At-Ta'aadul ve At-Tarjeeh, delillerin arasında bir çatışmanın gerçekleştiği algısından doğar. Eğer deliller birbirine zıt olup da aralarında ayırt edici bir özellik veya önceliğe sahip olmayanlar varsa, bu durumda ortaya çıkan çatışmaya "At-Ta'aadul" denir ve bu, şer'î gerçekliğe aykırıdır. Eğer delillerin bazıları diğer delillere karşı ayırt edici bir özelliğe sahipse, bu durumdaki çatışmaya "At-Tarjeeh" denir; çünkü iki delilden birindeki ayırt edici unsur (Al-Meezah), onu diğer delile karşı güçlü kılar ve böylece o delil üzerinde amel edilir. Bu Tarjeeh, zannî şer'î nasslar arasında gerçekleşmiştir.

At-Ta’aadul and At-Tarjeeh arises from the perception of a conflict taking place amongst the evidences. In the case where the Adillah were to be in opposition with each other whilst some did not have a distinguishing feature or priority over the other, then this conflict if it arises is called “At-Ta’aadul” and this is contrary to the legislative reality. If some of the evidences do have a distinguishing feature over other evidences, then the conflict in this case is called “At-Tarjeeh” and that is because the distinguishing factor (Al-Meezah) in one of the two evidences gives it strength over the other Daleel, in order to work with it. This Tarjeeh has taken place amongst the Zhanniy (indefinite) Shar’iyah texts.

At-Ta'aadul'un anlamı:

The meaning of At-Ta’aadul:

At-Ta'aadul, İki delilin, bir meselenin bir hükmü konusunda birbiriyle çeliştiği, ancak bunlardan birinin diğerine üstünlük sağlayan bir ayırt edici özelliğinin bulunmadığı durumdur (yani birini diğerinden ayırt edip ona üstünlük verebilmek mümkün değildir).

At -Ta’aadul is when two evidences are in conflict with each other in respect to a Hukm of a Mas’alah whilst there does not exist a distinguishing factor of one of them over the other (i.e. to be able to differentiate and outweigh one over the other).

At-Ta'aadul, Tashree' (şeriat koyma) içinde, iki delil her bakımdan, her koşulda ve her durumda eşit olduğunda gerçekleşmez. Bu durum yalnızca En-Naskh (hükmün kaldırılması) söz konusu olduğunda ortaya çıkmıştır. En-Naskh ise At-Ta'aadul ile aynı şey değildir; çünkü En-Naskh, önceki bir metinden alınan hükmün yeni bir metinle kaldırılması ve geçersiz kılınması anlamına gelir; Şer'i gereklilik de daha sonraki metinle amel edilmesi ve onun alınmasıdır.

At-Ta’aadul does not happen within the Tashree’ (legislation) in the case where two evidences are equal in all circumstances, conditions and situations. That has not happened except in the case of An-Naskh (abrogation) and An-Naskh is not the same as At-Ta’aadul because it refers to the abrogation and nullification of the Hukm taken from a previous text with a new text, in the case where the Shar’iy requirement is to work with and take the latter text.

Sonuç olarak, iki Kat'î delilin veya iki Zannî delilin Ta'âdül'ü (denkliği), deliller arasında gerçekleşen bir olgu değildir. Bunun delili şudur:

Consequently, the Ta’aadul (equivalence) of two Qat’iy evidences or two Zhanniy evidences is not a reality that takes place amongst the evidences. The Daleel for that is:

1 – Eğer iki kesin (Qat'iy) delil arasında Ta'aadul (çatışma) bulunsaydı, bu, bir konuda kesin bilginin (‘Ilm Yaqeeniy) varlığını ve aynı konuda başka bir kesin bilginin (aynı anda) varlığını gösterirdi. Bir şeyi ve zıddını aynı anda, aynı durumda, aynı koşulda ve aynı yerde bir araya getirmek ve birleştirmek imkânsızdır. Örneğin, Meleklerin (Malaa'ikah) varlığını kanıtlayan bir delilin ve onların varlığını inkâr eden başka bir delilin bulunabileceği düşünülemez. Bu, akıl ve zihnin kabul edemeyeceği bir şeydir (yani tamamen akıl dışıdır) ve Şeriat tarafından da sabit değildir. 2 – Eğer Ta'aadul (denklik) iki zannî (Zhanniy) delil arasında her yönden ya da her açıdan gerçekleşseydi, Müçtehid her ikisiyle de amel ettiğinde birbirini nefyeden iki delili bir araya getirmiş olurdu. İkisinden biriyle amel etmezse, bu, delilin Şeriat'ta bir amaç ya da fayda olmaksızın bulunduğu anlamına gelirdi ki Allah Teâlâ hakkında bu imkânsızdır. Ayrıca, bir Murajjih'in (birini diğerine üstün kılacak bir sebebin) bulunmaksızın birini diğerinin aleyhine tercih ederse, bu davranışı Dini arzulara dayandırmak olurdu ki bu da Şeriat'a göre caiz değildir. Sonuç olarak, deliller arasında hiçbir koşulda ve hiçbir şekilde (Mutlaqan) Ta'aadul yoktur. İlk bakışta çelişki gibi görünen ve deliller arasında Ta'aadul izlenimi veren durumlara gelince, Müçtehid iki delili uzlaştıracak ya da birini diğerine üstün kılacak bir yol bulduğunda, bu, İslam hukukunda gerçek bir olgudur. Bu olgu inkâr edilmez, çünkü onun sonucu Ta'aadul'un bulunmadığıdır. Bu olguya ait örnekler şunlardır:

Allah (SWT) şöyle buyurdu:

Allah (swt) said:

Ve Yüce Allah şöyle buyurdu:

And He Ta’Aalaa said:

Bu iki delil, Kat'î es-Sübût ve Kat'î ed-Delâlet'tir (rivayet ve anlamca kesin olan).

- The two evidences are Qat’iy Ath-Thuboot and Qat’iy Ad-Dalaalah (definite in transmission and meaning).

- İlk âyet, kocası vefat eden her kadının, hamile olsun ya da olmasın, dört ay on günlük bir iddet beklemesi gerektiğini göstermektedir.

- The first Aayah indicates that every woman whose husband passes away has a waiting period (‘Iddah) of four months and ten days, whether she was pregnant or not pregnant.

- İkinci âyet, her hamile kadının iddet süresinin, kocası ölmüş olsun ya da boşanmış olsun, doğum yapana kadar süreceğine işaret etmektedir.

- The second Aayah indicates that the waiting period of every pregnant woman lasts until she gives birth, whether her husband died or she was divorced.

İki delil arasındaki görünürdeki çelişki şudur:

The apparent conflict between the two evidences is:

- Hamile olup kocası vefat eden kadın hakkındaki ilk nasla ilgili olarak, onun iddet süresinin dört ay on gün olduğu belirtilir. Bunun sebebi, nassın lafızlarının hamile ve hamile olmayanı kapsayan âmm (genel) olmasıdır.

- For the one whose husband has died whilst she is pregnant the first text dictates that her waiting period (‘Iddah) is four months and ten days. That is because the Alfaazh (wordings) of the text are ‘Aammah (general), encompassing the pregnant and non-pregnant.

- Kocası hamileyken ölen kadın için, ikinci metin onun bekleme süresinin ('İddet) doğum yapana kadar olduğunu belirtir ve bu süre yalnızca bir hafta ya da daha da az olabilir; bu da onun 'İddetinin (bekleme veya yas süresi) ilk ayetteki dört ay on günden daha kısa olabileceği anlamına gelir.

- For the one whose husband has died whilst she is pregnant the second text dictates that her waiting period (‘Iddah) is until she gives birth and that period of time could be as little as a single week or even less which means that her ‘Iddah (waiting period or mourning) could well be less than the four months and ten days (mentioned in the first Aayah).

Sonuç olarak, ilk metindeki el-İddet hükmü, ikinci metindeki hükmüyle, kocası vefat etmiş olan hamile kadın bakımından çelişmektedir. Onun iddet süresi dört ay on gün midir, yoksa doğum yapana kadar mıdır?

Consequently, the Hukm of Al-‘Iddah in the first text conflicts with its Hukm in the second text in relation to the pregnant woman whose husband has died. Is her waiting period four months and ten days or until she has given birth?

- Rivayet edildiğine göre Allah'ın Resulü ﷺ, kâfirlerden birinin hediyesini, kendisine İslam'a girip girmediğini sorduktan sonra kabul etmemiştir. O, "Hayır" dedi. Bunun üzerine ﷺ ...

- It has been related that the Messenger of Allah (saw) did not accept the gift of one of the disbelievers after asking him if he had embraced Islaam. He said: No. So he (saw) said:

(Ahmed, Ebu Davud ve Tirmizi, ki bunu Sahih olarak sınıflandırmıştır)

(Ahmad, Abu Dawud and At-Tirmidhi who classified it as Saheeh)

- Allah'ın Resulü ﷺ, Necâşî'nin (Habeşistan hükümdarı), Ukeydir Dûmetü'nün ve El-Mukavkıs'ın (Mısır hükümdarı) hediyesini kabul etmiştir; bunu destekleyen bir ifade de Hz. Âişe'nin (ra) sözüdür: "Resûlullah ﷺ hediyeyi kabul eder ve karşılığında ödül verirdi." (Ahmed, El-Buhârî, Ebû Dâvûd ve Et-Tirmizî).

- The Messenger of Allah (saw) accepted the gift of the Najaashiy (ruler of Abyssinia), Akeedar Douma and Al-Muqawqis (ruler of Egypt) and this was supported by the statement of ‘Aa’ishah (ra): “The Messenger (saw) used to accept the gift and place reward upon it” (Ahmad, Al-Bukhaari, Abu Dawud and At-Tirmidhi.

- İki hadis zannîdir ve tek bir mesele hakkında gelmişlerdir; o mesele de kâfirin hediyesinin kabulüdür.

- The two Hadeeth are Zhanniy and have come in respect to one Mas’alah, which is the acceptance of the gift of the disbeliever.

- İlk hadis, müşriklerin hediyesini kabul etmenin yasak olduğuna delalet etmektedir.

- The first Hadeeth indicates to the forbiddance of accepting the gift of the disbelievers.

- İkinci hadis, Mısır hükümdarı Al-Muqawqis'in hediyesi gibi, kâfirlerin hediyesini kabul etmenin caiz olduğunu gösterir. Bu iki hadisi bir araya getirmek (Al-Cem') için şöyle deriz:

- The second Hadeeth indicates the acceptance of the gift of the disbelievers like that of the ruler of Egypt Al-Muqawqis. In order to bring these two Hadeeth together (Al-Jam’u) we say:

Kâfirden hediye kabul etmek, İslam'a girmesini umduğun veya arzu ettiğin kimse hariç, mubahtır. Bu kişi söz konusu olduğunda ise kabul etmek mekruhtur. Çünkü müşriklerin hediyesini kabul etmenin yasaklanması (nehy) kesinlik ifade eden bir karineye bağlı olmadığından, kesin olmayan bir nehiydir. Dolayısıyla hükmü haram değil, mekruhtur. Buna göre kâfirin hediyesini kabul etmek caizdir ve bu kabul, iki delilin birlikte değerlendirilmesiyle yapılır; çünkü hem mekruh hem de mubah olan şeyleri yapmak caizdir ve bunların üzerine cezalandırma bina edilmez.

The acceptance of the gift from the disbeliever is Mubaah apart from the one in whom you seek or desire to embrace Islaam, in which case it is Makrooh. That is because the Nahi (forbiddance) to accept the gift of the Mushrikeen is a non-decisive Nahi as it is not connected to a Qareenah indicating Al-Jazm (decisiveness). Its Hukm is therefore Makrooh and not Haraam. Consequently, it is permitted to accept the gift of the Kaafir (disbeliever) and its acceptance is in working with the two evidences, because both the Makrooh and the Mubaah are permitted to do and punishment is not built upon them (as a consequence).

Zannî (belirsiz) bir delilin Kat'î (kesin) bir delille çelişmesi mümkündür. Bu, Kat'î bir metnin bir hükmü reddeden bir biçimde zikredilmesi, Zannî bir metnin ise aynı hükmü onaylayan bir biçimde zikredilmiş olması anlamına gelir. Böyle bir durumda, Kat'î metin alınır, çünkü onu Zannî metinden daha güçlü kılan ayırt edici bir özelliğe sahiptir. Bu durumda Zannî metin, dirayet yönünden reddedilir; dirayet, anlayış ve bilgiyi (el-Fehm ve el-'İlm) ifade eder. Yani reddedilir, çünkü Kat'î metinde bulunan 'ilm yakînî (kesin) iken, Zannî metinde bulunan 'ilm yakînî değil, "zannî"dir ve yakîn, zannın önündedir.

The Zhanniy (indefinite) conflicting with the Qat’iy (definite) can possibly happen. This means that it is possible for a Qat’iy text to be mentioned negating a command and a Zhanniy text to have been mentioned that affirms the command. In such a circumstance the Qat’iy text is taken because it has a distinguishing element that makes it stronger than the Zhanniy text. At that time the Zhanniy text is rejected in its Diraayah where the Diraayah refers to the understanding and the knowledge (Al-Fahm and Al-‘Ilm). That means that it is rejected because the ‘Ilm (knowledge) present within the Qat’iy text is Yaqeeniy (certain) whilst the ‘Ilm (knowledge) within the Zhanniy text is not Yaqeeniy (certain) but rather it is “Zhanniy” and the Yaqeen outweighs the Zhann.

Örnek:

Example:

Allah (SWT) şöyle buyurdu:

Allah (swt) said:

Allah'ın Resulü ﷺ şöyle buyurdu:

And the Messenger of Allah (saw) said:

(Al-Hakeem, At-Tirmidhi, At-Tabaraani ve Abu Na'em, Mu'âz İbn Cebel'den)

(Al-Hakeem, At-Tirmidhi, At-Tabaraani and Abu Na’em from Mu’aadh Ibn Jabal)

Qat’iy Daleel (Ayet), Allah'ın, Peygamberler aracılığıyla bir mesajın ulaşmadığı kimseyi Kıyamet Günü cezalandırmayacağını gösterir.

The Qat’iy Daleel (the Aayah) indicates that Allah will not punish on the Day of Judgement the one whom a message from Allah via the Messengers did not reach.

Zannî delil (Haber-i Vâhid hadis) gösteriyor ki Allah, Fetret ehlinden helak olan kimseyi cezalandırır. Fetret ehli, bir risaletin kaybolması ile başka bir risaletin gelmesi arasındaki dönemde (veya çağda) yaşayan ve kendilerine bir risale (peygamberlik daveti) ulaşmamış olan kimselerdir. Ayrıca, Fetret ehlinin Kıyamet Günü küfürleri sebebiyle cezalandırılacaklarını ve mükellef olmayan çocuklarının da onlarla birlikte ateşte bulunacağını bildiren başka sahih hadisler de vardır.

The Zhanniy Daleel (the Khabar Al-Aahaad Hadeeth) indicates that Allah punishes the one who perished from amongst the people of Al-Fatrah. The people of Al-Fatrah are those people who are found in the period (or age) occurring between the loss of a message and the coming of another message, and who were not reached by a Risaalah (message). There are in addition other Saheeh Ahaadeeth indicating that they will be punished on the Day of Judgment upon the basis of their Kufr (disbelief) and that their non-Mukallaf sons are alongside them in the fire.

Bu nedenle, kesin delil olan ayet ile zanni delil niteliğindeki peygamberlik hadisleri arasında bir çelişki ortaya çıkmaktadır. Usul âlimleri böyle bir çelişki için bir kural koymuş ve belirlemişlerdir: "Bir meselenin hükmü bakımından kat'î ve zannî olan birbiriyle çeliştiğinde, kat'î delil alınır ve zannî delil, dirayet yönünden reddedilir."

This therefore presents a conflict between the Aayah which is a Daleel Qat’iy and the Prophetic Ahaadeeth which are representative of a Zhanniy Daleel. The scholars of Usool have placed down and set a principle for a conflict such as this: ‘If the Qat’iy and Zhanniy are in conflict with each other in respect to the Hukm of a Mas’alah (issue), the Daleel Al-Qat’iy is taken and the Daleel Azh-Zhanniy is rejected in its Diraayah’.

Bu nedenle, Allah'ın bir mesajının ulaşmadığı kimseler hakkındaki hüküm, Kıyamet Günü'nde cezalandırılmayacaklarıdır ve bunun sebebi Allah (SWT)'ın şöyle buyurmasıdır:

Therefore, the verdict in relation to those whom a message from Allah did not reach, is that they are not punished on the Day of Judgement and that is because Allah (swt) said:

Zannî delil (hadis) dirayet yönünden reddedilir; yani hükme ilişkin delâlet (anlam ve kapsam) açısından reddedilir, rivayet yönünden değil, çünkü rivayet bakımından sahih bir hadistir.

The Zhanniy Daleel (the Hadeeth) is rejected in its Diraayah which means that it is rejected from the angle of its Dalaalah (meaning/import) in respect to the Hukm and not from the angle of its Riwaayah (report and transmission) because it is a Saheeh Hadeeth in respect to its Riwaayah.