‘Aql'ın hakikati; duyum (İhsas), bir gerçeklik, önceden edinilmiş bilgi ve bir beyinden oluşur. Dolayısıyla duyum, aklın unsurlarının temel bir parçasını oluşturur; çünkü insan bir şeyi duyumsamadığında, aklının o şey hakkında bir hüküm vermesi mümkün değildir. Zira akıl, beş duyudan birinin algıladığı şeyler hakkında hüküm vermekle sınırlıdır, duyularla algılanamayan şeyler hakkında ise hüküm veremez. Bu nedenle; El-Hudâ (hidayet) ve El-İmân (iman), Ed-Dalâl (sapkınlık/inkâr) ve El-Küfr (küfür), El-‘Adl (adalet), Ez-Zulm (zulüm/haksızlık), Es-Sıdk (doğruluk) ve El-Kezib (yalan/aldatma), üzüm ve Hamr (sarhoş edici içki) gibi şeyler, Allah Teâlâ'yı öfkelendirip öfkelendirmediklerini ve bir cezayı hak edip etmediklerini belirleme gücü aklın kapsamında olan şeyler ve fiiller arasında değildir. Çünkü akıl, bu şeyler ve fiiller hakkında Allah'ın (swt) övgüsünü (Medh) ya da yergisini (Zemm) duyumsamaz. Akıl, Allah (swt) bunu peygamberleri (as) aracılığıyla bildirmedikçe, bir şeye veya fiile bağlı olan sevabı ya da cezayı duyumsamaz.
The reality of the ‘Aql consists of sensation (Ihsaas), a reality, previous information and a brain. The sensation therefore represents a fundamental part from the components of the mind, as when the person does not sense a matter, it is not possible for his ‘Aql to issue a judgment (Hukm) upon it because the ‘Aql is restricted in passing judgements over matters sensed by one of the five senses whilst it is not possible for him to pass a judgment upon matters which cannot be sensed. Therefore, Al-Hudaa (guidance) and Al-Iemaan (belief), Ad-Dalaal (misguidance/disbelief) and Al-Kufr (disbelief), Al-‘Adl (justice), Azh-Zhulm (oppression/injustice), As-Sidq (truthfulness) and Al-Kadhib (the lie/deceit), the grape and Khamr (intoxicatant) amongst other matters are not from the things and actions which are within the capability of the ‘Aql to determine whether they anger Allah Ta’Aalaa and are deserving of a punishment. That is because the ‘Aql (mind) does not sense the commendation of praise (Mad’h) of Allah (swt) or his Dhamm (censure or blame) in respect to these things and actions. The mind does not sense the reward or the punishment attached to a thing or action unless Allah (swt) informs of that through His messengers (as).
Başka bir açıdan bakıldığında, eğer insan eylemler ve şeyler hakkında övgü ve yergi (Mad'h ve Dhamm) açısından hüküm verme yetkisine sahip olsaydı, o zaman hüküm, onu veren kişilere ve farklı zaman ve yerlere göre kaçınılmaz olarak farklılık gösterirdi. Çünkü insanların zihinlerinde ve doğal eğilimlerinde ayrılık bulunması, bunun yanı sıra yaşadıkları çevrelerden etkilenmeleri insan tabiatındandır. Sürekli olarak görülen gerçek şudur: İnsan bir konuyu bir gün Hasanah (iyi ya da övgüye değer) bulur, başka bir gün ya da daha sonraki bir zamanda ise onu Qabeehah (çirkin ya da yerilmeye değer) görür. Bu şekilde, tek bir konu hakkındaki hüküm farklılaşır, tutarlı olmaz ve hatalar kaçınılmaz olarak ortaya çıkar.
From another angle, if the human was left to pass judgment upon the actions and things in terms of praise and blame (Mad’h and Dhamm) then the Hukm would inevitably differ according to the different people issuing it or in different times and places. That is because it is from the nature of the people for there to be disparity in their minds and natural dispositions in addition for them to be affected by the environments that they live in. The reality that has been consistently seen is that the person judges upon matters to be Hasanah (good or praiseworthy) on a certain day and then view them to be Qabeehah (ugly or blameworthy) on another day or at a later time. In this way the Hukm (judgment) upon one single issue differs, is not consistent and errors inevitably occur.
Bu nedenle, şeyler ve fiiller hakkında hüküm verme hakkının, övgü ve yergi (el-Mad'h ve'd-Dhamm) bakımından akla veya insana ait olması caiz değildir.
For this reason, it is not permitted for the (right of the) judgment upon things and actions to belong to the ‘Aql or the human in respect to praiseworthiness and blameworthiness (Al-Mad’h and Adh-Dhamm).
Sonuç olarak, fiiller ve onlara bağlı olan şeyler hakkında methü zemm açısından hüküm koyan Hâkim, Allah Teâlâ'dır; yani hükmü veren Şer'dir, Akl değildir.
Consequently, the Haakim (judge) upon the actions and upon the things related to them in terms of Al-Mad’h and Adh-Dhamm must be Allah Ta’Aalaa i.e. the judge must be the Shar’a and not the ‘Aql.