Kıyas, Ahkâm-ı Şer'iyye için bir Delîl-i Şer'î'dir ve bu, Kat'î (kesin) delillerle ve Zannî (zannî) delillerle desteklenerek sabit kılınmıştır.

Qiyaas is a Daleel Shar’iy for the Ahkaam Ash-Shar’iyah and this has been established (or proven) through Qat’iy (definite) Adillah (evidences) and (supported by) Adillah Zhanniyah (indefinite evidences).

Dikkate alınan kıyas, illetinin Şer'i'nin Kur'an, Sünnet veya Sahabe icmâından yol gösterdiği kıyastır. Bu bakımdan kıyası bir Şer'i delil olarak kabul etmek kaçınılmaz bir meseledir; çünkü kıyas, gerçek anlamıyla, bu üç delilden bir Şer'i hükmün istinbat edilmesi (çıkarılması) demektir. Dolayısıyla kıyasın delili, illete işaret edip yol gösteren nassın delili ile aynıdır.

The Qiyaas that is considered is the Qiyaas in which its ‘Illah (reasoning) has been guided to by the Shar’a from the Qur’aan or the Sunnah or the Ijmaa’ As-Sahaabah. As such considering Qiyaas as a Daleel Shar’iy is an inevitable matter because Qiyaas in its true reality represents the extraction or deduction (Istinbaat) of a Hukm Shar’iy from these three Adillah (evidences). Therefore, the Daleel (evidence) of Qiyaas is the same as the Daleel of the Nass (text) that has indicated or guided to the ‘Illah.

Buna göre, eğer 'İllet'in delili Kur'ân-ı Kerîm ise, Kıyas'ın delili de Kur'ân'ın delilidir. Bu, Cuma Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın şu sözü gibidir:

As such, if the Daleel of the ‘Illah is the Qur’aan Al-Kareem then the Daleel of the Qiyaas is the Daleel of the Qur’aan. This is like His Qawl Ta’Aalaa in Soorat ul-Jumu’ah:

Bu, bu âyetin Cuma namazı vaktinde alışverişin, namaza duyulan dikkatsizlik sebebiyle yasaklandığını (tahrîm) gösterdiği içindir. Eğer Cuma namazı vaktinde kiralama veya kiraya verme (İcâre) işinin de alışverişe kıyasen haram olduğunu söyleseydik, Cuma namazı vaktinde icârenin yasaklığı hükmünü, kıyas yoluyla bu âyetten çıkarmış olurduk. Dolayısıyla bu durumda kıyasın delili, Kur'ân-ı Kerîm'in bu âyetinde zikredilen delildir.

That is because this Aayah indicates the prohibition (Tahreem) of conducting trade at the time of Salaat ul-Jumu’ah due to the distraction from performing the Salaah. If we were then to say that leasing or hiring (Ijaarah) at the time of Salaat ul-Jumu’ah is Haraam in analogy to the trade, then we would have deduced the ruling of prohibition of Ijaarah at the time of the Jumu’ah prayer from the Aayah by way of Qiyaas (analogy). Consequently, the Daleel of Qiyaas in this case is the Daleel mentioned in this Aaayah of the Qur’aan Al-Kareem.

Eğer ‘İllet'in delili Sünnet-i Nebeviyye ise, o zaman Kıyas'ın delili de Sünnet-i Nebeviyye'nin delilidir. Bu, Nebi ﷺ'in şu sözündeki gibidir:

If the Daleel of the ‘Illah is the Sunnah An-Nabawiyah then the Daleel of the Qiyaas is the Daleel of the Sunnah An-Nabawiyah. That is like in the speech of the Nabi (saw):

Eğer Kıyas'a dayanarak şöyle dersek: Serbest otlayan ve çayırda yaşayan sığırlar üzerine de zekât vardır; çünkü sığırlar ile koyunlar "serbest otlama" illetinde (gerekçesinde) ortaklaşırlar; ve bu illet, Sünnet-i Nebeviyye'de zikredilmiş ve bulunmuştur.

If we were then to say that based on Qiyaas there is also Zakaah due upon free grazing cows that live upon the pasture due to the cows and sheep sharing in the ‘Illah (reasoning) of ‘free grazing’ then this ‘Illah was mentioned and found within the Sunnah An-Nabawiyah.

Sonuç olarak, Kıyas'ın delili, Hadis'ten alınan Sünnet-i Nebeviyye'nin delilidir.

Consequently, the Daleel of the Qiyaas is the Daleel of the Sunnah An-Nabawiyah that was taken from the Hadeeth.

Aynı durum, ʿİllet'in delili Sahabe İcmaı ise de geçerlidir; bu durumda Kıyas'ın delili, Sahabe İcmaı'nın delili olur.

The same applies if the Daleel of the ‘Illah was Ijmaa’ As-Sahaabah in which case the Daleel of the Qiyaas would be the Daleel of the Ijmaa’ As-Sahaabah.

Bu üç delilin Adillah Qat'iyye (kesin deliller) olduğu daha önce ortaya konmuştur; dolayısıyla bunların Vahiy'den olması bakımından Kıyas delili de Kat'idir.

It has already been established that these three Adillah are Adillah Qat’iyah (definite evidences) and as such the Daleel of Qiyaas in respect to it being from the Wahi is also Qat’iy.

Allah'ın Resulü ﷺ, kıyasın kullanılmasına rehberlik etmiştir ve bu tür delillerden örnekler şunlardır:

The Messenger of Allah (saw) guided towards the utilisation of Qiyaas and examples from amongst such evidences are the following:

Rivayet edildiğine göre, Hes'am kabilesinden bir adam (Peygamber) ﷺ'e sormuş: "Babam yaşlıyken Müslüman oldu ve artık deve üzerinde yolculuk yapamaz durumda, oysa ona hac farz kılındı. Onun adına hac yapabilir miyim?" Bunun üzerine Peygamber ﷺ şöyle sordu:

It has been narrated from him (saw) that a man from Khath’am asked him: “My father became Muslim whilst he was of an elderly age and he is not capable of riding camels whilst the Hajj has been proscribed upon him. So can I make Hajj on his behalf?” So he (saw) asked:

“Sen onun oğullarının en büyüğü müsün?” Adam, “Evet” dedi. (Bunun üzerine) Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: “Babanın bir borcu olsaydı ve sen onun yerine onu ödeseydin, bu babana sayılır mıydı, görüyor musun?” Adam, “Evet” dedi.

“Are you the oldest of his sons?”. He replied: “Yes”. (Then) he (saw) said: “Do you see that if your father had a debt and you paid it off for him, would that count for him?” He replied: “Yes”.

(Böylece) o ﷺ şöyle buyurdu: “O halde onun adına hac yap.” (En-Nesâî).

(So) he (saw) said: “Then perform Hajj on his behalf” (AnNasaa’iy).

Ömer (ra) rivayet etti: "Bir gün keyfim yerinde olduğu için oruçlu iken (eşimi) öptüm. Sonra Nebi ﷺ'in yanına gidip dedim ki: 'Bugün çok ciddi bir şey yaptım. Oruçlu iken öptüm.' Bunun üzerine Allah'ın Resulü ﷺ şöyle buyurdu: 'Oruçlu iken ağzını suyla çalkalasaydın ne olacağını düşünüyor musun?' Dedim ki: 'Bunda bir sakınca yok.' Bunun üzerine ﷺ: 'O hâlde sorun nedir?' buyurdu." (Ebu Davud) Yani: Orucu bozmayan, caiz olan bir işi yapmışken neden korkuyorsun?

‘Umar (ra) related: “I was in good spirits one day so I kissed (my wife) whilst I was fasting and after that I went to the Nabi (saw) and said: “I did something very serious today. I kissed whilst I was fasting” And so the Messenger of Allah (saw) said: “Do you see what the case would be if you had washed your mouth out with water (Madmadah) whilst you were fasting”. I said: “There is nothing in that”. And so he (saw) said: “And so what’s the problem?” (Abu Daawood) i.e. What are you fearing when you have undertaken a permissible act that does not invalidate the fasting?

Sahih olduğu teyit edilmiştir ki Ebu Bekir (ra), ölen kişinin anneannesine miras verdi ama babaannesine vermedi. Bunun üzerine Ensar'dan bazıları ona dedi ki: "Ölen bir erkekten bir kadına miras verdin; oysa o kadın ölseydi, erkek ondan miras almayacaktı. Sen ise öyle bir kadını bıraktın ki, eğer o ölseydi, erkek onun bıraktığı her şeyi miras alacaktı." Bunun üzerine görüşünü değiştirdi ve ikisini de altıda birde ortak kıldı. Sahabeden hiçbiri ona karşı çıkmadı veya bunu reddetmedi; bu nedenle bu, icma niteliğinde oldu.

Kıyas ile ilgili olarak iki görüş vardır: Kıyası kabul etmek ve kıyası reddetmek (ya da inkâr etmek).

There are two opinions in respect to working with Qiyaas: Affirming Qiyaas and negating (or denying) Qiyaas:

Bu, pratik şer'î hükümler bakımından kıyasın delil olarak geçerliliğini (hüccîyetini) kabul eden Müslüman âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür. Bu durum, bir olay için Kitap veya Sünnet'ten (nas) ya da icmâdan bir şer'î hüküm bulunmadığında ve bu olayın, hükmü bir nasla belirlenmiş başka bir olaya denk olduğu ve bu nasta bir şer'î illet (sebep) bulunduğu tespit edildiğinde ortaya çıkar. Bunun üzerine bu olay ile nassı bulunan diğer olay arasında kıyas yapılır ve aynı hüküm ona da uygulanır. Böylece bu olayın hükmü bir şer'î hüküm olur ve mükellefin ona uymaktan ve onunla amel etmekten başka seçeneği kalmaz.

The is the opinion of the majority of the ’Ulamaa of the Muslims who have held the view of the Hujjiyah (validity) of Qiyaas in respect to the practical Ahkaam Ash-Shar’iyah. This is when a Hukm Shar’iy is not found for a reality within a Nass (text from the Kitaab or Sunnah) or Ijmaa’ and it is established that the reality is equal to another reality that has a text for its ruling and that this text contains a Shar’iyah ‘Illah (reasoning). Analogy is then made between one reality and the other reality that has a text for it and the same Hukm is applied to it. Its Hukm would then be a Hukm Ash-Shar’iy and the Mukallaf would have no choice except to follow it and act by it.

Kıyas'ı kabul edenler, onun geçerliliğini desteklemek için akla ek olarak Kur'an'ı, Sünnet'i, Sahabe'nin sözlerini ve fiillerini delil olarak kullanmışlardır. Bunlardan bazı deliller şunlardır:

Those who have affirmed Qiyaas have used the Qur’aan, the Sunnah, the statements of the Sahaabah and their actions in addition to the ‘Aql (rationality) as evidence to support its affirmation. The following are some of these evidences:

A – Allah Teâlâ buyurdu:

A – Allah Ta’Aalaa said:

Allah'a ve Resûl'e döndürmek, Kur'an'a ve Sünnet'e döndürmek anlamına gelir; ve metni bulunmayan bir meseleyi, hükmün 'illetinde aynı ya da eşit oldukları için metni bulunan bir meseleye bağlamak veya ona kıyas etmek, Allah'a ve Resûlü'ne döndürmenin, yani Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün Sünnet'ine döndürmenin ta kendisidir; bunda hiçbir şüphe yoktur.

Referring back to Allah and the Messenger means referring to the Qur’aan and the Sunnah and there is no doubt that linking or attaching that which has no text for it with that which has a text, due to them being the same or equal in respect to the ‘Illah of the Hukm, represents referring to Allah and the Messenger i.e. referring back to the Kitaab of Allah and the Sunnah of His Messenger.

B - Allah Resulü'nün (sav) daha önce Hüccîyet (geçerlilik) bakımından Kıyas'ın delili olan Zannî Delil'e değinilirken bahsedildiği gibi, Kıyas'ın kullanımına yönlendirmesi.

B - The guiding of the Messenger of Allah (saw) to the utilisation of Qiyaas as previously mentioned when discussing the Daleel AzhZhanniy in respect to the Hujjiyah (validity) of Qiyaas.

C – Ömer İbnü'l-Hattab (ra), zamanında Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye şöyle demiştir: "Sonra, sana gelen ve hakkında Kur'an ya da Sünnet bulunmayan meseleler arasında sana en doğru gelen anlayışı kullan; ardından meseleler arasında kıyas yap, benzerlerini anlamaya çalış ve sonra Allah katında daha sevimli olan ve Hakk'a en yakın olduğunu gördüğün yolda ilerle."

C – ‘Umar Ibn Al-Khattaab (ra) said in his time to Abu Mousaa AlAsh’ariy: “Then (use) the understanding that is most correct to you from that which has come to you that has no Qur’aan or Sunnah in respect to it, then at that point measure (Qiyaas) between the matters and understand the examples, then proceed in accordance to what you see to be more beloved to Allah and the closest to the Haqq (truth)”.

D – Kur'an'ın nasları sınırlıdır, oysa insanların durumları ve sorunları sınırsızdır. Bu nedenle, sınırlı nasların tek başına hükmün kaynağını temsil etmesi mümkün değildir. Bu durumda, yeni ortaya çıkan gerçekleri sürekli olarak ele alınabilmesini sağlayan, hükmün kaynağını temsil eden şey Kıyas'tır.

D – The texts of the Qur’aan are limited whilst the realities of the people and their issues are not limited. Therefore, it is not possible for the limited texts by themselves to be representative of the legislative source. In this case it is the Qiyaas that represents the legislative source that allows the newly occurring realities to be continuously dealt with.

Kıyas hakkında ilk yazan, Usûl-ü Fıkıh alanında "er-Risâle" adlı eserinde İmam eş-Şâfiî olmuştur. Bu konuda şöyle demiştir: "'İctihad kıyastır' sözüne gelince, bu ifade kesin ve tam doğru değildir. Çünkü içtihad, kıyasta olduğu gibi kıyas dışında da gerçekleşebilir. İçtihad, şer'î hükümlerin ayrıntılı delillerinden çıkarılma yoludur ve kıyas gibi İslam hukukunun kaynaklarından biri değildir."

The first who wrote about Al-Qiyaas was Al-Imaam Ash-Shaafi’iy in his ‘Risaalah’ in Usool ul-Fiqh. In regards to it he said: “In respect to the statement: ‘And Ijtihaad is Al-Qiyaas’, then this is not precise (or exactly accurate). That is because Ijtihaad can take place in other than Qiyaas just as it can occur with Qiyaas. It (Ijtihaad) is the manner or way by which the Ahkaam Ash-Shar’iyah are deduced (or extracted) from their detailed evidences and it is not a source from among the sources of Islamic legislation like Al-Qiyaas is”.

Bunu kabul edenler, onun delaletinin (anlam ifadesinin) kat'î mi yoksa zannî mi olduğu konusunda ayrılığa düşmüşlerdir. Çoğunluk onun kat'î olduğunu görmüş, Ebu'l-Hasan el-Basrî ile el-Âmidî ise zannî (kat'î olmayan) olduğunu benimsemişlerdir. Bana göre birinci görüş doğru olandır.

Those who affirmed it differed in respect to its Dalaalah (import) in terms of it being Qat’iyah or Zhanniyah (definite or not definite). The majority viewed it to be definite whilst Abu l-Hasan Al-Basriy and AlAamadiy viewed it to be Zhanniyyah (not definite). The first opinion is (in my view) the correct one.

Dört Mezhebin imamları ve fakihleri de dahil olmak üzere kıyası kabul edenler; Şafiîler, Hanbelîler, Hanefîler ve Malikîlerdir.

Those who affirmed Qiyaas included those of the four Madhaahib and the Fuqahaa of the four Madhaahib; Ash-Shaafi’iyah, AlHanaabilah, Al-Hanafiyah and Al-Maalikiyah.

An-Nizhaamiyah (nisbet edilen İbrahim bin Seyyar en-Nizzam, Şeyh el-Câhiz), Ez-Zâhiriyye (nisbet edilen Dâvûd ez-Zâhirî, ki bu isimle anılmasının sebebi metinden zâhir olanı almasıdır; bunların kıyası inkâr etmede en güçlülerinden biri de İbn Hazm el-Endelüsî'dir) ve Şia'nın bazı kolları, kıyasın ahkâm için şer'î bir hüccet olduğunu reddettiler. Bunlara "kıyası inkâr edenler" adı verildi ve kıyası reddetmelerini şu hususlara dayandırdılar:

The Nizhaamiyah (attributed to Ibraaheem Bin Sayyaar An-Nizhaam Sheikh Al-Jaahizh), Azh-Zhaahiriyah (attributed to Daawood AzhZhaahiriy, who was named as such because he took what was apparent from the text, and from amongst the strongest of them in denying Qiyaas was Ibn Hazm Al-Andalusiy) and some of the Shee’ah groupings denied that Qiyaas represents a Hujjah Shar’iyah for the Ahkaam. These were named: ‘The deniers of Qiyaas’ and they deduced their negation of Qiyaas based upon the following matters:

A – Allah Teâlâ'nın beyanı:

A – The statement of Allah Ta’Aalaa:

Yani: Bilmediğin şeyin peşine düşme; yani yakîn (kesin bilgi) olmayan şeyi izleme. Kıyas ise zann (şüphe içeren, kesinlik taşımayan) bir meseledir. Dolayısıyla kıyasla amel etmek, ‘ilim (yani yakîn) üzerine amel etmek olmaz. Bu, Kur’ân-ı Kerîm'de zikredilen zanna benzer:

Which means: Do not follow that which you do not have knowledge (‘Ilm) of i.e. Yaqeen. This is whilst Qiyaas is a Zhanniy matter that contains doubt. Consequently, working with it would not be working upon ‘Ilm (knowledge i.e. Yaqeen). It is like the Zhann that has been mentioned in the Qur’aan Al-Kareem:

B – Allah Teâlâ'nın Sözü:

B – The Qawl of Allah Ta’Aalaa:

Kur'an'da dolayısıyla her hüküm için bir açıklama bulunmaktadır ve bu nedenle yanına kıyasa ihtiyaç duyulmamaktadır.

The Qur’aan therefore contains an explanation for every Hukm and as such there is no need for Qiyaas to be brought along with it.

C – Kıyasın hükümlerde ihtilafa yol açtığını ve görüşler konusunda tartışmaya götürdüğünü söylediler.

C – They said that Qiyaas leads to differences in respect to the Ahkaam and leads to disputation in respect to the opinions/views.

Kıyası kabul edenler, kıyası reddedenlere karşılık vermiş ve onların dayandığı görüşleri çürütmüşlerdir.

Those who took Qiyaas responded to and refuted those who denied Qiyaas and they refuted the understandings that they based their deduction upon.

Yukarıda çalışmanın başında açıkladığımız üzere en doğru görüş, kıyasın bir hüccet (delil) olduğudur.

The most correct opinion as we have previously explained at the beginning of the study is that Qiyaas is a Hujjah (proof/evidence)

Şer'iyye hükümleri ve bunların geçerliliğini kanıtlayan delil, kesin bir delil (Delîl Kat'î) ise, bu bir Dalîl Qat'iy'dir.

Shar’iyah for the Ahkaam Ash-Shar’iyah and the Daleel that proves its validity as an evidence is a Daleel Qat’iy (definite evidence).

Ayetin kullanımlarına gelince:

As for their use of the Aayah:

(Çevirmenin notu: Bu iki âyetin ardından gelen açıklamanın son baskıda çıkmadığı anlaşılıyor. Ancak daha önce ele alınanlardan açıktır ki kıyas kesin (kat'î) delile dayanır; dolayısıyla bu iki âyet ve usûlde zanna dayanmanın yasaklanması ona uygulanmaz.)

(Translators note: It appears that the explanation was emitted in the final print following these two Aayah however it is clear from what is discussed earlier that Qiyaas is established upon Qat’iy evidence and as such these two Aayah and the prohibition of relying upon Zhann in Usool does not apply upon it).

Kur'an'ın hükümleri lafzî ifadeyle ve açık anlamıyla beyan etmesi, her hüküm için açık bir nassın bulunduğu anlamına gelmez. Bu, kıyasın Kur'an'ın hükümlere dair delalet ettiği (işaret ettiği) anlamla, yani manaya dayalı delaletle bağlantılı olduğu durumdur. Dolayısıyla kıyas yapılmadan geçilemez; çünkü kıyası terk etmek, Kur'an ve Sünnet nasslarının lafızlarındaki ifadelerle işaret ettikleri anlamların bir kısmını ihmal etmek olur.

And the fact that the Qur’aan explains the Ahkaam in worded expression and meaning doesn’t mean that there is an explicit text for every Hukm. This is the case where Qiyaas is attached to the Dalaalah (indicated meaning) of the Qur’aan in respect to the Ahkaam by meaning. Consequently, Qiyaas cannot be done without, as it would mean neglecting some of what the texts of the Qur’aan and the Sunnah have brought in terms of meanings indicated in its expressed wordings.

Kıyas'ın hükümlerde ihtilafa yol açması ise, nasslara dair içtihadın da hükümlerde ihtilafa yol açmış olması gibidir; örneğin şu ayet hakkında:

As for Qiyaas leading to differences in the Ahkaam then Ijtihaad in respect to the Nusoos has already led to difference in respect to the Ahkaam like for instance in relation to the Aayah:

Bunun nedeni, müçtehitlerin "Lâmastum" kelimesinin anlamının, elle dokunma mı yoksa cinsel ilişki mi olduğu konusunda, ve "Kurû" kelimesinin anlamının "temizlik" mi yoksa "adet" mi olduğu konusunda ihtilaf etmiş olmalarıdır.

That is because the Mujtahidoon differed in respect to the meaning of ‘Laamastum’ in terms of whether its meaning is the touching by hand or through intercourse. They also differed in respect to the meaning of ‘Quroo’ between the meanings of ‘purity’ and ‘menses’.

Bu nedenle, Kıyas dışındaki konularda da ihtilaflar ortaya çıkmaktadır. Ayrıca Allah'ın Resulü ﷺ, Sahabe'nin içtihada dayalı ihtilaflarında onları onaylamıştır.

Therefore, differences occur in other than Qiyaas. In addition, the Messenger of Allah (saw) approved of the Sahaabah in regards to their differences based upon Ijtihaad.