Hüküm, ayet, hadis veya icma'da hüküm verildiği gerçeklik budur. Dolayısıyla birinci örnekte asıl (Asl) savaş atlarıdır, ikinci örnekte ise ticarettir. Buna göre asıl hakkında şu hüküm koşulmuştur:

This is the reality upon which the Hukm is issued upon in the Aayah or the Hadeeth or the Ijmaa’. Therefore, the origin (Asl) in the first example is the steeds of war and the second example it is trading. As such the following is stipulated in respect to the Asl:

- Kıyas'ın dayandığı asıl (asl), Kitap'ta, Sünnet'te bir nass (metin) ile zikredilmiş olmalı veya icma' ile sabit olmalıdır.

- The Asl upon which the Qiyaas is based must have been mentioned in a Nass (text) from the Kitaab, the Sunnah or be an Ijmaa’.

Kıyas, hükmü kıyas yoluyla sabit olmuş bir asla dayandırılmaz. Dolayısıyla Cuma namazı örneğinde kıyas, icare (kiralama) üzerine yapılmaz; bilakis kıyas yalnızca asıl olan bey' (ticaret/alım satım) üzerine yapılır.

- Analogy is not made upon an origin where its Hukm has been established by Qiyaas. So in the example of the Jumu’ah prayer analogy is not made upon Ijaarah (renting/leasing) but rather Qiyaas is only undertaken upon the origin which is Al-Bai’ (trade).

Gerçek şu ki, bir şeyin hükmünün bilgisi, asıl üzerine kıyas yapılarak aranır.

It is the reality that the knowledge of its Hukm is sought after through making Qiyaas upon the origin.

Bu fer'a (dal) ile ilgili olarak şu şart koşulmuştur:

It is stipulated in respect to this Far’u (branch):

- Furunun (el-Fer'u) hükmüne dair bir nass (metin) bulunmaması. Eğer furunun hükmüne dair zaten bir nass bulunsaydı, nassın bulunduğu yerde kıyas yapılmayacağı için, hükmünü kıyas yoluyla aramamıza gerek kalmazdı.

- That the branch (Al-Far’u) does not have a text for its Hukm. If there was already a text for its Hukm then there would be no need for us to seek its Hukm by way of Qiyaas as there is no Qiyaas in the place of the text.

- Ezan okunduğunda Cuma namazı için alışverişin haram kılınmasının illeti olan İlhâ' (meşgul etme/dikkati dağıtma), kiralama veya bir spor faaliyetini yapma fiillerinde gerçekleştiği takdirde, aslın illetinin fer'de de (dal konusunda) gerçekleştiği gibi, bu da fer'de gerçekleşir. Bu durumda bu fiiller, aslın hükmü olan tahrîmi alırlar. Çünkü aslın illeti fer'de gerçekleşmemiş olsaydı, aslın hükmünü fer'e vermek mümkün olmazdı.

- That the ‘Illah is realised within the Far’u (branch) just as it is realised within the Asl. So in the case where the ‘Illah (reason) for the Tahreem (prohibition) of conducting trade at the time of the call to prayer for the Jumu’ah prayer is Al-Ilhaa’ (distraction), then if distraction was realised in the actions of leasing or practising a sporting activity then they would take the Hukm (legal ruling) of the Asl (origin) which is Tahreem. This is because if the ‘Illah of the Asl was not realised within the Far’u then it would not be possible to provide the Hukm of the origin to the branch.

Asl için Kitap, Sünnet veya İcma' ile sabit kılınan Hükm-ü Şer'î, bu konuda şu şartlar öngörülerek belirlenir:

It is the Hukm Ash-Shar’iy that is established for the Asl by the Kitaab or Sunnah or Ijmaa’ and the following is stipulated in regards to it:

1 – Bunun, Kitap, Sünnet veya İcmâ ile sabit olan pratik bir Hükm-ü Şer'î'yi temsil etmesidir.

1 – That it represents a practical Hukm Shar’iy that is established by the Kitaab or the Sunnah or Ijmaa’.

2 – Hükmün "Ma'qûlü'l-ma'nâ" olması (yani anlaşılabilir bir anlamının ve arkasındaki gerekçenin bulunması), yani akıl tarafından kavranabilen bir illete dayanması veya bu illet üzerine bina edilmiş olmasıdır. Çünkü kıyasın temeli, hükmün illetini asılda (aslın hükmünde) kavramak ve bu illetin dalda (fer'de) gerçekleştiğini fark etmektir; böylece aslın hükmü dala yaygınlaştırılabilir.

2 – That the Hukm is ‘Ma’qool Al-Ma’naa’ (the meaning can be understood and the rationale behind it) which means that it is built or based upon an ‘Illah that the ‘Aql (mind) can comprehend. That is because the basis of Qiyaas is perceiving the ‘Illah of the Hukm within the origin and perceiving its realisation within the branch. This is so that the Hukm of the Asl (origin) cane be extended to the Far’u (branch).

3 – Hükmün, dal (fer') içinde gerçekleşmesi mümkün olan bir İllet'e sahip olması. Çünkü İllet yalnızca asla (aslın) içinde sınırlı olup, onun dışında hiçbir şeyde gerçekleşmesi mümkün değilse, o zaman Kıyas yapılamaz. Bunun örneği, Allah Teâlâ'nın Kavli'nden alınan hırsızın elinin kesilmesidir:

3 – That the Hukm possesses an ‘Illah that is possible to be realised within the branch. That is because if the ‘Illah was restricted to the origin whilst not possible to realise it within anything other than it, then Qiyaas is refrained from. This is like, for example, the cutting of the hand of the thief as taken from the Qawl of Allah Ta’Aalaa:

Yani "Saraqah" (hırsızlık) kısıtlı (Qaasirah) bir 'İllet'tir ve başka şeylere yayılmaz. Bu, elin kesilmesinin uygulanmadığı "Al-İkhtilaas" (zimmet/gasp amacıyla kötüye kullanım) durumuna benzer. Bu durumda, bu kısıtlı 'İllet'e Sabab denir ve üzerine Kıyas yapılmaz.

So ‘Saraqah’ (theft) is a restricted (Qaasirah) ‘Illah and does not extend to other than it. That is like ‘Al-Ikhtilaas’ (embezzlement/misappropriation) where the cutting of the hand does not apply to it. In this case, this restricted ‘Illah, is called a Sabab and Qiyaas is not made upon it.

4 – Asıl hükmün (Hukmu'l-Asl) asla özgü olmaması: Çünkü hükmün asla özgülenmesi, ona bağlı bir dala kıyas yapılmasını engeller ve bu durumda kıyas da olmaz. Bu, Allah Resûlü'nün ﷺ aynı anda dörtten fazla eşle evlenmesinin caiz kılınması ve onun eşlerinin kendisinden sonra nikâhlanmasının haram kılınması hükmünün özgülenmesi gibidir.

4 – That the original ruling (Hukm ul-Asl) is not specific to the Asl (origin). This is because its specification to the origin (Asl) prevents making analogy with a branch upon it and as such there is no Qiyaas (in that case). This is like the specification of the permissibility for the Messenger of Allah (saw) to be married to more than four wives at the same time and the prohibition of marrying his wives after him.

Bir diğer örnek, Huzeyme bin Sabit'e ait olan ve onun tek başına şahitliğinin kabul edilmesi ve iki kişinin şahitliğine denk tutulması hususudur. Bunun sebebi, bu hükmün Huzeyme'ye has (özel) olmasıdır; bu hüküm Resulullah ﷺ'in şu sözüyle sabit olmuştur: "Huzeyme'nin şahitlik ettiği şey, onun için yeterlidir" (Ebû Dâvud bunu şu lafızla rivayet etmiştir: "Huzeyme'nin şahitliği iki erkeğin şahitliği (gibidir)"). Buna göre, onun dereceleri ve takvası ne olursa olsun, bu hüküm başka hiç kimseye kıyas edilmez.

Another example is the specification attached to Khuzaimah Bin Thaabit in respect to accepting his testimony alone and its consideration as being equal to the testimony of two. That is because this Hukm is Khaass (specific) to Khuzaimah which was established by the statement of the Messenger (saw): “What Khuzaimah gives testimony in regards to then that is sufficient for him” (Abu Daawood extracted it with the Lafzh (wording): “The Shahaadah (testimony) of Khuzaimah is (equal to) the Shahaadah of two men”). Consequently, analogy is not made to anyone else upon him irrespective of his level in terms of virtue and Taqwaa.

'Illah, hükmün kendisi için veya amacı için ortaya çıktığı şeydir (yani neden şeriatleştirildiği); başka bir deyişle, hükmün itici gücü veya sebebidir (Bâ'ith). Metnin gerekçesidir; yani akla, aslın hükmünü, illet bakımından birlik ve ortaklıkları sebebiyle fer'e de aynı hükmü verdirten şeydir.

The ‘Illah is that thing (or matter) for the sake or purpose of which the Hukm came into being (i.e. why it was legislated) In other words, it is the motivating factor or reason (Baa’ith) for the Hukm. It is the rationale of the text, which means that it is what makes the ‘Aql (mind) pass judgement upon the branch with the same judgement of the origin due to their unity and commonality in respect to the ‘Illah (reason).

Şu şartları vardır:

The following are its conditions:

Asıl'da (kökte) 'illetin, Far'da (dalda) varlığının tespit edilebilmesi için, dalı hüküm bakımından asla bağlayabilmek amacıyla, zâhir olması, yani gizli ve saklı olmaması gerekir. 'İlletin zâhir olmasının anlamı, duyulardan birinin ya da birkaçının aracılığıyla kavranabilmesi veya algılanabilmesidir.

It is necessary for the ‘Illah to be apparent (Zhaahir) and not concealed (or hidden) within the Asl (origin) so that its presence can be ascertained in the branch (Al-Far’u) in order to attach or link the branch to the origin in respect to the Hukm. The meaning of the ‘Illah being apparent is that it is comprehended or perceived through the senses or some of them.

Yani kasten öldürme, kısas (karşılık verme hukuku) için sebeptir; ancak fiilin kasıtlı olması, yani kasıt, duyularla algılanamaz ve bunu yalnızca fiili işleyen kişi bilir. Bu sebeple Şâri' (Şeriat Koyucu)

So the intentional killing is the Sabab (cause or reason) for Al-Qisaas (law of retaliation) however deliberateness or the intentional nature of the act is not perceived by the senses and none but the one who undertook the action knows this. Therefore, the Shaari’ (legislator)

Zâhir (apaçık veya belirgin) bir ölçütü, kendisine bağlı ve ona işaret eden bir illet olarak yerine koymuştur. Bu, katilin kullandığı alet olup doğası gereği öldüren şeylerden olan şeydir; kılıç, silah ya da tüfek gibi. Bunlar sınırlı şeylerdir; bu yüzden âlimler, doğası gereği yine öldüren ağır veya hacimli şeyler, örneğin taşlar ve demir (çubuklar) üzerine kıyas yapmışlardır.

established a Zhaahir (apparent or evident) matter in its place linked to it and guiding to it. This is the tool that the killer used which from its nature is from that which kills like the sword, gun or rifle. These are limited things and so the ‘Ulamaa made Qiyaas upon them to heavy or bulky things that also kill from their nature like rocks and iron (bars).

Bu, insanların farklılığına, durumların ya da koşulların farklılığına ve yerlerin farklılığına göre değişmediği anlamına gelir. Mesela Elçi'nin (sav) şu sözünde geçen öldürme (Katl) bunun bir örneğidir: Note: The Prophet is mentioned here as "Elçi (sav)" in the original's written honorific form, which per the rules would be replaced by ﷺ once. Correcting that, the translation is: Bu, insanların farklılığına, durumların ya da koşulların farklılığına ve yerlerin farklılığına göre değişmediği anlamına gelir. Mesela Elçi ﷺ'nin şu sözünde geçen öldürme (Katl) bunun bir örneğidir:

This means that it does not differ in accordance to the difference of people, the difference of conditions or circumstances and the difference of places. So for example the killing (Qatl) mentioned in the statement of the Messenger (saw):

Bu öldürme, bir Vasf Mundabıt'tır (tutarlı nitelik), çünkü belirli ve sınırlı bir gerçekliği vardır; bu gerçeklik öldürenin veya öldürülenin farklılığına göre değişmez. Bu sebeple, öldüren kişinin Mevrus'a (mirası bırakılan kişi) benzetilmesi ve Mevsa Lehu'ya (vasiyet yoluyla, bırakılan malın üçte birine kadar, seçimle tahsis edilen kısmı alan kişi) kıyas yapılması mümkündür. Eğer öldüren kişi Musi'yi (vasiyet eden kişi) öldürürse, vasiyeti almaktan men edilir.

This killing is a Wasf Mundabit (consistent description) because it has a specific and limited reality that does not differ in accordance to the difference of the killer or the one who is killed. As such it is possible to make analogy upon the killer of the Waarith (one being inherited from) to the Mousaa Lahu (the one who takes from the will (Wasiyah) i.e. up to a third of the wealth that is left behind and allocated by choice) if he kills the Moosiy (the one who has made the will), and as such he (the killer) would be forbidden from taking the Wasiyah (the will).

Yolculukta oruç tutmamaya ruhsat verilmesinin ʿİllet (illet, gerekçe) olduğu düşünülen meşakkat (zorluk ve güçlük) ise mündebit (tutarlı, sabit) değildir. Çünkü bir kimse yolculuk yapıp meşakkat çekebilirken, insanların kendi durumlarına, kullanılan ulaşım araçlarına ve yerlerin ve iklimlerin farklılığına göre, yolculuk yapıp hiçbir meşakkat veya güçlük çekmeyebilir. Dolayısıyla ne yolculuk (Sefer) bir ʿİllet'tir ne de meşakkat bir ʿİllet olarak kabul edilir; yolculuk yalnızca, yolculuk meşakkat içerse de içermese de, orucu bozmanın caiz olması için Sebep (sebep ya da neden) yerine geçen bir şey olarak kabul edilir. Buna göre, yolculuk bir ʿİllet olmadığı için bu üzerine kıyas yapılmaz.

As for hardship and difficulty (Mashaqqah) which is thought to be the ‘Illah for the permissibility of breaking the fast when travelling, then this is not Mundabit (consistent). That is because someone could travel and face hardship whilst he could be travelling and not face any hardship or difficulty in accordance to the differences of the people themselves, the means of transport used and the difference in the places and climates. Therefore, travelling (Safar) is not considered an ‘Illah nor is hardship considered an ‘Illah but rather Safar (travelling) is only considered to represent the Sabab (reason or cause) for the permissibility of breaking the fast whether the travelling entailed hardship or not. As such it follows that analogy is not made upon it because it is not an ‘Illah.

Vasf'ül-Münâsib iki tür veya kategoriye ayrılır: El-Vasfü'l-Mu'essir ve el-Vasfü'l-Mülâyim.

The Wasf Al-Munaasib is divided into two types or categories: AlWasf Al-Mu’aththir and Al-Wasf Al-Mulaa’im.

A – Al-Wasf Al-Mu’aththir (Etkili Vasıf) için hüküm; buna Al-Munaasib Al-Mu’aththir (Etkili Uygun Vasıf) da denmiştir:

A – Al-Wasf Al-Mu’aththir for the Hukm and it has also been called Al-Munaasib Al-Mu’aththir:

Hükmün, etkilerinden biri olduğunu gösteren vasıf (nitelik) budur ve bu, münasibin en üst türüdür. Bunun bir örneği, Allah'ın Resulü'nün ﷺ şu sözüdür:

It is the Wasf (description) that indicates that the Hukm is an effect from its effects and this is the highest type of the Munaasib. An example of this is the statement of the Messenger of Allah (saw):

Hadis, Allah Resulü'nün (sav) hayvan kurbanlarının etlerinin, ziyarete gelen veya yeni gelen ve yiyeceğe ihtiyacı olan Arapları beslemek amacıyla saklanmasını yasakladığını açıklamaktadır. Dolayısıyla bu, etin saklanmasının yasaklanmasının ‘İllet'i (gerekçesi) hakkında açık bir nassdır ve bu ‘İllet, yiyeceğe ihtiyacı olan Arap yolcularıdır (Daaffah).

The Hadeeth explains that the Messenger of Allah (saw) had forbidden the storage of the meat of the slaughters for the purpose of feeding the Arabs who were visiting or newcomers and were in need of food. This therefore is an explicit text in respect to the ‘Illah (reasoning) for the forbiddance of storing the meat and this ‘Illah is the travellers (Daaffah) who are the Arabs who were in need of food.

Bu İllet, kurban etlerinin saklanmasının yasaklanması hükmü bakımından bir Vasf-ı Müessir'dir (yani illet ile hüküm arasında doğrudan bir ilişki vardır).

This ‘Illah is a Wasf Mu’aththir in respect to the Hukm of forbidding the storage of the meat from the sacrifices (i.e. there is a direct correlation between the ‘Illah and the Hukm).

Ama bir de şöyle söylenmiş olsaydı: "Kısa boylu insanlar yüzünden veya beyaz tenli insanlar için kurban etlerini saklamayı size yasaklamıştım" - o zaman "kısa" ve "beyaz" nitelemelerinin hükme bir etkisi olmaz. Çünkü insanların kısa ya da beyaz olması, onları kurban etlerine muhtaç kılmaz; oysa hadiste zikredilen hükümde, yiyeceğe muhtaç olmaları, kurban etlerinin saklanmasının yasaklanmasında etkili olmuştur. Bunun sebebi, 'İllet'in hüküm için saik ve sebep (El-Bâ'ith) olmasıdır ve "muhtaç olan insanlar" da hükmün saik ve sebebidir (El-Bâ'ith).

However, had it been said for example: ‘I had forbidden you from storing due to the short men or for the white men’ then the Wasf (description) of ‘short’ and ‘white’ has no effect in respect to the Hukm. This is because the fact that they are short or white does not make them in need of the sacrificial meats which is opposite to that which was mentioned in the Hukm (in the Hadeeth) because the fact that they were in need of the food had an effect upon the forbiddance of storing the sacrificial meats away. That is because the ‘Illah is the motivating factor or reason (Al-Baa’ith) for the ruling and ‘the people in need’ is the motivating factor and reason (Al-Baa’ith)

…ihtiyaç sahiplerinin ihtiyaçlarını giderebilmeleri için kurbanlık etlerini saklamamak hakkında.

for not storing away the sacrificial meats so that those in need can meet their needs.

Buna göre, hükme ilişkin olarak 'illetin vasıf-ı müessir olması' anlamı budur.

This then is the meaning of the ‘Illah being a Wasf Mu’aththir in respect to the Hukm.

Metin, yetimlerin malı üzerindeki velayetin illetinin (gerekçesinin) küçük yaş olduğunu belirtmektedir. Bazı âlimler ise nefis üzerindeki velayeti, mal üzerindeki velayete kıyas etmişler ve bu yüzden velisinin, velayeti altında bulunan kızın, onun izni olmadan evlenmesine engel olmasına cevaz vermişlerdir.

The text has indicated that ‘Young age’ is the ‘Illah for taking guardianship (Wilaayah) over the wealth of the young. Some have made analogy of the ‘Wilaayah over the Nafs (person)’ upon the ‘Wilaayah of wealth’ and so they permitted the Waliy to not allow the girl whom he has Wilaayah (guardianship) over to marry without his permission.

Buna göre bu örnekte Kıyasın erkanı şu şekildedir:

As such the Arkaan of Qiyaas in this example are as follows:

Asıl: Mal üzerindeki velâyet (vesayet).

Al-Asl (origin): Wilaayah (guardianship) over wealth (or property).

Al-Far'u (dal): Nefis (kişi) üzerinde velayet.

Al-Far’u (branch): Wilaayah over the Nafs (person).

Hüküm (hüküm): Mal ve mülk üzerinde tasarruf edebilme yetkisi.

Al-Hukm (ruling): Being able to dispose of wealth/property.

Bu nedenle, malın üzerindeki velayet ile nefs (şahıs) üzerindeki velayet aynı cinstendir ki o da velayettir. Bundan dolayı, evlilik akdinin yapılması veya yürütülmesi hükmü çıkar, çünkü bu nefs üzerinde bir velayeti temsil eder.

Therefore, the Wilaayah (guardianship) over wealth and the Wilaayah over the Nafs (person) are of the same kind or type (Jins) which is Wilaayah (guardianship). From this comes the ruling of the disposal over or conducting of marriage because it represents a Wilaayah over the Nafs.

Bunun anlamı şudur: Illet, Fer'de (dal/hüküm konusunda) gerçekleşir.

The meaning of this is: That the ‘Illah is realised in the Far’u (branch)

Asl'da (kaynakta) gerçekleştiği gibi. Bu nedenle, Cuma namazının edasından dikkatin dağılması (El-İlhâ'), Asl'da ticaret yapmada gerçekleştiği gibi, daldaki (furû') yüzmek ya da bir spor faaliyetiyle uğraşmak gibi gerçekleşir. Eğer 'İllet, Vasf-ı Müteaddî değilse (yani kendisinin ötesindeki bir gerçekliğe uzanmıyorsa), o zaman Kıyas gerçekleşmez. Bu, tıpkı vasfın Asl'a hasredildiği durumlara benzer; nitekim şu âyette olduğu gibi:

just as it is realised within the Asl (origin). Therefore, being distracted (Al-Ilhaa’) from the performance of Salaat ul-Jumu’ah is realised in the branch like swimming or engaging in a sporting activity just as it is realised in the Asl of conducting trade. If the ‘Illah is not a Wasf Muta’addiy (i.e. it doesn’t extend to a reality beyond itself) then AlQiyaas does not take place. This is like when the Wasf (description) is restricted to the Asl (origin) like in the Aayah:

Burada hükmün illeti, evli olmayan zina failinin yüz değnekle cezalandırılması yükümlülüğüdür; bu illet yalnızca zina failiyle sınırlıdır ve bunun ötesine geçmez. Bu nedenle eşcinsel fiiller ile zina arasında kıyas yapılmaz ve onlar zinanın hükmünü almaz. Bu sebeple zina, değnekle cezalandırma için bir illet değil, bir sebep (sebeb) olarak kabul edilir.

Here the ‘Illah of the Hukm, which is the obligation to lash the nonmarried fornicator with one hundred lashes, is restricted to the fornicator and it does not extend beyond that. Therefore, analogy is not made between homosexual acts and Zinaa and they do not take its Hukm. For that reason, Zinaa (fornication) is considered to be the Sabab for the lashing and not an ‘Illah.

Bu Şart (koşul), ‘İllet’in metinde (Nass) mevcut olması veya zikredilmesi anlamına gelir; örneğin bir Kur’an ayeti ya da bir Hadis gibi, veya İcma içinde bulunması gerektiği anlamına gelir.

This Shart (condition) means that the ‘Illah is mentioned or found within the text (Nass) like the Aayah of Qur’aan or the Hadeeth or located within the Ijmaa’.

Ancak eğer ‘illet ‘Aqliyah (akla dayalı, aklın muhakemesine göre belirlenen) ise ve Şer'i bir nasa dayanmıyorsa, o zaman bu ‘illet üzerinden kıyas yapılması sahih ve geçerli kabul edilmez ve bu ‘illete dayanan hüküm Şer'i bir hüküm sayılmaz.

If, however it was ‘Aqliyah (rational or based upon the minds reasoning), in the case where it is not based on a Shar’iy text, then it is not considered sound or valid for Qiyaas to be made upon it and the Hukm that is based upon it is not considered to be a Shar’iy Hukm.