دوه قیاسونه کیدای شي یو له بل سره په هغه واقعیت کې چې د حکم له مخې ټاکل کیږي، لکه د مثال په توګه کله چې لومړی حکم چې د قیاس له لارې په دې واقعیت باندې استنباط شوی واجب وي، پداسې حال کې چې دویم حکم چې هم د قیاس له لارې د بل نص څخه استنباط شوی حرام وي. په داسې وخت یا حالت کې مجتهد اړ دی چې یو یې د بل په پرتله ترجیح ورکړي.

Two Qiyaas(s) could conflict with each other in respect to the Hukm upon a reality where for instance the first Hukm deduced by Qiyaas upon this reality is Waajib, whilst the second Hukm deduced also by Qiyaas from another text is Haraam. At such a time or circumstance the Mujtahid needs to outweigh one over the other.

د قیاسونو د تعارض د ترجیح له اصولو څخه دا دي:

From amongst the principles of outweighing the conflicting Aqyisah (analogies) are the following:

1 – که دوه متعارض نصوص د علت له پلوه مساوي (متساوي) وي، په دې حالت کې چې په هر یو کې علت د یو ډول یا یو نوع وي، لکه دواړه دلالت (ضمني) وي، یا دواړه صراحت (ښکاره) وي، یا استنباط (استنباطي) وي، یا قیاسي (قیاسي) وي. که دا حالت وي، نو دواړه نصوص په هغه ډول سره معامله کېږي لکه دوه متعارض نصوص چې د ”الترجيح“ په موضوع کې یادې شوي او د هغه تعارض چې موږ پورته بحث کړی دی.

1 – If the two conflicting texts are equal (Mutasaawi) in respect to the ‘Illah in the case where the ‘Illah in each of them is of the same kind or type, like they were both Dalaalah (implicit) or both Saraahah (explicit) or Istinbaat (deduced) or Qiyaasiyah (analogised). If that is the case, then the two texts are treated or dealt with like the two conflicting texts as mentioned in the topic of ‘At-Tarjeeh’ and the conflict between two texts that we discussed above.

۲ – که دوه متضاده دلیلونه د سند له مخه مساوي وي، یعنې د دلیل د تایید د قوت له مخه چې د روایت یا راویانو له پلوه وي، او د متن له مخه هم مساوي وي، یعنې د دلالت له مخه چې د حکم په اړه د متن دلالت دی، خو دواړه دلیلونه د عللو (د علت جمع) له مخه توپیر ولري، نو د دلیل یو به د هغه دلیل د علت د قوت سره سم، بل باندې غالب شي۔

2 – If the two conflicting evidences are equal in terms of the Sanad (chain), which refers to the strength of the affirmation of the evidence from the angle of the narration or narrators, and was also equal in respect to the Matn, which refers to the Dalaalah (indicative meaning) of the text upon the Hukm, but the two evidences differed in respect to the ‘Ilal (plural of ‘Illah), then one of the evidences would outweigh the other in accordance to the strength of the ‘Illah found within the evidence.

د علّتونو (دلیلونو) ترمنځ د دوی د قوت له مخې ترتیب، له قوي څخه تر ضعیف پورې، په دې ډول دی:

The ‘Ilal (reasonings) in accordance to their strength are ranked from strongest to weakest as follows:

لومړی هغه علت دی چې صراحتاً ذکر شوی وي، بیا دلالتاً (په ضمني ډول)، بیا استنباطاً (په استنتاج سره)، او بالاخره قیاساً (په قیاس سره).

First is the ‘Illah that is mentioned Saraahah (explicitly), then Dalaalah (implicitly), then Istinbaatan (by deduction) and then Qiyaasiyan (by analogy).

پس د علتونو ترجیح همدې ترتیب سره کیږي. له همدې امله، که دوه متنونه د سند (د روایت د سلسلې) له پلوه مساوي وي او د متن (د دلالت) له پلوه هم مساوي وي، خو د علت له پلوه توپیر ولري، نو هغه متن به غوره وي چې په کې ذکر شوې علت یې پیاوړې وي. همدارنګه هغه حکم چې د قیاس په ذریعه د داسې دلیل څخه استنباط شوی وي چې په کې علت په صراحت سره ذکر شوی وي، د هغه حکم په پرتله غوره دی چې د بل متضاد دلیل څخه د قیاس په ذریعه استخراج شوی وي، چیرې چې علت یې په استنباط یا قیاسي طریقه معلوم شوی وي.

The ‘Ilal are therefore outweighed in accordance to this order. As such, if the two texts are equal in respect to the Sanad (chain of transmission) and in respect to the Matn (the Dalaalah of the text) but are different in respect to the ‘Ilal, then one of the texts would outweigh another based upon the strength of the ‘Illah mentioned within it. Consequently, the Hukm that is deduced by Qiyaas from a Daleel in which its ‘Illah is mentioned Saraahah (explicitly) outweighs the Hukm which has been deduced by Qiyaas from another conflicting Daleel in which the ‘Illah has been deduced Istinbaatan or Qiyaasiyah.

مثال:

Example:

الله (سبحانه و تعالى) فرمایي:

Allah (swt) said:

د قیاس (قیاس) له مخې، د جنګي آسونو په شان، زموږ په اوسني وخت او پیړۍ کې دا واجب دي چې داسې وسلې چمتو شي چې دښمن ته ویره یا وحشت ورکړي. دا په کې شامل دي پرمختللي توغندي او اټومي بمونه، د نورو عصري وسلو تر څنګ. دا ځکه چې متن کې ذکر شوې صریحه (ښکاره) علت یعنې «إرهاب» (د ویرې یا وحشت اچولو) ده.

By analogy (Qiyaas) upon the steeds of war it is obligatory to prepare weapons that strike fear or terror into the enemy in our current time and century. This includes sophisticated missiles and nuclear bombs amongst other modern weaponry. That is because of the Sareeh (explicit) ‘Illah mentioned in the text which is ‘Irhaab’ (to strike fear or terror).

الله (سبحانه وتعالى) فرمائی:

Allah (swt) says:

پر قیاس (ادلهٔ شرعی) کی بنیاد پر، هغه سزا چې په آیت کې ذکر شوې ده، زموږ لپاره دا کافي ده چې د جنګ لپاره داسې وسلې چمتو کړو چې د دښمن د وسلو سره برابرې وي. دا ځکه چې د جنګ قیاس د سزا پر بنسټ شوی، هغه علت (عِلّت) چې د جنګ او سزا ترمنځ د ورته والي پر بنسټ استنباط (اخذ) شوی.

Based on analogy (Al-Qiyaas) upon the punishment mentioned in the Aayah it would be sufficient for us to prepare weaponry for war which is equal to the weaponry of the enemy. This is based on having made analogy of the war upon the punishment due to a perceived ‘Illah that had been deduced (Istinbaat) based upon the resemblance between the war and the punishment.

لہٰذا جنگ میں دشمن کے مقابلے میں درکار اسلحے کی صفت (وصف) دونوں قیاسات میں مختلف ہے، اور پہلے قیاس سے مستنبط حکم دوسرے قیاس سے اخذ کیے گئے حکم پر فوقیت رکھتا ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ پہلے نص کی علت دلالتاً آئی ہے، اور یہ "دشمن کے دلوں میں خوف و دہشت پیدا کرنے" کی صورت میں ظاہر ہوتی ہے۔ جبکہ دوسرے نص کی علت استنباطاً (استنباط کے ذریعے) اخذ کی گئی ہے۔ وہ ظنّی (قیاسی) ہے، اور چونکہ وہ اس علت کے مخالف ہے جو نص میں ذکر کی گئی ہے، اس لیے وہ مردود ہے اور اس کا کوئی اعتبار نہیں کیا جائے گا۔ چنانچہ مسلمانوں کے لیے یہ جائز نہیں کہ وہ اپنے اور دشمنوں کے درمیان "اسٹریٹجک توازن" کے نظریے کو اختیار کریں۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ یہ پہلی دلیل کے متن میں بیان کردہ حکم کے مخالف اور متضاد ہے، نیز یہ ایک گھٹیا سوچ ہے جسے کافروں اور کافر ریاستوں نے برآمد کیا ہے، جس پر وہ خود قائم نہیں رہتے جبکہ مسلمانوں سے اس پر قائم رہنے کا مطالبہ کرتے ہیں، تاکہ مسلمان ان کے سامنے کمزوری کی حالت میں رہیں۔

Consequently, the Siffah (description) of weaponry required in the fighting of the enemy differs in the two Qiyaas’s and the Hukm deduced by the first Qiyaas outweighs the Hukm that has been deduced from the second Qiyaas. That is because the ‘Illah of the first text has come Dalaalatan (by implication) and this is manifested in the ‘terrifying or striking fear into the enemy’. That is whilst the ‘Illah in the second text has been deduced by way of deduction (Istinbaatan). It is Zhanniyah (speculative) and because it is opposing the ‘Illah that has been mentioned within the text it is rejected and not given consideration. As such, it is not permissible for the Muslims to adopt the thought of strategic balance between them and their enemies. That is because it is in opposition and contrary to what the first Daleel has mentioned in its text in addition to it being a dirty thought that has been exported by the disbelievers and disbelieving states, which they do not stick to whilst they demand that the Muslims stick to it, so that the Muslims remain in a position of weakness before them.

3 – هغه علتونه (قانوني دلیلونه) چې د استنباط یا قیاس له لارې استنباط شوي وي، دا ممکن له یوه مجتهد څخه بل مجتهد ته توپیر ولري. نو یو مجتهد ممکن له یو داسې نص څخه یوه علت استنباط کړي چې د هغه علت سره مخالف وي چې بل مجتهد استنباط کړی دی. په پایله کې، د فرعي احکامو په منځ کې د استنباط شوي علت د توپیر سره سم اختلاف رامینځ ته کیږي. د مثال په توګه:

په دې آیت کې د نجلۍ د ولایت (سرپرستۍ) د علت په اړه علماوو اختلاف کړی دی. ابوحنیفه رحمه الله د ولایت علت کوچنیتوب (الصغر) ګڼلی، نو ځکه سرپرستي د بلوغ یا پیغلتوب په وخت کې پای ته رسیږي. که نجلۍ بالغه شي، نو د ولي سرپرستي له هغې لرې کیږي، او هغې ته اجازه ده چې د ولي له اجازې پرته واده وکړي. خو الشافعي رحمه الله علت د البکارة (پیغلتوب) ګڼلی، او وايي چې دا علت هغه وخت پای ته نه رسيږي تر څو ښځه واده وکړي او ثیّبه شي (یعنې واده شوې او نور پیغله نه وي). له همدې امله، تر هغو چې هغه د واده دمخه په پیغلتوب حالت کې وي، د ولي له اجازې پرته واده ورته روا نه دی. په دې حال کې چې د هغې باندې دا ولایت له هغې لرې کیږي که چیرې هغه واده شي، که بالغه شوې وي که نه.

In relation to this Aayah they differed in respect to the ‘Illah of the Wilaayah (guardianship) over the girl. Abu Hanifah considered the ‘Illah of the guardianship to be young age (As-Sighar) and as such the guardianship ends at the time of the reaching or maturity (puberty). So if the girl reaches the age of maturity the guardianship of the Waliy (guardian) would fall from her and he permitted for her to marry without the Wali’s permission. As for Ash-Shaafi’iy, then he considered the ‘Illah to be Al-Bakaarah (virginity) and that this ‘Illah does not end unless the woman marries and becomes Thayyib (i.e. married and no longer a virgin). For that reason, it is not permitted for her as long as she remains in a state prior to marriage to marry without the permission of her Waliy (guardian) whilst this guardianship over her would fall from her if she became married, whether she had reached the age of maturity or not.

که په دې آیت یوازې بنسټ ونیول شي، نو د امام ابوحنیفه رحمه الله نظر به د امام شافعي رحمه الله د نظر څخه غالب وای. ځکه چې په متن کې راغلې کلمه «الرشد» په ډاګه توګه د بلوغ (پخوالي) په مفهوم دلالت کوي، پداسې حال کې چې دا کلمه د ځوانې پیغلې (البکارة) د مفهوم په لور هیڅ اشاره نه کوي.

If we were to have restricted ourselves to taking the Hukm from this Aayah alone then the opinion of Al-Imaam Abu Hanifah would have outweighed the opinion of Al-Imaam Ash-Shaafi’iy. That is because the word ‘Ar-Rushd’ mentioned in the text is explicit in that it is indicative of the Buloogh (maturity) alone whilst it does not allude in any way to the meaning of virginity (Al-Bakaarah).

که په دې ځای کې موږ ټول هغه دلیلونه بیرته وګورو چې د ولي (سرپرست) په اړه دي، او هغه واجب واکونه او مسؤلیتونه چې شریعت هغه ته د نکاح له عقد سره په اړه ورکړي دي، نو به وګورو چې د الامام الشافعي (الله ترې راضي شه) نظر هم ځای لري.

If, however, we were to refer back to all of the evidences related to the Waliy (guardian) and the mandatory powers and responsibilities that the Shar’a has provided him with, in relation to the contract of marriage, we would find that there is a place for the opinion of Al-Imaam Ash-Shaafi’iy (may Allah be pleased with them both)