Bazı âlimler içtihadı iki kategoriye ayırmıştır: Birincisi, hükümlerin istinbatıyla (çıkarımıyla) ilgili özel bir kategori, ikincisi ise bu hükümlerin cüz'î fiiller (el-Af'âlü'l-Cüz'iyye) üzerine uygulanmasıyla ilgili özel bir kategori. Diğerleri ise içtihadı müctehidlerin mertebelerine (Merâtib) göre ayırmış olup bunlar üçtür.

Some of the ‘Ulamaa divided Ijtihaad into two categories: A specific category related to the Istinbaat (deduction) of the Ahkaam and a specific category related to the application of these Ahkaam upon the partitive/branch actions (Al-Af’aal Al-Juz’iyah). That is whilst others divided it in accordance to the levels (Maraatib) of the Mujtahideen and these number three:

O, Usül-i Fıkıh'ın kaidelerini (ilkelerini) koyabilecek yetkinlikte olan müctehiddir. Dolayısıyla usulün temellerini o belirler ve içtihadında bağlı ve kısıtlı olduğu kaideleri ortaya koyar. Fıkhın bütün meselelerinde içtihada girişir; çünkü içtihadın bütün şartları onda tam olarak bulunmaktadır. Bu türden müctehidlere örnek olarak, Eş-Şafiî, Ebu Hanîfe, İmam Ahmed bin Hanbel, İmam Mâlik, İbn Hazm ve diğerleri arasında Ca'fer es-Sâdık gibi fıkıh mezheplerinin imamları verilebilir.

He is the Mujtahid who has the capability to set the Qawaa’id (principles) of Usool ul-Fiqh. So he sets the foundations of the Usool and sets the Qawaa’id that he is bound and restricted to in his Ijtihaad. He undertakes or embarks on Ijtihaad in all of the Masaa’il of Fiqh and that is because all of the conditions of Ijtihaad are amply fulfilled within him. Examples of such a Mujtahid include the A’immah (Imaams) of the Madhaahib (schools of Fiqh) like Al-Imaam Ash-Shaafi’iy, Abu Haneefah, Al-Imaam Ahmad Bin Hanbal , Al-Imaam Maalik, Ibn Hazm and Ja’far As-Saadiq amongst others.

Bu, Mutlak Müctehid'in her bir Hüküm hakkında ‘İlim (bilgi) sahibi olduğu anlamına gelmez; çünkü kastedilen bu değildir. Zira bu, insanın gerçeği değildir ve Sahabeler (rah) bile birçok meselede (Mesâil) duraksamışlardır. Mesela Ömer (ra), Resûlullah'ın (ﷺ) vefatının ardından Zekât vermeyi bırakanlara karşı savaşma konusunda, Ebû Bekir (ra) ise büyük ananın mirası meselesinde duraksamıştır. Ya da İmam Mâlik'in örneğinde olduğu gibi: ona 40 mesele sorulmuş, bunların 36'sına “لاَ أَدْرِي” (bilmiyorum) diye cevap vermiştir.

This does not however mean that the Mujtahid Al-Mutlaq has ‘Ilm (knowledge) of every single Hukm as this is not what is meant. That is because this is not the reality of the human being and even the Sahaabah (rah) had cause to pause at a great number of issues (Masaa’il) like ‘Umar (ra) in respect to fighting those who withheld the paying of the Zakaah following the death of the Messenger (saw) or Abu Bakr (ra) in respect to the Mas’alah (issue) of the inheritance of the grandmother. Or like the example of Al-Imaam Maalik when he was asked questions in 40 Mas’alah (issues) and replied in respect to 36 of them: ‘ريِدْ أ ل) ‘I do not know).

Aksine kastedilen, Mutlak Müctehid'in, içtihad konusunda, hükümleri inceleme, istinbât etme ve genel olarak Şer'î Ahkâmın tamamını kapsayan bir dizi fıkhî meselede Usûl ve Kavâid'i ortaya koyma yeteneği ve kabiliyetine sahip olmasıdır. Bunun sonucunda, Eş-Şâfi'î veya Ebû Hanîfe ve benzerlerinin fıkhı gibi bir fıkıh ortaya çıkar ve onun içtihadına, kendisinden sonra öğrencilerinin takip ettiği belirli bir metodoloji olarak bir mezhep nispet edilir. Bu, dört meşhur mezhep, Ca'ferî Mezhebi ve Zâhirî Mezhebi gibi mezheplerin benzeridir.

Rather, what is meant, is that the Mujtahid Al-Mutlaq has the potential and capability in respect to Ijtihaad that makes him capable of examining, deducing (Istinbaat) and laying down or setting the Usool and Qawaa’id in a number of Fiqhiy issues that encompass in a general manner the Ahkaam Ash-Shar’iyah as a whole. As a result, Fiqh is produced like that of the Fiqh of Ash-Shaafi’iy or Abu Haneefah and its likes and a Madh’hab is attributed to him in respect to the Ijtihaad i.e. a specific methodology that his students proceed upon after him. That is like the four well-known Madhaahib, the Ja’fari Madh’hab and the Zhaahiry Madh’hab amongst others.

Müctehid-i Mezhebî, Usul konusunda imamının koyduğu ve belirlediği esasa tabi olan müctehiddir. Bu nedenle, imamının hüküm çıkarmadığı meselelerde, yeni amelî şer'î hükümleri istinbat ederken ve çıkarırken, bu esas üzerine içtihad yapar. Dolayısıyla imamının içtihad için koyduğu kaideler (Kavaid) ve metot (Minhac) çerçevesinde ilerler. Bu tür müctehidlere örnek olarak, İmam Ebu Hanife, İmam Şafiî ve İmam Ahmed bin Hanbel'in ashabı veya takipçileri gibi diğerleri sayılabilir. Müctehid-i Mutlak ise, kendisi için Usul'de temelleri atan ve ilkeleri koyan müctehidin takipçisidir. Örneğin İbn Kudame el-Makdisî, Hanbelî mezhebi içinde bir Müctehid-i Mezhebîdir; İmam Ebu Hanife'nin öğrencisi Ebu Yusuf ise, Hanefî mezhebi içinde bir Müctehid-i Mezhebî idi; bazen İmam Ebu Hanife (rh)'ye aykırı görüşler çıkarmış olsa bile.

He is the Mujtahid who follows his Imaam in the Usool that the Imaam set and laid down. He therefore performs Ijtihaad upon its basis in the process of deducing or extracting new practical Ahkaam Shar’iyah in the issues which his Imaam had not deduced a ruling. He therefore proceeds within the constraints of the principles (Qawaa’id) and Minhaj (methodology) that his Imaam had set for Ijtihaad. Examples of such Mujtahideen include the companions or followers of Al-Imaam Abu Haneefah, Al-Imaam Ash-Shaafi’iy and Al-Imaam Ahmad Bin Hanbal amongst others. The Mujtahid Al-Madh’hab is a follower of the Mujtahid Mutlaq who set the foundations for him in Usool and laid down the principles. So for example Ibn Qudaamah Al-Maqdasiy is a Mujtahid Madh’hab within the Hanbali Madh’hab, Abu Yousuf, the student of Al-Imaam Abu Haneefah, was a Mujtahid Madh’hab within the Hanafiy Madh’hab and even if he sometimes deduced contrary opinions to Al-Imaam Abu Haneefah (rh).

O, bir Mesele'den, yani Şer'î meselelerden birini doğru ve sağlam bir şekilde inceleyebilen ve bunun için Şer'î Hüküm verebilen kişidir; bu, o mesele veya birkaç ya da sınırlı sayıda mesele hakkında Hükmü çıkarmak için gerekli olan Şer'î ve dilsel ilimleri elde ettikten sonradır. Müctehid el-Mesele, yaptığı içtihadın dışındaki konularda bir Muqallid (taklit eden) olur. Bunun sebebi, İctihadın parçalara ayrılmış olmasıdır; dolayısıyla bir meselenin delilini bilen ve bu konuyla ilgili İctihadın şartlarından gerekli olanları kapsamış olan kişi, o kısım hakkında içtihat yapması, geri kalan Mesele'lerde ise taklit etmesi gerekir. Sahabe (radıyallahu anhum) müçtehitlerdi; ancak bazıları, başkasının görüşüne uymak için kendi görüşünden vazgeçerdi.

He is the one who is able or enabled to undertake a correct and sound examination of a Mas’alah from amongst the Masaa’il (Sharee’ah issues) and provide the Hukm Ash-Shar’iy for it. That is after acquiring knowledge of the necessarily required Shar’iyah and linguistic areas of knowledge needed to deduce the Hukm in that issue or in a few or limited number of issues. The Mujtahid Al-Mas’alah would be a Muqallid (follower) in other than what he has performed Ijtihaad in. That is because Ijtihaad is partitioned and so whoever has knowledge of the Daleel of an issue from amongst the issues and he has encompassed what is necessarily required from the conditions of Ijtihaad related to it, then it is for him to undertake Ijtihaad in respect to that part and to make Taqleed in respect to the remaining Masaa’il (issues). The Sahaabah (rah) were Mujtahideen whilst some of them would abandon their own opinion to follow the opinion of another.