ځکه دی، د مالکي او حنفي مذهبونو علماء وویل: هغه شی چې د صحیح عرف په واسطه ثابت وي نه د فاسد عرف په واسطه، د شرعي دلیل په واسطه ثابت دی.
For that reason, the ‘Ulamaa of the Maalikiy and Hanafiy Madh’habs said: The established (matter) by the Saheeh ‘Urf and not the Faasid is established by a Daleel Shar’iy.
د کتاب "الأشباه والنظائر" شارح وویل: "هغه شی چې د عرف له مخې ثابت شي، د شرعي دلیل له مخې ثابت دی."
The Shaarih (explainer) of the book: ‘Al-Ashbaah Wa-n-Nazhaa’ir’ said: “The established (matter) by ‘Urf is established (proven) by a Daleel Shar’iy.
السرخسي رحمه الله، وهو من المذهب الحنفي، قال في "المبسوط": "الثابت بالعرف كالثابت بالنص". ومعنى قوله هذا يدل على أن الأمر الثابت بالعرف يثبت بدليل غير النص.
As-Sarkhasy (rh), who is from the Hanafiy Madh’hab, said in ‘Al-Mabsoot’: “The established (matter) by the ‘Urf is like the established (matter) by text (An-Nass)”. The meaning of this statement of his indicates that the established matter by the ‘Urf is established by a Daleel that is other than the text (Nass).
د حنفیانو فقیهانو دا خبره تسلیمه کړې ده چې که قیاس د عرف سره ټکر ولري، نو قیاس پریښودل کیږي، او دې ډول استحسان ته یې «استحسان العرف» وایي. دوی وایي چې عرف د ظني عام نص عموم تخصیص کولی شي. د دې یوه بیلګه دا ده چې روایت شوي دي چې نبي ﷺ هغه پلورنه منع کړه چې سره د شرط وه. سره له دې، د حنفیانو اکثرو او مالکیانو هغه هر شرط جائز ګڼلی دی چې عرف یې اعتبار کړی وي، حتی که هغه شرط د معاملې سره تړلی وي.
The Fuqahaa’ of the Hanafiyah have settled to leave the Qiyaas if it opposes the ‘Urf and they have called that ‘Istihsaan Al-‘Urf’. They said that the ‘Urf specifies (Takhsees) the ‘Aamm (general) if the general text was Zhanniy (indefinite). An example of leaving the generality in the Zhanniy text for the sake of the ‘Urf is that it was related that the Nabi (saw) forbade the sale that was accompanied by a Shart (condition). However, despite that, the majority of the Hanafiyah and Maalikiyah permitted every Shart (condition) that the ‘Urf has given consideration to and even if that condition was linked with the trade.
فقہاء نے عرف کی بنیاد پر موسّع (وسیع) اور مضیّق (تنگ) کے حوالے سے بھی فیصلہ کیا ہے۔ چنانچہ احناف کے نزدیک، مثال کے طور پر، اگر کوئی تاجر بازار میں کوئی چیز کسی اور کو بیچ دے اور دونوں عاقدین نے واضح طور پر یہ نہ بتایا ہو کہ قیمت پیشگی ادا ہوگی یا بعد میں، جبکہ عرف سے یہ معلوم ہو کہ بائع ہر جمعہ کو ایک معلوم قیمت لیتا ہے، تو عرف کے مطابق، بغیر وضاحت کے، ادائیگی اسی بنیاد پر ہوگی۔
شافعیہ کے نزدیک، اگر کسی شخص نے قسم کھائی کہ وہ انڈے نہیں کھائے گا، پھر اس نے مچھلی کے انڈے کھا لیے، تو اس نے اپنی قسم نہیں توڑی، کیونکہ عرف کے مطابق 'انڈا' کا نام ان پر لاگو نہیں ہوتا۔
The Fuqahaa have also sought judgement in the ‘Urf in respect to the the Muwassa’ (broad/wide) and the Mudayyaq (narrow). So the Ahnaaf, for example, held that if the trader sells something in the market to someone else and the two contracting parties have not expressed explicitly whether the cost is to be brought forward or delayed, whilst it was known by way of custom that the seller would take a known cost every Jumu’ah, then the payment will be made upon that basis without the need for elaboration, in accordance to the ‘Urf (custom). Ash-Shaafi’iyah held that if a person swore an oath not to eat eggs, he would not have broken his oath if he had eaten fish eggs because the name of ‘egg’ is not applied to them in accordance to the ‘Urf.
ابن القیم الحنبلي د "أعلام الموقعين" په کتاب کې یوه موضوع داسې تر سرلیک لاندې لیکلې ده: "د عرف د بدلون سره سم د فتوا بدلون". په دې کې هغه د عرفي اعتبار ډیری مثالونه راوړي دي، له جملې څخه دا: "که یو سړی قسم وخوري چې به د دابه (څلور پښو لرونکي څاروی) باندې سپور نشي، پداسې حال کې چې د هغه د هیواد په عرف کې د "دابه" کلمه یوازې خره ته ویل کیږي، نو هغه به د آس یا اوښ باندې سپور کیدو سره خپل قسم نه وي ماتولی."
Ibn ul-Qayyim Al-Hanbaliy authored a subject under the title: “The changing of the Fatwaa in accordance to the change of the ‘Urf” within his book ‘A’alaam Al-Muwaqqi’een’. He mentioned within it a number of examples to show the ‘Urfi (customary) consideration which included amongst them: “That if a man was to swear an oath that he would not ride a Daabbah (four-legged animal) whilst it was known in accordance to the ‘Urf (custom) of that land which he was from that the word ‘Daabbah’ refers to the donkey specifically, then he would not have broken his oath by riding a horse or a camel”.
او ابن عابدین په خپل کتاب "نشر العرف في بناء بعض الأحكام على العرف" کې وویل: "که عرف له هر اړخه د شرعي دلیل سره ټکر وي، نو بې شکه رد دی، لکه سود یا هغه سړی چې سرې زرین جامې اغوندي. او که هغه له هر اړخه ټکر نه وي، په داسې حال کې چې دلیل په عمومي ډول ذکر شوی وي، او عرف یې د ځینو جزئي افرادو کې (چې د هغه عموم لاندې راځي) مخالفت کړی وي، نو عرف معتبر دی که چیرې عام وي او د دلیل عموم تخصیص کړي."
And Ibn ‘Aabideen said in his book ‘The spread of ‘Urf in respect to basing some of the Ahkaam upon the ‘Urf’: “If the ‘Urf goes against the Daleel Ash-Shar’iy from every perspective then it is undoubtedly rejected, like Ribaa or the man wearing gold. If it does not oppose it from every angle in the case where the Daleel has been mentioned generally and the ‘Urf has then opposed it in some of its individual elements (that fall under its generality), then the ‘Urf is Mu’tabar (considered) if it was general and specifies the generality of the Daleel”.
العزّ الدین عبدالسلام ذکر کړی چې عرف څرګنده اعتبار لري په هغو مسائلو کې چې فقهاوو په کې بحث کړی، که دا مسئله فعلي وي (د عمل پر بنسټ)، یعنې دا چې دا مسئله عامه وي که خاصه.
Al-‘Izz ud-Deen Abdis Salaam mentioned that the consideration of ‘Urf is apparent in the issues (Masaa’il) dealt with by the Fuqahaa if it was Fi’liy (action based) i.e. Whether they are ‘Aamm (general) or Khaass (specific).