اکثرو علماءو او فقهاءو، او ډېر لوی شمېر، دا بیان کړی دی چې اجماع یوه حجت ده (د احکامو شرعیه لپاره د دلیل او ثبوت سرچینه) او دا د اسلامي قانون جوړولو یوه ماخذ (سرچینه) ده. په دې سره، دوی د دې په اړه اختلاف کړی دی چې اجماع کوم کسانو باندې واقع کېږي، او همدارنګه په دې اړه هم اختلاف کړی دی چې د اجماع مختلف ډولونه واقع کېدای شي که نه. لاندې د هغو علماءو او فقهاءو څو نظرونه بیان کېږي:

Most of the ‘Ulamaa and Fuqahaa and the vast majority have stated that Al-Ijmaa’ represents a Hujjah (a source of evidence and proof for the Ahkaam Ash-Shar’iyah) and that it represents a Masdar (source) for the Islamic legislation. However, they have differed in respect to upon whom the Ijmaa’ occurs and they have also differed in respect to the possibility of the occurrence of the different kinds of Ijmaa’. The following represents some of the opinions of those ‘Ulamaa and Fuqahaa:

امام الشافعی (رح) فرمایا: «حکم (فیصلہ) کتاب اور سنت کے ذریعے ہوتا ہے»، پھر فرمایا: «اور ہم اجماع اور قیاس کے ذریعے فیصلہ کرتے ہیں۔»

Ash-Shaafi’iy (rh) said: “Ruling (judging) is by the Kitaab and the Sunnah” and then he said: “And we rule with Al-Ijmaa’ and AlQiyaas”.

الاجماع د امام شافعي په نظر کې د امت د يوه ځانګړي دور د مجتهدينو په اجماع کې ښکاره کېږي. سره له دې، هغه د دې امکان په اړه بحث پرانيست چې ځمکو ترمنځ د بېلتون او واټن، فقها د يو ځای کېدو د نه شتون، هره ځمکه کې د فقها ترمنځ د اختلافاتو د شتون سره سره، او همدارنګه د هغو علماوو د صفاتو يا تعريف په اړه د موافقې د نه شتون له امله چې په داسې اجماع کې به برخه اخلي.

Al-Ijmaa’ in Ash-Shaafi’iy’s view is manifested in the Ijmaa’ of the Mujtahideen of the Ummah in a certain era. However, he did open up some discussion in respect to the possibility of it occurring due to the separation and distance between the lands, the absence of the Fuqahaa meeting together and the existence of differences amongst the Fuqahaa in every land, in addition to the absence of an agreement upon defining the attributes or description of the ‘Ulamaa who would take part in such an Ijmaa’.

یوں معلوم ہوتا ہے کہ اجماع کا تصور الشافعی کے ہاں مکمل طور پر متعین نہیں ہوا تھا، کیونکہ وہ یہ سمجھتے تھے کہ اجماع ان امور میں بھی ہو سکتا ہے جو دین میں بالضرورہ معلوم ہیں، اور انہوں نے اس کی مثالیں دیں، جن میں ظہر کی چار رکعات اور شراب کی حرمت شامل ہیں۔ حالانکہ یہ امور کتاب و سنت کے قطعی دلائل سے ثابت شدہ ہیں اور اجماع سے ثابت نہیں ہوئے، بلکہ تواتر کے ذریعے ہم تک منتقل ہوئے ہیں۔ اگرچہ پوری امت اور اس کے مجتہدین ان احکام کی شرعی حیثیت پر متفق ہو جائیں، پھر بھی یہ شرعی حیثیت اجماع کے علاوہ دیگر دلائل سے ماخوذ ہے، کیونکہ وہ کتاب اللہ اور سنتِ متواترہ سے ثابت ہیں۔

It appears that the concept of Ijmaa’ was not crystallised by AshShaafi’iy because he considered that the Ijmaa’ could take place in respect to that which is known from the Deen by necessity and he brought examples of that including: The four Raka’aat of Zhohr prayer and the prohibition of Khamr. This is despite these matters having been established and proven by definite evidences from the Kitaab and the Sunnah and have not been established by way of Ijmaa’ but rather transmitted to us by way of Tawaatur. Even if the whole Ummah and its Mujtahideen have agreed upon the legal legitimacy of these rulings this legal legitimacy however originated from evidences other than the Ijmaa’ as they came from the Kitaab and the Sunnah Al-Mutawaatirah.

imam الغزالي د اجماع په اړه د امام الشافعي نظر واخیست، خو هغه د هغو کسانو نظرونه هم بحث کړل چې مخالف نظرونه لري. هغه د اجماع السکوتي د منلو اجازه نه ورکوله، او د صحابه کرامو د اجماع د حجیت په تایید سره، هر دوره کې د مجتهدینو د اجماع حجیت هم منلی و.

Al-Ghazaaliy took the opinion of Ash-Shaafi’iy in respect to AlIjmaa’ however he discussed the opinions of those who held contrary opinions. He did not permit the adoption of Al-Ijmaa’ As-Sukootiy and he accepted the Hujjiyah (evidential validity) of Ijmaa’ AsSahaabah in addition to the Hujjiyah of the Ijmaa’ Al-Mujtahideen in every era.

هغه له صحابه‌و کرامو (رضی الله عنهم) پرته بل هیڅ اجماع نه دی اخیستی.

He did not take other than Ijmaa’ As-Sahaabah (rah).

امام ابوحنیفه رحمه اللہ فرمایا: «که صحابه کرامو یوه مسئله باندې اجماع وکړ، نو موږ هغې ته تسلیم کیږو، او که تابعینو اجماع وکړه، نو موږ له دوی سره په دې اړه بحث کوو». له همدې کبله، هغه له اجماع صحابه کرامو پرته بل څه نه اخیستل.

Al-Imaam Abu Haneefah (rh) said: “If the Sahaabah have held an Ijmaa’ upon a matter we submit to that and if the Taabi’een have held an Ijmaa’ we argue with them about it”. Consequently, he did not take other than Ijmaa’ As-Sahaabah.

امام مالک (رح) د اهل المدینه المنوره د اجماع حجیت قبول کړی و. مالک وویل: «دا حجت ده، ځکه مدینه د علم سرچینه ده، د وحي د نازلیدو ځای دی، او دلته د صحابه (رض) اولادونه شته. له همدې امله دا ناشونې ده چې دوی په هغه څه باندې متفق شي چې له حق پرته بل څه وي».

Al-Imaam Maalik (rh) accepted the Hujjiyah of the Ijmaa’ of Ahl ulMadinah Al-Munawwarah. Maalik said: “It is a Hujjah because AlMadinah is the source of knowledge, the place of the descent of the Wahi and it contains the children of the Sahaabah (rah). As such it is impossible for them to agree upon anything else – i.e. other than the Haqq”.

ابو زهره د خپل کتاب "اصول الفقه" کې وايي: "فقهاؤ د صحابه کرامو د اجماع پرته بل هیڅ اجماع په اتفاق نه ده منلې. دا ځکه چې د صحابه کرامو اجماع د شرعي احکامو په اړه د تواتر له لارې ثابته او ځای پرځای شوې ده. له همدې امله، د دوی د اجماع په اړه هیچا اختلاف او مخالفت نه دی کړی. حتی هغه کسان چې د اجماع پیښېدل یو لیرې یا ناممکن شی ګڼي، د صحابه کرامو اجماع ته تسلیم او غاړه ایښې ده."

Abu Zahrah said in his book ‘Usool ul-Fiqh’: “The Fuqahaa have not agreed upon an Ijmaa’ apart from Ijmaa’ As-Sahaabah. That is because their Ijmaa’ in respect to the Ahkaam Ash-Shar’iyah has been proven and established by way of Tawaatur. For that reason, no one has disagreed and differed in respect to their Ijmaa’. Even those who viewed the occurrence of Ijmaa’ to be a far off or unachievable matter submitted to and conceded to the Ijmaa’ As-Sahaabah”.

هغه بیا وویل: «په حقیقت کې، د صحابه کرامو له اجماع وروسته، بل هیڅ اجماع د متواتر لاره سره ثابته شوې نده، او له همدې امله فقهاوو د اجماع د ادعا په اړه د هغو کسانو تر منځ اختلاف کړی دی چې هغه یې منلې او چې یې پریښې دي».

He then said: “And in truth, after the Ijmaa’ As-Sahaabah no other Ijmaa’ has been established upon a Mutawaatir path and as such the Fuqahaa have disputed the claims of Ijmaa’ amongst those who took and left it”.

زه وایم چې د صحابه كرامو اجماع حجت ده او دا د قرآن او سنت وروسته دریم دلیل شرعي دی. دا ځکه چې د دوی اجماع د سنت هغه دلیل ښکاره کوي او په ګوته کوي چې د هغه سنت متن موږ ته نه دی رسېدلی. دوی دا دلیل پېژندی و خو د هغه متن موږ ته نه دی لېږدولی، بلکې د دلیل پر بنسټ حکم یې د خپلې اجماع په واسطه لېږدولی او نقل کړی دی. دا ډول اجماع د انسانانو له بل هېچا سره نه پېښېږي، ځکه دوی هغه کسان وو چې د رسول الله ﷺ په زمانه کې ژوند یې کاوه، له هغه سره یې ژوند کاوه، هغه ته یې ورتلل، ملګرتیا یې ورسره کوله، د هغه خبرې یې اوریدلې، له هغه سره یې جهاد ته تلل او اسلامي دین یې د هغه ﷺ څخه موږ ته رسولی دی.

I say that the Ijmaa’ As-Sahaabah is a Hujjah and it represents the third Daleel Ash-Shar’iy after the Qur’aan and the Sunnah. That is because their Ijmaa’ reveals and discloses a Daleel from the Sunnah in the case where the text of that Sunnah did not reach us. They knew this Daleel but did not transmit its text to us but rather transferred and transmitted the Hukm based on a Daleel through their Ijmaa’. This type of Ijmaa’ does not occur to anyone other than them from humankind because they were the ones who lived at the time the Messenger (saw). They lived with him, met with him, accompanied him, listened to him, went to battle with him and they transmitted the Islamic Deen to us from him (saw).