و الاستحسان نہ کتاب ہے اور نہ سنت، اور نہ ہی یہ کتاب و سنت کی طرف رجوع کرنے کی نمائندگی کرتا ہے۔
And Al-Istihsaan is neither the Kitaab nor the Sunnah and it does not represent referring back to the Kitaab and the Sunnah.
۳ - رسولالله ﷺ بر پایهٔ استحسان خود فتوا نمیداد، بلکه برای پاسخ دادن به پرسشها و سؤالات یارانش منتظر نزول وحی میماند؛ همچنان که درباره حقیقت ظِهار (سورهٔ المجادلة) و لِعان (سورهٔ النور، آیات ۶ تا ۱۰) چنین شد.
3 - The Messenger of Allah (saw) did not provide verdicts based on his Istihsaan but rather he would await the descent of the Wahi to respond to the queries and questions of his companions like what happened in respect to the reality of Azh-Zhihaar (Soorah AlMujaadalah) and of Al-Li’aan (Soorah An-Noor 6-10).
۴- پیامبر خدا ﷺ کسانی از صحابه را که بر اساس استحسان خود عمل میکردند، سرزنش فرمود. برای نمونه، پیامبر ﷺ برخی از صحابه را سرزنش کرد زیرا آنان مشرکی را که زیر درختی پناه گرفته بود، سوزانده بودند، و اسامه بن زید را سرزنش کرد زیرا مردی را کشته بود که گفته بود: «لا إله إلا الله»، و او با این استدلال که آن مرد این کلمه را تنها از روی ترس و زیر تهدید شمشیر گفته بود، چنین کرد.
4 - The Messenger of Allah (saw) rebuked the Sahaabah who adopted based upon their Istihsaan. So for example he (saw) rebuked some of the Sahaabah because they had burnt a Mushrik sheltered by a tree and he (saw) rebuked Usaamah Bin Zaid because he killed a man who said: ‘Laa Ilaaha Illallah’ whilst using the argument that he only pronounced it due to fear and under the threat of the sword.
۵ - استحسانِ بدونِ دلیل هیچ ضابطهای ندارد که بر آن حاکم باشد، و هیچ معیاری نیست که با آن حق را از باطل تشخیص داد. بنابراین، در یک مسئلهی واحد، احکام گوناگونی پدید میآید بیآنکه مبنایی وجود داشته باشد که یکی را بر دیگری ترجیح دهد.
5 - Al-Istihsaan without evidence has nothing governing it and no measure to be used to evaluate the truth from the falsehood. As such, within one single matter, there would be a variety of Ahkaam without a base to outweigh one over the other.
۶ - اگر استحسان برای مجتهد جایز بود و او در به کارگیری آن به دلیل شرعی تکیه نمیکرد، پس برای کسی که از کتاب و سنت آگاهی ندارد نیز جایز میبود. نتیجهٔ آن این است که حکم بر پایهٔ هوای نفس قرار میگرفت و نه بر علم.
6 - If Al-Istihsaan was permissible for a Mujtahid and in its use he did not depend upon a Daleel Shar’iy, then it would also be permitted for someone who does not have knowledge of the Kitaab and the Sunnah. The result of that is that the opinion would be based on desire and not ‘Ilm (knowledge).
این دلایلی که الشافعی برای ابطال الاستحسان ارائه کرد، بر ابطال الاستحسانی که مالکیه به کار میبرند یا به آن قائلند نیز منطبق است؛ آنان الاستحسان را همان المصلحة المرسلة میدانند، بر اساس سخن الإمام مالک: «الاستحسان تسعة أعشار العلم»، در حالی که او المصلحة المرسلة را در عمومیت الاستحسان داخل کرده است.
These evidences that Ash-Shaafi’iy brought to invalidate Istihsaan apply to invalidating the Istihsaan as utilised or held by the Maalikiyah who consider Istihsaan to be Al-Maslahah Al-Mursilah in accordance to the speech of Al-Imaam Maalik: “Al-Istihsaan represents nine tenths of knowledge (‘Ilm)” whilst he included AlMaslahah Al-Mursilah within the generalness of Istihsaan.
اما الاستحسان عند الحنفیہ، تو وہ دلائل جو الشافعی نے الاستحسان کو باطل ثابت کرنے کے لیے پیش کیے، وہ اس کے ایک حصے پر لاگو ہوتے ہیں، یعنی استحسانِ العرف پر، جبکہ وہ اس کے ایک دوسرے حصے پر لاگو نہیں ہوتے، یعنی وہ استحسان جو نص پر مبنی ہو اور اجماع پر مبنی ہو۔ یہی استحسانِ السنّۃ اور استحسانِ الإجماع ہے۔
As for Al-Istihsaan in the view of the Hanafiyah, then the evidences provided by Ash-Shaafi’iy to invalidate Istihsaan apply upon a part of its usage, which is the Istihsaan Al-‘Urf, whilst it does not apply to another part of its usage, which is the Istihsaan that is reliant upon the text and reliant upon Ijmaa’. This is the Istihsaan As-Sunnah and Istihsaan Al-Ijmaa’.