د عرف هغه څه دي چې ټولنه ورسره عادت شوې، په خپل ژوند کې يې د خبرو او عمل له مخې دوام ورکوي، او دا د ټولنې تکراري دود څرګندوي.

The ‘Urf is what the society is accustomed to, made habitual and proceeds upon in its life in terms of speech and action and it represents the repetitive custom of the society.

بعضې د مسلمانانو فقهاوو، لکه مالکیانو او حنفیانو، دا د تشریع (قانون جوړولو) دلیل ګڼلی ده هغه صورت کې چې د یوې واقعیت په اړه نص (متن) نه وي. په داسې حال کې چې د غیر مسلمانانو په اړه عرف د بشري قانون یوه بنسټیزه او اصلي سرچینه ده.

Some of the Fuqahaa of the Muslims like Al-Maalikiyah and Al Hanafiyah counted it as a Daleel for Tashree’ (making legislation) in the case where there is no Nass (text) (applying) upon a (given) reality from amongst the realities. However, the ‘Urf in respect to non-Muslims represents a fundamental and main source for the man-made law.

لویدیځوال عموماً هغه قوانین وضع کوي چې د دوی ژوند او ټولنیزې اړیکې تنظیموي، او په دې کې د دوی د ټولنې پیښې د «عرف» پر بنسټ یا په هغه څه چې دوی د دودونو او رواجونو په توګه ورسره عادت شوي دي، حل کوي.

The Westerners, in general, set the laws that regulate their life and their societal relationships and treat the problems arising amongst them based upon the ‘Urf or based upon what they have become accustomed to in terms of customs and traditions.

له همدې امله دا عرف دی چې یوه خبره، عمل یا وینا جواز لري او په دې سره کس له هغې د کولو څخه نه منع کیږي. همدارنګه عرف دا هم ټاکي چې یوه خبره، عمل یا وینا ناجایز ده او په دې صورت کې کس باید له هغې ډډه وکړي.

Consequently, it is the ‘Urf that determines that a certain matter, action or speech is permissible and so the person is not prevented from undertaking that. Just as the ‘Urf determines that a particular matter, action or speech is impermissible and as such the person must avoid it.

ان بنیاد یا اساس پر ہی ان کے احکام کھلے اور رسم و رواج کے بدلنے اور ان کے اختلاف کے مطابق تبدیلی، اختلاف اور تضاد کا شکار ہو گئے ہیں۔ اسی لیے آپ دیکھتے ہیں کہ ایک ہی چیز ایک قوم کے نزدیک جائز ہے جبکہ دوسری قوم کے نزدیک ناجائز، اور جو چیز ایک زمانے میں جائز ہے وہ دوسرے زمانے میں ناجائز ہے۔

It us upon this foundation or basis that their Ahkaam (rulings) have become open and susceptible to change, difference and contradiction in accordance to the change in customs and their differing. Therefore, you find that the same matter is permissible with a certain people whilst it is impermissible with another and what is permissible in a certain time is impermissible in another time.

مثال کے طور پر، برطانیہ کا ہاؤس آف کامنز، جو ان کے قانون ساز اختیار کی نمائندگی کرتا ہے، نے حالیہ برسوں میں ہم جنس پرستی کو جائز قرار دے دیا، حالانکہ اس قبیح فعل سے پہلے منع کیا گیا تھا۔ اس نے یہ جواز اس عرف کی بنیاد پر دیا جو حالیہ دور میں برطانوی معاشرے پر غالب آ گیا اور چھا گیا۔

For example, the House of Commons in Britain, which represents their legislative authority, made homosexuality permissible in recent years whilst this ugly act had been forbidden previously. It made it permissible based upon the ‘Urf that has prevailed and dominated over the British society in recent times.

له همدې امله هغه احکام چې د عرف پر بنسټ جوړ شوي، د عرف سره گرځي چیرته چې عرف گرځي، او کومه خبره باطلېږي کله چې عرف یې باطلوي. له همدې کبله، که عرف او عادت بدل شي او هغه مکروه شي چې محبوب شي، نو د انسان جوړ شوي قوانین هغه جائز (یا قانوني) کوي. همداسې، که هغه خوښه شوې خبره مکروه شي، نو حرامه ده.

Due to this the Ahkaam that have been built upon the premise of the ‘Urf revolve with it wherever it revolves and a matter becomes invalid when the ‘Urf invalidates it. Consequently, if the ‘Urf and ‘Aadah (custom and norm) change and that Makrooh (hateful matter) becomes Mahboob (loved), the man-made laws then make it permissible (or legal). Similarly, if that liked matter becomes hateful, it is forbidden.

له همدې امله موږ ګورو چې بشري جوړ شوي قوانینو کې د یوه وخت څخه بل وخت ته بدلونونه او تعدیلات رامنځته کیږي، ترڅو دا قوانین د خلکو د دودونو او معیارونو سره سم وي.

For this reason, we notice that changes and adjustments take place in respect to the man-made laws from one time to another so that they are in line with the customs and norms of the people.

په ډيموکراتيک نظام کې حاکميت (سيادت) له همدې امله ملت (يا خلکو) ته تعلق لري، او د دې حاکميت په ځواک کې دا هم شامل دي چې هغه قوانين وټاکي چې دوی يې غواړي او چې د دوی دودونو سره سمون ولري.

The Siyaadah (sovereignty) in the democratic system therefore belongs to the nation (or people) and its Siyaadah includes choosing the laws that they wish and which agree with their customs.

دا په داسې حال کې چې سیادت (واکمني) په اسلام کې د شریعت (اسلامي قانون) سره تعلق لري، او مسلمانان مکلف دي چې خپل احکام (حکمونه) له شریعت څخه واخلي. الله تعالی فرمائي:

This is whilst the Siyaadah in Islaam belongs to the Shar’a (Islamic legislation) and the Muslims are obligated to take their Ahkaam (rulings) from the Shar’a. Allah Ta’Aalaa says:

د الله (سبحانه وتعالیٰ) او د هغه د رسول (ﷺ) یادونه کول د الله د کتاب او د هغه د رسول ﷺ د سنت یادونه کول دي۔

Referring to Allah (swt) and His Messenger (saw) means referring to the Kitaab of Allah and the Sunnah of His Messenger.

د بشري قوانينو علماؤ د ‘عرف’ د صحت او د هغه پر بنسټ د عمل کولو په اړه ځینې شرطونه ټاکلي دي. هغه دا دي:

The scholars of man-made laws have stipulated conditions related to the validity of the ‘Urf and acting in accordance to it. They are as follows:

1 – دا چې دا ښه راغلی دی، او دلته د دې څخه مراد دا دی چې عرف عامه ګټه تر لاسه کوي. دا ځکه چې د دوی د ژوند معیار دا دی چې د ټولنې د افرادو لوی شمېر لپاره د مادي ګټې ترټولو لوی برخه تر لاسه شي۔ 2 – عدل، او د دې څخه دوی مراد دا دی چې عرف د ټولنې کې رواج شوي د عدل تصور سره مخالفت نه کوي۔ نو د دوی په نظر کې د عدل یوه بېلګه دا ده چې که وصیت نه وي ليکل شوی، نو ښځه د میراث څخه هماغه اندازه اخلي لکه سړی۔

1 – That it is well met and here they mean that the ‘Urf realises a public (general) benefit. That is because their criteria in life is to realise the greatest portion of material benefit for the greatest number of the individuals of the society. 2 – Justice and they mean by this that the ‘Urf does not oppose the prevailing concept of justice within the society. So an example of justice in their view is that the woman takes the same amount from the inheritance as the man in the case where a will has not been written.

۳ – دا چې عرف عام وي، او دا پدې معنا چې دا عام دی د هغه ځای له مخې چېرې چې چلند پېښېږي، یا دا چې عام دی د هغو خلکو له مخې چې په منځ کې یې پېښېږي. دا لکه د صنعت او پیشې عرفونه دي، او دا ته خاص عرف ویل کېږي۔

3 – That the ‘Urf is general and they mean by this that it is general in respect to the place in which the conduct occurs or that it is general in respect to the people that it occurs amongst. This is like the manufacturing and professional customs and this is called the specific (or special) custom.

۴ – دا چې عرف د شریعت د متنونو له کوم متن سره مخالف یا متضاد نه وي، که څه هم شریعت عرف ته د اعتبار ورکولو حکم کړی دی.

4 – That the ‘Urf is not contrary or in opposition to a text from the texts of the constitution even though the constitution states that the custom is to be taken.