د عمل او شیانو په اړه د حکم کولو (یعنی د دوی د ښکلا یا بدۍ د ټاکلو) حکم، څو لارو څخه رامنځ ته کیدای شي.

The Hukm (passing judgment) upon the actions and things in terms of Tahseen or Taqbeeh (determining their prettiness or ugliness) can occur from three directions:

له حقیقتِ اشیاء او افعالو او د هغو د ذاتي ماهیت له لوري؟

1 – From the direction of the reality of things and actions and what they (intrinsically) are?

۲ – د دې له پلوه چې دا د انسان د طبیعي فطرت سره مناسب او برابر دی یا د هغه څخه کرکه لري۔

2 – From the direction of its appropriateness or suitability to the natural disposition of the human or its aversion to it.

۳ – د ثواب او عقاب له لارې چې پر دوی تطبیقیږي، یا د مدح (ستاینې) او ذم (ملامتۍ) له لارې. څرنګه چې د اشیاو او کړنو په اړه د دوی د حقیقت له پلوه او د دوی د انساني فطرت سره د موافقت، مناسبت یا د هغه سره د ناموافقت یا نفرت له پلوه حکم کول، نو بې شکه دا حکم خود انسان پورې اړه لري چې هغه ورکړي، یعنی دا د عقل پورې اړه لري نه د شرع پورې. په پایله کې، دا عقل دی چې د دې دوو اړخونو له مخې پر کړنو او شیانو حکم کوي.

3 – From the direction of the Thawaab and ‘Iqaab (reward and punishment) applied to them or the Mad’h (commendation/praise) or Dhamm (disapproval/blameworthiness). As for passing judgment upon the actions and things from the perspective of their reality and from the perspective of their agreeability, suitability or appropriateness to the natural disposition of the human or their non-agreeability or aversion to the natural disposition, then there is no doubt that this judgment belongs to the human himself to make i.e. it belongs to the ‘Aql and not to the Shar’a. Consequently, it is the ‘Aql that passes judgment upon actions and things from these two perspectives.

انسان د شہد د خوږ والي فیصله کوي او د خوړلو خوا ته مائل کیږي، او د تومبے (د مدیترانې یوه بوټی) د تریخوالي فیصله کوي نو له هغه څخه ډډه کوي. په دې نظر سره شہد "حسن" دی او تومبے "قبیح" دی۔

So the human judges that the honey is sweet and inclines towards eating it and that the colocynth (Mediterranean plant) is bitter and so he avoids it. From this perspective the honey would be Hasan and the colocynth ugly.

همچنان، ده دې خبرې په اساس حکم کوي چې مال حسن دی او فقر قبیح، او علم حسن دی او جهالت قبیح، ځکه چې د دې شیانو حقیقتونه د بشپړتیا (الکمال) یا کمښت (النقص) په لحاظ څه شی په ځان کې راټولوي.

Similarly, he judges that wealth is Hasan and poverty Qabeeh and that knowledge is Hasan and ignorance is Qabeeh due to what their realities encompass in terms of completeness or deficiency (Al-Kamaal or An-Naqs).

دې شيانو او کړنو باندې دا حکم، او دې دواړو ساحو کې د شيانو او کړنو لپاره د ښکلا او بدۍ ټاکل (تحسین او تقبیح)، بېرته هغې حقيقت ته راګرځي چې انسان يې د خپل عقل په واسطه ادراک او پوهه کوي او چې پرې د هغه حواسو لاسرسی وي، يا بېرته د انسان طبيعي مزاج او د هغه فطرت ته راګرځي او هغه څه ته چې هغه احساس کوي او عقل يې پوهيږي.

This judgement upon the things and actions and the Tahseen and Taqbeeh (determination of prettiness and ugliness) for things and actions in these two areas returns back to the reality of the matter that the Insaan (human) perceives and comprehends by his ‘Aql (mind) and upon which his senses fall or it returns back to the natural disposition of the Insaan and his Fitrah and what he feels and his mind comprehends.

لهذا، فإن العقل هو الذي يحكم على الفعل أو الشيء من حيث حُسنه أو قُبحه من هذين الوجهين أو الجهتين. وعلى هذا الأساس، يكون الحُكم للإنسان.

Therefore, it is the ‘Aql that passes judgment upon the action or thing in terms of its Husn or Qubh from these two perspectives or angles. As such, the Hukm belongs to the human.

د دریم جهت په اړه، هغه چې د شیانو او کارونو باندې د حکم لګولو سره تعلق لري له پلوه د ثواب او عقاب په آخرت کې، یا د ستاینې او مذمت په دنیا کې، نو په دې کې هیڅ شک او پوښتنه نشته چې دا یوازې الله ته راګرځي او انسان ته نه تعلق لري. دا پدې معنا چې دا د شرع پورې اړه لري چې ټاکي، نه د عقل پورې. دا د ایمان حسن او د کفر قبح په څیر دی، د جګړې کې د دروغ ویلو حسن او هغه قبح چې د ظالم حاکم سره په جګړې پرته بل حالت کې ترسره شي، او د انګورو حسن او د هغو څخه تولید شوي خمر قبح. په شیانو او کارونو باندې د الله د حکم لګولو په اړه، له پلوه د ثواب او عقاب او له پلوه د ستاینې او مذمت، دې ته دوه دلیلونه شته: یو دلیل عقلي او بل دلیل شرعي.

As for the third direction and that relates to the passing of judgement upon the things and actions from the perspective of rewards and punishment in the Aakhirah or commendation and blame in the life of this world (Ad-Dunyaa), then there is no doubt or question that this returns to Allah alone and it does not belong to the human. This means that it belongs to the Shar’a to determine and not the ‘Aql. This is like the Husn of Imaan and the Qubh of Kufr, the Husn of lying in warfare and its Qubh when undertaken with the unjust ruler in a situation other than war, and the Husn of grapes and the Qubh of Khamr that is produced from them. The Hukm upon the things and actions belonging to Allah in terms of the Thawaab (reward) and the ‘Iqaab (punishment) and from the perspective of Al-Mad’h (commendation/praise) and Adh-Dhamm (blame) has two evidences for it: A Daleel ‘Aqliy and a Daleel Shar’iy.

عقل کی حقیقت احساس، واقعیت، پہلی معلومات اور دماغ سے مرکب ہے۔ پس احساس عقل کے اجزاء کا بنیادی حصہ ہے، کیونکہ جب انسان کسی چیز کو محسوس نہ کرے تو اس کا عقل اس پر حکم نہیں لگا سکتا، کیونکہ عقل ان چیزوں پر فیصلہ دینے تک محدود ہے جو پانچ حواس میں سے کسی ایک سے محسوس ہوں، جبکہ ان چیزوں پر فیصلہ دینا ممکن نہیں جو محسوس نہ ہو سکیں۔ لہٰذا الہدیٰ (ہدایت) اور الایمان (ایمان)، الضلال (گمراہی) اور الکفر (کفر)، العدل (عدل)، الظلم (ظلم)، الصدق (سچائی) اور الکذب (جھوٹ)، انگور اور الخمر (نشہ آور شراب) وغیرہ، ایسی چیزیں اور افعال نہیں ہیں جن کے بارے میں عقل خود یہ طے کر سکے کہ وہ اللہ تعالیٰ کو ناراض کرتے ہیں اور سزا کے مستحق ہیں۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ عقل ان چیزوں اور افعال کے بارے میں اللہ سبحانہ وتعالیٰ کی مدح (تعریف) یا ذم (مذمت) کو محسوس نہیں کرتی۔ عقل کسی چیز یا فعل کے ثواب یا عذاب کو اس وقت تک محسوس نہیں کرتی جب تک اللہ سبحانہ وتعالیٰ اپنے رسولوں علیہم السلام کے ذریعے اس کی خبر نہ دے۔

The reality of the ‘Aql consists of sensation (Ihsaas), a reality, previous information and a brain. The sensation therefore represents a fundamental part from the components of the mind, as when the person does not sense a matter, it is not possible for his ‘Aql to issue a judgment (Hukm) upon it because the ‘Aql is restricted in passing judgements over matters sensed by one of the five senses whilst it is not possible for him to pass a judgment upon matters which cannot be sensed. Therefore, Al-Hudaa (guidance) and Al-Iemaan (belief), Ad-Dalaal (misguidance/disbelief) and Al-Kufr (disbelief), Al-‘Adl (justice), Azh-Zhulm (oppression/injustice), As-Sidq (truthfulness) and Al-Kadhib (the lie/deceit), the grape and Khamr (intoxicatant) amongst other matters are not from the things and actions which are within the capability of the ‘Aql to determine whether they anger Allah Ta’Aalaa and are deserving of a punishment. That is because the ‘Aql (mind) does not sense the commendation of praise (Mad’h) of Allah (swt) or his Dhamm (censure or blame) in respect to these things and actions. The mind does not sense the reward or the punishment attached to a thing or action unless Allah (swt) informs of that through His messengers (as).

له بل ځانګړي زاویې څخه، که انسان ته دا پریښودل شي چې په کارونو او شیانو باندې د ستاینې او ملامتۍ (مدح او ذم) له مخې حکم وکړي، نو حکم به په ناچاره د هغو خلکو له مخې توپیر ولري چې دا حکم کوي، یا د مختلفو وختونو او ځایونو له مخې. دا ځکه چې د خلکو طبیعت کې دا شی شته چې د دوی په ذهنونو او طبیعي مزاجونو کې توپیر وي، سربیره پردې چې دوی د هغه چاپیریال څخه اغیزمن کیږي چې په کې ژوند کوي. هغه حقیقت چې په دوامداره توګه لیدل شوی دا دی چې انسان یوه شی په یوه ورځ د ښه (حسنه) یا ستاینې وړ ګڼي، بیا په بله ورځ یا وروسته وخت کې همغه شی د بد (قبیحه) یا ملامتۍ وړ ګڼي. په دې ډول یو واحد موضوع په اړه حکم توپیر لري، ثابت نه پاتې کیږي او تېروتنې په ناچاره رامنځته کیږي.

From another angle, if the human was left to pass judgment upon the actions and things in terms of praise and blame (Mad’h and Dhamm) then the Hukm would inevitably differ according to the different people issuing it or in different times and places. That is because it is from the nature of the people for there to be disparity in their minds and natural dispositions in addition for them to be affected by the environments that they live in. The reality that has been consistently seen is that the person judges upon matters to be Hasanah (good or praiseworthy) on a certain day and then view them to be Qabeehah (ugly or blameworthy) on another day or at a later time. In this way the Hukm (judgment) upon one single issue differs, is not consistent and errors inevitably occur.

پورتنۍ خبرې د حسن او قبح د تعیین په اړه د دلیل عقلي پورې تړاو لري. څرنګه چې د دلیل شرعي پورې، نو شریعت د تحسین (یو شی ښه او ستاینې وړ ګڼل) او د تقبیح (یو شی بد او ملامتۍ وړ ګڼل) تعیین الله ته، یعنې شریعت ته سپارلی دی. الله (سبحانه و تعالی) فرمایلي دي:

The above relates to the Daleel Al-‘Aqliy in respect to determining the Husn and Qubh. As for the Daleel Ash-Shar’iy then the Shar’a has made the determination of the Tahseen (judging something to be good and praiseworthy) and the Taqbeeh (judging something to be ugly and blameworthy) to Allah i.e. to the Shar’a. Allah (swt) said:

او هغه (ج) وفرمایل:

And he (swt) said:

او د الله رسول ﷺ وفرمایل:

And the Messenger of Allah (saw) said:

لهذا فإن إصدار الحكم على الأفعال والأشياء يعود إلى الشرع لا إلى العقل، وذلك من حيث المدح والذم لأصحابها في الدنيا، ومن حيث الثواب والعقاب في الآخرة. وعليه، فإن الإنسان يستطيع أن يحكم بعقله أن العلم حسن، لكن العقل لا يستطيع أن يحكم بأن في العلم ثوابًا، بل ذلك يُحدَّد بالشرع. وكذلك، يستطيع أن يحكم بأن الظلم قبيح، لكنه لا يستطيع أن يحكم بأن عليه عقابًا في الآخرة، لأن الحكم في ذلك يعود إلى الشرع لا إلى العقل.

Therefore, the issuing of the Hukm (judgement) upon the actions and things belongs to the Shar’a and not to the ‘Aql. That is in terms of Al-Mad’h and Adh-Dhamm for them in the Dunyaa (life of this world) and in terms of the Thawaab and ‘Iqaab (reward and punishment) in the Aakhirah (Hereafter). As such, the human is able to judge with his mind that ‘Ilm (knowledge) is Hasan however the mind is not capable of judging that there is Thawaab (reward) attached to the ‘Ilm but rather that is determined by the Shar’a. Similarly, he is able to judge that oppression is Qabeeh but he is unable to judge that there is a punishment for that in the Aakhirah because the Hukm in respect to that belongs to the Shar’a and not the ‘Aql.

د شرعي امورو په اړه، لکه څنګه چې موږ تشریح کړې ده، دوی یا د اباحه (جواز) حکم اخیستای شي یا د تحریم (منع) حکم، پداسې حال کې چې قاعده شرعیه دا بیانوي:

In respect to the things in relation to the Shar’a, then as we have explained they can either take the ruling of Ibaahah (permissibility) or Tahreem (prohibition) whilst the Qaa’idah Ash-Shar’iyah states:

د عملونو (افعالو) حکم پنځو ډولونو ته ویشل کیږي:

As for the Hukm for the actions (Af’aal) then it falls into five categories:

الواجب، المندوب، الحرام، المکروه او المباح، او دا د حکم التکلیفی ډولونه دي.

Al-Waajib, Al-Mandoob, Al-Haraam, Al-Makrooh and Al-Mubaah, and these are the types of the Hukm At-Takleefiy.

څه راز چې د حکم الوضعي ترتیب دی، نو دا هم په پنځو ډولونو سره ښودل کېږي، او هغه دا دي: السبب، الشرط، المانع، الصحة، البطلان او الفساد، او الرخصة او العزيمة.

As for the Hukm Al-Wad’iy then this is also represented in five types and they are: As-Sabab, Ash-Shart, Al-Maani’, As-Sihhah, Al-Butlaan and Al-Fasaad, and Ar-Rukshah and Al-‘Azeemah.

لہٰذا، خلاصہ یہ ہے کہ اعمال پر حکم لگانے والا، ان اعمال سے متعلق امور پر اور ان دونوں سے متعلقہ معاملات پر حکم لگانے والا صرف شریعت ہے۔

Therefore, in conclusion, the Haakim (judge) over the actions, upon the things attached or related to the actions and the matters related to both of these is the Shar’a alone.