بعض علماء نے عزیمت اور رخصت کو حکمِ تکلیفی کی اقسام میں سے شمار کیا ہے، اور اس کی بنیاد یہ ہے کہ یہ دونوں اقتضاء اور تخییر کی طرف لوٹتے ہیں۔ اس لیے کہ عزیمت اقتضاء (کسی کام کے کرنے یا چھوڑنے کے مطالبے) کو ظاہر کرتی ہے، پس وہ فعل واجب بھی ہو سکتا ہے اور حرام بھی۔ جبکہ رخصت تخییر (اختیار) کو ظاہر کرتی ہے۔ یہی رائے قاضی البیضاوی اور ابن السبکی کی ہے۔

Some of the ‘Ulamaa made the ‘Azeemah and the Rukhsah from among the types of the Hukm At-Takleefiy based upon them returning back to Al-Iqtidaa’ and At-Takhyeer. That is because the ‘Azeemah represents an Iqtidaa’ (request to do or leave) and so it (the action) could be Waajib or it could be Haraam. This is whilst the Rukhsah represents At-Takhyeer (choice). This is the opinion of Al-Qaadiy Al-Baydaawiy and Ibn As-Sibkiy.

نور علما دا احکامو د حکم الوضعي په ډلو کې شمېرلي، ځکه عزیمت د دې څرګندونه ده چې د خلکو عادي حالت د عمومي اصلي احکامو د دوام لپاره سبب ګرځول کېږي، او رخصت د دې څرګندونه دی چې د خلکو استثنايي حالت د احکامو د اسانتیا یا تخفیف لپاره سبب ګرځول کېږي. دا هغه صورت دی کله چې سبب د احکامو الوضعیه څخه وي، نه د التکلیفیه. دا د شاطبي او ابو حامد الغزالي رایه ده.

Other ‘Ulamaa classified them with the categories of the Hukm Al-Wad’iy because the ‘Azeemah is an expression of making the normal condition or situation of the people a cause (Sabab) for the continuation of the general original rulings (Al-Ahkaam Al-Asliyah Al-‘Aammah) and because the Rukhsah represents making the extraordinary situation of the people a cause (Sabab) for the lightening or easing (of the rulings). This is in the case where the Sabab (cause) is from amongst the Ahkaam Al-Wad’iyah and not At-Takleefiyah. This is the opinion of Ash-Shaatibiy and Abu Haamid Al-Ghazaaliy.

دا دوهم رأی ډیر قوی دی، ځکه چې عزیمت د حکم تکلیفي یوه وصف (بیان) دی چې د خلکو په عادي یا منظمه حالت کې وي، خو دا د حکم تکلیفي اصلي حقیقت نه بیانوي، کوم چې یا حرام دی یا واجب. او دا ځکه چې رخصت د حکم تکلیفي یوه وصف دی چې په استثنایي حالت کې وي، خو دا د حکم تکلیفي اصلي حقیقت نه بیانوي، کوم چې د اباحه بعد التحریم یا د اباحه بعد الوجوب دی (یعنې هغه جواز چې اصل کې حرام وو یا هغه جواز چې اصل کې واجب وو).

This second opinion is the stronger because the ‘Azeemah represents a Wasf (description) of the Hukm At-Takleefiy in the normal or regular situation of the people whilst is does not represent the actual Hukm At-Takleefiy which is either Haraam or Waajib. And it is because the Rukhsah represents a description of the Hukm At-Takleefiy in the extraordinary situation whilst it does not represent the actual Hukm At-Takleefiy which is Ibaahah after Tahreem or Ibaahah after Wujoob (i.e. permissibility after originally being Haraam or permissibility after originally being Waajib).

العزیمہ لغوی طور پر کسی خاص کام پر پختہ ارادہ کرنے (یا اس کو پورا کرنے کا تہیہ کرنے) کو کہتے ہیں، یعنی آدمی اس کی طرف یقین اور پختہ عزم کے ساتھ بڑھتا ہے۔ اصطلاحی تعریف کے مطابق:

Al-‘Azeemah linguistically means: Being resolved upon a certain matter (or determined to see it through) which means that he moves towards it in sure and determined manner. According to the Istilaah (terminological definition):

عزیمہ هغه احکام دي چې په عمومي ډول تشریع شوي وي او بندګان ورسره عمل کولو ته امر شوي وي، لکه د لمانځه وجوب یا د مړه (مردار) حرمت.

Al-‘Azeemah are the Ahkaam that have been legislated in a general manner and the ‘Ibaad (servants/people) have been enjoined to act in accordance to them like the Wujoob of the Salaah or the Tahreem of Al-Maitah (carrion).

رخصه لغتاً: آسانی او سهولت.

Ar-Rukhsah linguistically means: Ease and facility.

په اصطلاح کې: رخصت هغه احکام دي چې د عذر (سبب) له امله د عزیمت په پرتله د اسانتیا لپاره مشروع شوي دي. د عزیمت حکم پاتې وي، خو بندګان مجبور نه دي چې د عزیمت د حکم پر بنسټ عمل وکړي.

In accordance to the Istilaah: The Rukhsah represents the Ahkaam that have been legislated as a lightening of the ‘Azeemah due to an ‘Udhr (excuse). The Hukm of the ‘Azeemah remains whilst the ‘Ibaad (servants/people) are not compelled to act in accordance to the Hukm of the ‘Azeemah.

مثالونه:

Examples:

د رمضان د میاشتې روزه نیول فرض دي او دا عزیمت دی، پداسې حال کې چې ناروغ کس لپاره روزه ماتول رخصت دی.

The obligation to fast the month of Ramadhaan is an ‘Azeemah whilst breaking the fast by the sick person is a Rukhsah.

په وضو کې د بدن د عضو مینځل عزیمت دی، پداسې حال کې چې د ټپي، زخمي یا ماتې عضو باندې مسح کول رخصت دی۔

Washing the body part (limb) in the Wudoo’ is an ‘Azeemah whilst wiping over the injured, wounded or broken limb represents a Rukhsah.

په لمانځه کې ولاړ کېدل عزیمت دی، او کله چې د ولاړېدو توان نه وي، ناسته کېدل رخصت دی۔

Standing in the prayer is an ‘Azeemah whilst sitting when incapable of standing represents a Rukhsah.

د مردار خوړل منع دي او دا یوه عزیمت ده، مګر هغه څوک چې د اضطرار له امله مجبور وي، د هغه لپاره د خوړلو اجازه رخصت ده.

The prohibition of eating carrion (Al-Maitah) is an ‘Azeemah whilst the permission for the one compelled out of necessity to eat it represents a Rukhsah.

د شرابو (خمر) څښل منع دي، دا یو عزیمت دی، پداسې حال کې چې د هغه چا لپاره اجازه چې په ضرورت کې مجبور وي چې دا وڅښي، دا رخصت دی۔

The prohibition to drink Khamr is an ‘Azeemah whilst the permission for the one compelled out of necessity to drink it is a Rukhsah.

لہٰذا عزیمت وہ ہے جس کی تشریع عام ہو اور وہ بعض مکلفین کو خاص نہ کرے اور بعض کو نظرانداز نہ کرے، اور وہ اس پر عمل کرنے اور اس کے سوا کسی اور پر عمل کرنے کا اختیار نہ دے، بلکہ مکلف کو صرف اسی کے مطابق عمل کرنے پر مجبور کرے۔

Therefore, the ‘Azeemah is that which its legislation is general and does not specify some of the Mukallafeen whilst ignoring others, and it does not provide the choice of acting by it and acting by something other than it, but rather compels the Mukallaf to work in accordance to it alone.