpse) of the Muslim should not be held back amongst his family (Abu Dawood).
د اجماع دلیل چې صحابه کرامو د رسول الله ﷺ د دفن کولو په ځنډولو باندې، تر دې چې هغوی د هغه د ځای ناستي (خلیفه) ته بیعت وکړ، متفق شول.
The specifying Daleel: The Ijmaa’ As-Sahaabah upon the delaying of the burial of the Messenger of Allah (saw) until they had pledged allegiance to a Khalifah (successor) to him.
لهذا فإن إجماع الصحابة يُخصِّص عموم حديث رسول الله ﷺ، ويدلّ على جواز تأخير دفن الميت إذا اشتغل المسلمون بالعمل على تعيين الخليفة.
Consequently, the Ijmaa’ As-Sahaabah specifies the generality of the Hadeeth of the Messenger of Allah (saw) and indicates the permissibility to delay the burial of the deceased if the Muslims are preoccupied by the work to appoint the Khalifah.
8 – د سنت تخصیص د قیاس په واسطه
8 – Takhsees of the Sunnah by Al-Qiyaas:
عام دلیل: زکات کے بارے میں د رسول اللہ ﷺ قول۔
The general evidence: The Qawl of the Messenger of Allah (saw) in respect to the Zakaah:
دا د دوی له شتمنو اخیستل کیږي او د دوی په غریبانو ورکول کیږي.
It is taken from their rich and given to their poor.
د تخصیص دلیل: د نفلي صدقې ورکول د هدیې یا تحفې د ورکولو پر قیاس جایز دي۔
The specifying Daleel: The permissibility to give voluntary Sadaqah based upon the analogy made upon the giving of the gift or present.
پس قیاس په دې کې د حدیث د عمومیت تخصیص کوي، هغه حدیث چې زکات مسلمانانو ته ورکول او له مسلمانانو څخه اخیستل بیانوي، نه له کافرانو څخه.
As such the Qiyaas is specifying to the generality of the Hadeeth in relation to giving the Zakaah to the Muslims and taking it from the Muslims and not the disbelievers.
9 – د منطوق تخصیص د مفہوم سره
9 – Takhsees Al-Mantooq by the Mafhoom:
د عام دلیل: د رسول الله ﷺ قول (ویینا)
The Daleel Al-‘Aamm: The Qawl (statement) of the Messenger of Allah (saw):
د پسونو په اړه، نو هر څلویښت پسونو کې یو پسه (زکات) دی تر ۱۲۰ پورې (ابو داود او ترمذي).
In respect to the sheep, then for every forty sheep there is one sheep (due) up until 120 (Daawood and At-Tirmidhi).
د حدیث منطوق (یعنې دلالة العبارة) دا ښیي چې د ۴۰ څخه تر ۱۲۰ پورې پسونو باندې زکات واجب دی، که دا پسونه په ازاد ډول د څړځای څړل، یا چې دوی ته وچه شنه هرې ورکول کیږي. تخصیص کوونکې دلیل د پیغمبر ﷺ قول دی.
The Mantooq of the Hadeeth (i.e. Dalaalat ul-‘Ibaarah) indicates that there is Zakaah due on sheep from 40 to 120, whether these were free grazing of the pasture or were being fed fodder. The specifying Daleel: Is the Qawl of the Messenger (saw)
د پسونو د صدقې (یعنې زکات) په اړه، دا د هغو پسونو لپاره دی چې آزاده ځنګلونو کې څروي (دا حکم پرې تطبیقیږي)...
In regards to the Sadaqah (i.e. Zakaah) of the Sheep it’s their free grazing (which it applies to) …
(البخاری)
(Al-Bukhaari).
د حدیث مفہوم، جو مفہوم مخالفہ (مخالف مفہوم) ہے، دلالت کرتا ہے کہ چارے پر پلنے والی بکریوں میں زکات واجب نہیں۔ Wait, the system asks Pashto, not Urdu. Correcting: د حدیث مفہوم، چې مفہوم مخالفه دی، دا ښيي چې هغه وړې چې په چاره ښایسته شوې وي، په دې کې زکات واجب نه دی۔ نو د دوهم حدیث مفہوم د لومړي حدیث د منطوق عمومیت مشخص کوي، یعنې دا چې زکات یوازې په هغو آزادو وړو واجب دی چې په څراګاهونو کې ژوند کوي او له هغو څخه خواړه اخلي۔
The Mafhoom of the Hadeeth, which is a Mafhoom Mukhaalafah (opposite understanding) indicates that the foddered sheep do not have Zakaah due upon them. The Mafhoom of the second Hadeeth therefore specifies the generality of the Mantooq of the first Hadeeth in respect to making Zakaah due upon the free grazing sheep alone (i.e. those which live in the pastures and feed off them).