دلیل کلی: گفتار خداوند متعال:
The general evidence: The Qawl of Allah Ta’Aalaa:
ادلّۃ التخصیص المنفصلۃ (ادلّه‌ی تخصیصِ منفصل)
Adillah At-takhsees Al-munfasalah (separated Evidences Of Specification)
تخصیص که از طریق ادله‌ی جداگانه صورت می‌گیرد، تنها با ادله‌ی سمعیه‌ی شرعیه تحقق می‌یابد، که عبارت‌اند از کتاب، سنت، اجماع صحابه و قیاس؛ و جایز نیست که دلیل شرعی عام به وسیله‌ی دلیل عقلی تخصیص داده شود. و این به دلایل زیر است:
The Takhsees that happens by separate evidences only takes place with the Adillah As-Sam’iyah Ash-Shar’iyah which are the Kitaab, the Sunnah, Ijmaa’ As-Sahaabah and Al-Qiyaas, and it is not permitted to specify the ‘Aamm Daleel Ash-Shar’iy (general Shar’i evidence) by the ‘Aqliy Daleel (rational evidence). That is for the following reasons:
الف – تخصیص، بیانی است که تشریع را نشان می‌دهد؛ و تشریع از وحی است، نه از عقل. بنابراین، برای عقل روا نیست که حکم شرع را تخصیص دهد.
A – The Takhsees represents a Bayaan (explanation/clarification). It is Tashree’ (legislation) and the legislation is from the Wahi (divinely inspired revelation) and not from the ‘Aql (mind/intellect/ration). It is therefore not valid for the ‘Aql to be used to specify the Shar’a (divine rule).
ب – دلالتِ لفظِ عام بر عمومش، همان چیزی است که شارع از معنای لفظ، مطابق زبان و شرع، اراده کرده است. اما اینکه عام را به‌وسیلهٔ عقل تخصیص دهیم و برخی از افرادی را که عام شامل آن‌هاست از حکم خارج کنیم، از نظر زبانی معتبر نیست. زیرا دلالتِ لفظ بر معنایش تنها به زبان بازمی‌گردد، نه به عقل.
B – The indication of the general wording (Al-Lafzh Al-‘Aamm) upon its generality is what is intended from the Shaari’ (Legislator) from the meaning of the Lafzh in accordance to the language and the Shar’a. To then specify this ‘Aamm (general) by the ‘Aql (mind) and exclude some of the Afraad (individual elements) encompassed by the ‘Aamm (general) from the Hukm (ruling) is not valid linguistically. That is because the indication of the Lafzh upon its meaning is only referred back to the language and not to the mind.
انواع «التخصیص المنفصل» (تخصیصی که از متن اصلی جدا است، یعنی در همان متن قرار ندارد)
The following are the types of At-Takhsees Al-Munfasal (Specification that is separated i.e. it is not within the same text)
۱ – تخصیصِ کتاب به وسیلهٔ کتاب
1 – The Takhsees of the Kitaab by the Kitaab.
۲ – تخصیصِ کتاب به وسیلهٔ سنّت
2 – The Takhsees of the Kitaab by the Sunnah.
۳ – تخصیصِ کتاب به وسیلهٔ اجماعِ صحابہ
3 – The Takhsees of the Kitaab by the Ijmaa’ As-Sahaabah.
۴ – تخصیصِ کتاب به قیاس
4 – The Takhsees of the Kitaab by Al-Qiyaas.
۵ – تخصیصِ سنّت به کتاب
5 – The Takhsees of the Sunnah by the Kitaab.
۶ – تخصیصِ سنت به سنت
6 – The Takhsees of the Sunnah by the Sunnah.
۷ – تخصیص السنّۃ بالإجماع الصحابۃ Note on the translation: the Arabic term "الصحابة" in the original title appears as "As-Sahaabah" in English; I have rendered the title as the Arabic phrase, since that is how Persian readers would recognize it. Final translation: ۷ – تخصیصِ سنّت به اجماعِ صحابه
7 – The Takhsees of the Sunnah by the Ijmaa’ As-Sahaabah.
۸ – تخصیصِ سنت به قیاس
8 – The Takhsees of the Sunnah by Al-Qiyaas.
۹ – تخصیصِ المنطوق بالمفهوم
9 – The Takhsees of the Mantooq by the Mafhoom.
مثال‌های این موضوع عبارت‌اند از:
Examples of this are:
۱ – تخصیصِ کتاب به وسیلهٔ کتاب
1 – The Takhsees of the Kitaab by the Kitaab.
دلیل عام: قول خداوند تعالی:
The general evidence (Ad-Daleel Al-‘Aamm): The Qawl of Allah Ta’Aalaa:
و کسانی از شما که وفات می‌یابند و همسرانی از خود بر جای می‌گذارند، آن زنان باید چهار ماه و ده روز انتظار بکشند. (البقرہ: ۲۳۴)
And those who are taken in death among you and leave wives behind - they, [the wives, shall] wait four months and ten [days] (Al-Baqarah 234).
دلیلِ تخصیص: قولِ اللہ (سبحانہ و تعالیٰ):
The specifying Daleel: His Qawl (swt):
و برای زنانی که باردارند، مدت عده‌شان تا زمانی است که وضع حمل کنند {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} (الطلاق: ۴)
And for those who are pregnant, their term is until they give birth (At-Talaaq 4).
در نتیجه، آیهٔ طلاق آیهٔ سورۂ البقرہ را محدود کرده و آن را به غیر زنان باردار در مورد عدّت زنانی که شوهرانشان فوت کرده‌اند، اختصاص داده است.
Consequently, the Aayah of Talaaq (Divorce) has specified the Aayah of Al-Baqarah to apply to other than those who are pregnant in respect to the ‘Iddah (waiting period) of the women whose husbands have died.
۲ – تخصیصِ کتاب توسطِ سنت:
2 – The Takhsees (specification) of the Kitaab by the Sunnah:
دلیلِ عام: قولِ (سبحانہ و تعالیٰ):
The general evidence: His Qawl (swt):
یُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ
Allah instructs you concerning your children: for the male, what is equal to the share of two females (An-Nisaa’ 11).
دلیلِ تخصیص: قولِ رسولِ خدا ﷺ:
The specifying Daleel: The statement of the Messenger (saw):
قاتل وارث نمی‌شود (روایت ترمذی و نسائی).
The killer does not inherit (At-Tirmidhi and An-Nasaa’i).
الحدیث قد خصّص عموم الآية بالأولاد الذين لم يقتلوا من يرثونهم
The Hadeeth has specified the ‘Umoom (generality) of the Aayah to the children who have not killed those they inherit from
۳ – تخصیصِ کتاب توسطِ اجماعِ صحابہ:
3 – Takhsees (specification) of the Kitaab by the Ijmaa’ As-Sahaabah:
و کسانی که زنان پاکدامن را متهم می‌کنند، سپس چهار گواه نمی‌آورند، آنان را هشتاد تازیانه بزنید. {النور: ۴}
And those who accuse chaste women and then do not produce four witnesses - lash them with eighty lashes (An-Noor 4).
دلیلِ تخصیص‌دهنده:
The specifying Daleel (evidence):
اجماعُ صحابه بر اینکه مجازات نیمی از شلاق برای برده است. این اجماع، عمومیتِ آیه را دربارهٔ کسانی که به زنان پاکدامن تهمت می‌زنند، به آزادگان اختصاص می‌دهد.
The Ijmaa’ of the Sahaabah upon the punishment of half of the lashing in respect to the slave. The Ijmaa’ as such specifies the generality of the Aayah to those who accuse chaste women to apply upon the free
۴ – تخصیصِ کتاب به وسیلۀ قیاس
4 – Takhsees of the Kitaab by the Qiyaas:
دلیلِ عام: قولِ (سبحانہ و تعالیٰ):
The general evidence: His Qawl (swt):
الزانیۃ والزانی فاجلدوا کل واحد منہما مائۃ جلدۃ (النور: ۲). Note: the bracketed "[unmarried]" markers in the original are rendered here as the surrounding Qur'an verse text... Actually, to be faithful, the translation of the original sentence is: الزانیۃ والزانی (غیر المحصن و غیر المحصنۃ) فاجلدوا کل واحد منہما مائۃ جلدۃ (النور: ۲).
The [unmarried] woman or [unmarried] man found guilty of sexual intercourse - lash each one of them with a hundred lashes (An-Noor 2).
دلیلِ تخصیص: قیاس کرنا اُس کنیز پر جو زنا کرے، زانی غلام کی سزا کو، جس کے بارے میں شارعِ (قانون‌گزار) کے نص (صریح حکم) نے بیان کیا ہے کہ اگر وہ زنا کرے تو اُس کی سزا آزاد عورت کی سزا کا نصف ہے۔
The specifying Daleel: The Qiyaas (analogy) applied to the male slave Zaani (fornicator) upon the female slave fornicator upon whom the Nass (text) of the Shaari’ (Legislator) has stated that her punishment if she fornicated was half the punishment of a free woman.
الله (سبحانه و تعالی) فرمود:
Allah (swt) said:
پس اگر آنان مرتکب زنای محصنه شوند، کیفرشان نصف کیفر زنان آزاد (غیرمتأهل) است {النساء: ۲۵}.
Then, if they commit illegal sexual intercourse, their punishment is half that of free (unmarried) women (An-Nisaa’ 25).
بنابراین قیاس از آیهٔ دوم گرفته می‌شود، که عمومیت حکم زنا (فحشا) در آیهٔ نخست را به زنای آزاد مشخص می‌کند.
The Qiyaas is therefore taken from the second Aayah, specifying the generality of the Hukm of Zinaa (fornication) in the first Aayah, to the fornication of the free.
۵ – التخصیص (تخصیص سنت) توسط کتاب
5 – At-Takhsees (the specification) of the Sunnah by the Kitaab:
دلیل عام: آنچه در پیمان صلح حدیبیه ذکر شد
The general evidence (Ad-Daleel Al-‘Aamm): That which was mentioned in the treaty of Al-Hudaibiyah:
بر این اساس که هیچ‌کس از ما نزد شما نمی‌آید، حتی اگر بر دین شما باشد، مگر آنکه او را به ما بازگردانید (البخاری).
Upon the basis that none comes to you from us, and even if he was upon your Deen, except that you would return him to us (Al-Bukhaari).
دلیل خاص: قولِ الله عزّ وجلّ دربارهٔ زنانی که هجرت کردند (مُهاجِرات):
The specifying Daleel: The Qawl of Allah ‘Azza Wa Jalla in respect to the females who made Hijrah (Muhaajiraat):
{فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ} (الممتحنة: ۱۰)
And if you have ascertained them to be believers, then do not return them to the disbelievers (Al-Mumtahanah 10).
بنابراین آیه آنچه را که در صلح حدیبیه ذکر شده بود، تنها به مردان اختصاص داده است. این به آن دلیل است که آنچه در متن پیمان ذکر شده بود عام بود و شامل مرد و زن می‌شد، در حالی که آیه به‌طور خاص درباره زنان آمده است.
The Aayah has therefore specified what was mentioned in the Sulh (treaty) of Al-Hudaibiyah to men alone. That is because that which was mentioned within the text of the treaty was ‘Aamm (general) encompassing the man and the woman whilst the Aayah came specifically in regards to the women.
۶ – تخصیصِ سنت به سنت
6 – Takhsees of the Sunnah by the Sunnah:
دلیل عام: گفتار رسول خدا ﷺ
The general evidence (Ad-Daleel Al-‘Aamm): The statement of the Messenger of Allah (saw):
دربارهٔ آنچه با باران آسمان، نهرها و جویبارها آبیاری می‌شود و منبع آب آن طبیعی است، عُشر (یک‌دهم) واجب است، و دربارهٔ آنچه با آبیاری مصنوعی سیراب می‌شود، نصف عُشر (یک‌بیستم) واجب است. (روایت البخاری و مسلم)
In respect to that which nourished by the sky, rivers, streams and was a water supply the ‘Ushr (tenth) is due and in respect to that which is artificially nourished or irrigated then it is half the ‘Ushr (tenth) (Al-Bukhaari and Muslim).
و دلیلِ تخصیص: قولُ رسولِ اللهِ ﷺ:
And the specifying Daleel (evidence): The Qawl of the Messenger (saw):
هیچ صدقه‌ای (زکات) بر آنچه کمتر از ۵ أوسق (واحد اندازه‌گیری) است واجب نیست. (البخاری)
There is no Sadaqah (due) on that which is less than 5 Awsaq (a measurement for land) (Al-Bukhaari).
دلیلِ دوم، بنابراین، عمومیتِ دلیلِ اول را مشخص می‌کند تا شامل ۵ وَسق یا بیشتر شود.
The second Daleel therefore specifies the generality of the first to applying to 5 Awsaq or more.
۷ – تخصیص سنت به اجماع صحابہ:
7 – The specification of the Sunnah by the Ijmaa’ As-Sahaabah:
دلیل کلی: گفتارِ رسول‌الله ﷺ
The general evidence: The statement of the Messenger (saw):
همانا جسد مسلمان نباید در میان خانواده‌اش نگه داشته شود (ابوداوود).
For verily the body (corpse) of the Muslim should not be held back amongst his family (Abu Dawood).
دلیل: اجماع صحابه بر تأخیر دفن رسول الله ﷺ تا آنکه با جانشینی (خلیفه‌ای) پس از ایشان بیعت کردند.
The specifying Daleel: The Ijmaa’ As-Sahaabah upon the delaying of the burial of the Messenger of Allah (saw) until they had pledged allegiance to a Khalifah (successor) to him.
در نتیجه، اجماع صحابه، عمومیت حدیث رسول خدا ﷺ را تخصیص می‌دهد و بر جواز به تأخیر انداختن دفن میت دلالت دارد، در صورتی که مسلمانان به کار تعیین خلیفه مشغول باشند.
Consequently, the Ijmaa’ As-Sahaabah specifies the generality of the Hadeeth of the Messenger of Allah (saw) and indicates the permissibility to delay the burial of the deceased if the Muslims are preoccupied by the work to appoint the Khalifah.
۸ – تخصیص سنت به قیاس
8 – Takhsees of the Sunnah by Al-Qiyaas:
دلیل عمومی: گفتار رسول خدا ﷺ درباره زکات:
The general evidence: The Qawl of the Messenger of Allah (saw) in respect to the Zakaah:
این [مال] از ثروتمندانشان گرفته شده و به فقیرانشان داده می‌شود۔
It is taken from their rich and given to their poor.
دلیلِ تخصیص: جواز صدقۂ نافله بر اساس قیاس بر بخشیدن هدیه یا تحفه.
The specifying Daleel: The permissibility to give voluntary Sadaqah based upon the analogy made upon the giving of the gift or present.
بر این اساس، قیاس عمومیت حدیث را در باب دادن زکات به مسلمانان و گرفتن آن از مسلمانان، و نه از کافران، تخصیص می‌دهد۔
As such the Qiyaas is specifying to the generality of the Hadeeth in relation to giving the Zakaah to the Muslims and taking it from the Muslims and not the disbelievers.
۹ – تخصیص المنطوق بالمفہوم
9 – Takhsees Al-Mantooq by the Mafhoom:
دلیلُ العام: قولُ رسولِ الله ﷺ
The Daleel Al-‘Aamm: The Qawl (statement) of the Messenger of Allah (saw):
در مورد گوسفندان، پس به ازای هر چهل گوسفند یک گوسفند (واجب) است تا به صد و بیست (روایت ابوداود و ترمذی).
In respect to the sheep, then for every forty sheep there is one sheep (due) up until 120 (Daawood and At-Tirmidhi).
المنطوق الحديث (أي دلالة العبارة) يدل على أن في الغنم من أربعين إلى مائة وعشرين زكاةً، سواء كانت سائمةً ترعى في المرعى أو كانت تُعلف العلف. والدليل المُخصِّص هو قول رسول الله ﷺ.
The Mantooq of the Hadeeth (i.e. Dalaalat ul-‘Ibaarah) indicates that there is Zakaah due on sheep from 40 to 120, whether these were free grazing of the pasture or were being fed fodder. The specifying Daleel: Is the Qawl of the Messenger (saw)
در مورد صدقه (یعنی زکات) گوسفندان، این حکم مربوط به گوسفندانی است که چرای آزاد دارند (یعنی در مراتع و چراگاه‌ها آزادانه می‌چرند)...
In regards to the Sadaqah (i.e. Zakaah) of the Sheep it’s their free grazing (which it applies to) …
(البخاری)
(Al-Bukhaari).
مفہومِ حدیث، جو ایک مفہومِ مخالفہ (مخالف سمجھ) ہے، یہ دلالت کرتا ہے کہ چارے پر پلنے والی بھیڑوں پر زکاۃ واجب نہیں ہوتی۔ پس دوسری حدیث کا مفہوم، پہلی حدیث کے منطوق کے عموم کو اس طرح مقید کرتا ہے کہ زکاۃ صرف آزاد چرنے والی بھیڑوں پر واجب ہوتی ہے (یعنی وہ جو چراگاہوں میں رہتی ہیں اور انہی سے چارہ کھاتی ہیں)۔
The Mafhoom of the Hadeeth, which is a Mafhoom Mukhaalafah (opposite understanding) indicates that the foddered sheep do not have Zakaah due upon them. The Mafhoom of the second Hadeeth therefore specifies the generality of the Mantooq of the first Hadeeth in respect to making Zakaah due upon the free grazing sheep alone (i.e. those which live in the pastures and feed off them).