قیاس یک دلیلِ شرعیٔ احکامِ شرعیہ است، و این امر از طریقِ ادلّهٔ قطعی ثابت شده و با ادلّهٔ ظنّی نیز پشتیبانی می‌شود.

Qiyaas is a Daleel Shar’iy for the Ahkaam Ash-Shar’iyah and this has been established (or proven) through Qat’iy (definite) Adillah (evidences) and (supported by) Adillah Zhanniyah (indefinite evidences).

قیاسی که معتبر شمرده می‌شود، قیاسی است که علت (عِلّت) آن از سوی شرع، یعنی از قرآن یا سنت یا اجماع صحابه، راهنمایی شده باشد. بنابراین، اعتبار قیاس به‌عنوان دلیل شرعی امری ناگزیر است؛ زیرا قیاس در حقیقت خود، استخراج یا استنباط (اِستِنباط) حکم شرعی از همین سه دلیل است. از این رو، دلیل قیاس همان دلیل نصی است که علت را نشان داده یا به آن راهنمایی کرده است.

The Qiyaas that is considered is the Qiyaas in which its ‘Illah (reasoning) has been guided to by the Shar’a from the Qur’aan or the Sunnah or the Ijmaa’ As-Sahaabah. As such considering Qiyaas as a Daleel Shar’iy is an inevitable matter because Qiyaas in its true reality represents the extraction or deduction (Istinbaat) of a Hukm Shar’iy from these three Adillah (evidences). Therefore, the Daleel (evidence) of Qiyaas is the same as the Daleel of the Nass (text) that has indicated or guided to the ‘Illah.

بنابراین، اگر دلیلِ عِلّت، قرآنِ کریم باشد، آنگاه دلیلِ قیاس، همان دلیلِ قرآن است. این مانندِ فرمودهٔ خداوندِ متعال در سورهٔ الجمعه است:

As such, if the Daleel of the ‘Illah is the Qur’aan Al-Kareem then the Daleel of the Qiyaas is the Daleel of the Qur’aan. This is like His Qawl Ta’Aalaa in Soorat ul-Jumu’ah:

این به این دلیل است که این آیه بر حرمت (تحریم) انجام تجارت در هنگام نماز جمعه دلالت دارد، به سبب آنکه انسان را از ادای نماز باز می‌دارد. پس اگر بگوییم اجاره‌دادن یا اجاره‌کردن (إجارة) در هنگام نماز جمعه، قیاس بر تجارت، حرام است، آنگاه حکم حرمت اجاره در هنگام نماز جمعه را از آیه، از راه قیاس استنباط کرده‌ایم. در نتیجه، دلیل قیاس در این مورد همان دلیلی است که در این آیه از قرآن کریم آمده است.

That is because this Aayah indicates the prohibition (Tahreem) of conducting trade at the time of Salaat ul-Jumu’ah due to the distraction from performing the Salaah. If we were then to say that leasing or hiring (Ijaarah) at the time of Salaat ul-Jumu’ah is Haraam in analogy to the trade, then we would have deduced the ruling of prohibition of Ijaarah at the time of the Jumu’ah prayer from the Aayah by way of Qiyaas (analogy). Consequently, the Daleel of Qiyaas in this case is the Daleel mentioned in this Aaayah of the Qur’aan Al-Kareem.

اگر دلیلِ عِلّت، سنّتِ نبویّه باشد، آنگاه دلیلِ قیاس، دلیلِ سنّتِ نبویّه است. مانند این سخنِ پیامبر ﷺ:

If the Daleel of the ‘Illah is the Sunnah An-Nabawiyah then the Daleel of the Qiyaas is the Daleel of the Sunnah An-Nabawiyah. That is like in the speech of the Nabi (saw):

اگر بر اساس قیاس بگوییم که زکات بر گاوهای آزادانه چرنده‌ای که از چراگاه تغذیه می‌کنند نیز واجب است، زیرا گاوها و گوسفندها در علت (وجه) «آزادانه چریدن» مشترک‌اند، آنگاه این علت در سنت نبوی ﷺ ذکر شده و یافت می‌شود.

If we were then to say that based on Qiyaas there is also Zakaah due upon free grazing cows that live upon the pasture due to the cows and sheep sharing in the ‘Illah (reasoning) of ‘free grazing’ then this ‘Illah was mentioned and found within the Sunnah An-Nabawiyah.

در نتیجه، دلیلِ قیاس، دلیلِ سنّتِ نبویّه است که از حدیث گرفته شده است.

Consequently, the Daleel of the Qiyaas is the Daleel of the Sunnah An-Nabawiyah that was taken from the Hadeeth.

همین حکم در صورتی نیز جاری است که دلیلِ علت، اجماعِ صحابه باشد؛ در آن حالت، دلیلِ قیاس همان دلیلِ اجماعِ صحابه خواهد بود.

The same applies if the Daleel of the ‘Illah was Ijmaa’ As-Sahaabah in which case the Daleel of the Qiyaas would be the Daleel of the Ijmaa’ As-Sahaabah.

ثابت شد که این سه دلیل از ادلّهٔ قطعیّه‌اند، و از این رو دلیلِ قیاس، از جهت آن‌که از وحی است، نیز قطعی است.

It has already been established that these three Adillah are Adillah Qat’iyah (definite evidences) and as such the Daleel of Qiyaas in respect to it being from the Wahi is also Qat’iy.

پیامبر خدا ﷺ به بهره‌گیری از قیاس راهنمایی فرمودند، و از جمله دلایلی که چنین است، موارد زیر می‌باشند:

The Messenger of Allah (saw) guided towards the utilisation of Qiyaas and examples from amongst such evidences are the following:

از او (صلی الله علیه و سلم) روایت شده است که مردی از قبیله خثعم از او پرسید: «پدرم در سن پیری مسلمان شد و توان سوار شدن بر شتر را ندارد، در حالی که حج بر او واجب شده است. آیا می‌توانم به جای او حج بگزارم؟» پس او ﷺ پرسید:

It has been narrated from him (saw) that a man from Khath’am asked him: “My father became Muslim whilst he was of an elderly age and he is not capable of riding camels whilst the Hajj has been proscribed upon him. So can I make Hajj on his behalf?” So he (saw) asked:

«آیا تو بزرگ‌ترین پسرش هستی؟» او پاسخ داد: «بله». سپس پیامبر ﷺ فرمود: «آیا می‌بینی اگر پدرت بدهی داشت و تو آن را برایش پرداخت می‌کردی، این کار برای او قابل قبول بود؟» او پاسخ داد: «بله».

“Are you the oldest of his sons?”. He replied: “Yes”. (Then) he (saw) said: “Do you see that if your father had a debt and you paid it off for him, would that count for him?” He replied: “Yes”.

(سپس) او ﷺ فرمود: «پس از جانب او حج بگزار» (النسائی).

(So) he (saw) said: “Then perform Hajj on his behalf” (AnNasaa’iy).

عمر (رضی الله عنه) روایت کرده است: «روزی سرحال بودم، پس (همسرم را) در حالی که روزه بودم بوسیدم. پس از آن نزد نبی ﷺ رفتم و گفتم: "امروز کار بسیار بزرگی انجام دادم، در حالی که روزه بودم بوسیدم."» پس رسول الله ﷺ فرمود: «آیا می‌دانی اگر در حال روزه دهانت را با آب شسته بودی (مضمضه می‌کردی) چه می‌شد؟» گفتم: «در آن چیزی نیست.» پس فرمود: «پس مشکل چیست؟» (ابوداود). یعنی: وقتی کاری مباح را انجام داده‌ای که روزه را باطل نمی‌کند، از چه می‌ترسی؟

‘Umar (ra) related: “I was in good spirits one day so I kissed (my wife) whilst I was fasting and after that I went to the Nabi (saw) and said: “I did something very serious today. I kissed whilst I was fasting” And so the Messenger of Allah (saw) said: “Do you see what the case would be if you had washed your mouth out with water (Madmadah) whilst you were fasting”. I said: “There is nothing in that”. And so he (saw) said: “And so what’s the problem?” (Abu Daawood) i.e. What are you fearing when you have undertaken a permissible act that does not invalidate the fasting?

ثابت شده است که ابوبکر (رض) میراث را به مادرِ مادر داد، اما به مادرِ پدر نداد. پس برخی از انصار به او گفتند: «تو به زنی از مُردهٔ (کسی) میراث دادی، در حالی که اگر آن زن مُرده بود، او از وی ارث نمی‌برد. و زنی را رها کردی که اگر او مُرده بود، او تمام آنچه را که وی باقی گذاشته بود، به ارث می‌برد». پس او موضع خود را تغییر داد و آنان را در یک ششم شریک گردانید، در حالی که هیچ یک از صحابه این را بر او انکار نکرد و آن را رد نکرد، و از همین رو این، اجماع به شمار آمد.

دو نظر درباره‌ی کار با قیاس وجود دارد: اثبات قیاس و نفی (یا انکار) قیاس.

There are two opinions in respect to working with Qiyaas: Affirming Qiyaas and negating (or denying) Qiyaas:

این نظر اکثریت علمای مسلمان است که حجیت قیاس را در احکام شرعی عملی پذیرفته‌اند. این در صورتی است که برای واقعه‌ای حکم شرعی در نصّ (متن کتاب یا سنت) یا اجماع یافت نشود، و ثابت شود که آن واقعه با واقعه‌ی دیگری که برای حکمش نصّ وجود دارد برابر است، و آن نصّ دارای علّت شرعی است. سپس میان آن واقعه و واقعه‌ی دیگری که نصّ دارد قیاس صورت می‌گیرد و همان حکم بر آن جاری می‌شود. در این صورت حکم آن، حکمی شرعی خواهد بود و مکلّف جز پیروی از آن و عمل بر طبق آن راهی ندارد.

The is the opinion of the majority of the ’Ulamaa of the Muslims who have held the view of the Hujjiyah (validity) of Qiyaas in respect to the practical Ahkaam Ash-Shar’iyah. This is when a Hukm Shar’iy is not found for a reality within a Nass (text from the Kitaab or Sunnah) or Ijmaa’ and it is established that the reality is equal to another reality that has a text for its ruling and that this text contains a Shar’iyah ‘Illah (reasoning). Analogy is then made between one reality and the other reality that has a text for it and the same Hukm is applied to it. Its Hukm would then be a Hukm Ash-Shar’iy and the Mukallaf would have no choice except to follow it and act by it.

کسانی که قیاس را ثابت دانسته‌اند، برای اثبات آن، علاوه بر عقل، از قرآن، سنت، سخنان صحابه و کردارهای آنان نیز به عنوان دلیل بهره برده‌اند. از جمله این دلایل، موارد زیر است:

Those who have affirmed Qiyaas have used the Qur’aan, the Sunnah, the statements of the Sahaabah and their actions in addition to the ‘Aql (rationality) as evidence to support its affirmation. The following are some of these evidences:

الف – قال الله تعالى:

A – Allah Ta’Aalaa said:

اِرجاع به سوی الله و رسول به معنای ارجاع به قرآن و سنت است، و شکی نیست که الحاق آنچه نص ندارد به آنچه نص دارد، به سبب یکسان یا برابر بودن آن دو از نظر علت حکم، خود ارجاع به سوی الله و رسولِ او ﷺ است، یعنی بازگشت به کتاب خدا و سنت پیامبرش ﷺ.

Referring back to Allah and the Messenger means referring to the Qur’aan and the Sunnah and there is no doubt that linking or attaching that which has no text for it with that which has a text, due to them being the same or equal in respect to the ‘Illah of the Hukm, represents referring to Allah and the Messenger i.e. referring back to the Kitaab of Allah and the Sunnah of His Messenger.

ب - هدایت رسول الله ﷺ به کاربرد قیاس، چنان که پیش‌تر هنگام بحث از دلیل ظنی درباره حجیت قیاس بیان شد.

B - The guiding of the Messenger of Allah (saw) to the utilisation of Qiyaas as previously mentioned when discussing the Daleel AzhZhanniy in respect to the Hujjiyah (validity) of Qiyaas.

ج – عمر بن الخطاب (رضی الله عنه) در زمان خود به ابو موسی الاشعری گفت: «سپس به فهمی که نزد تو درست‌ترین است از آنچه به تو رسیده و در موردش نه قرآنی است و نه سنتی، عمل کن. آنگاه میان امور قیاس کن، مثال‌ها را بفهم، و سپس بر اساس آنچه به نظرت محبوب‌تر نزد الله و نزدیک‌تر به حق است پیش برو».

C – ‘Umar Ibn Al-Khattaab (ra) said in his time to Abu Mousaa AlAsh’ariy: “Then (use) the understanding that is most correct to you from that which has come to you that has no Qur’aan or Sunnah in respect to it, then at that point measure (Qiyaas) between the matters and understand the examples, then proceed in accordance to what you see to be more beloved to Allah and the closest to the Haqq (truth)”.

د – متون قرآن محدود است، در حالی که واقعیت‌های مردم و مسائل آنان محدود نیست. از این رو، ممکن نیست که متون محدود به‌تنهایی نماینده‌ی منبع تشریع باشند. در این صورت، این قیاس است که نماینده‌ی منبع تشریع است و امکان می‌دهد که واقعیت‌های تازه‌پدیدآمده به‌طور مداوم مورد رسیدگی قرار گیرند.

D – The texts of the Qur’aan are limited whilst the realities of the people and their issues are not limited. Therefore, it is not possible for the limited texts by themselves to be representative of the legislative source. In this case it is the Qiyaas that represents the legislative source that allows the newly occurring realities to be continuously dealt with.

نخستین کسی که دربارهٔ القیاس نوشت، الإمام الشافعی بود، در کتاب «الرسالة» در أصول الفقه. او دربارهٔ آن گفت: «در مورد این سخن که: "و الاجتهاد هو القیاس"، این سخن دقیق (یا کاملاً درست) نیست. زیرا اجتهاد می‌تواند در غیر قیاس نیز واقع شود، همان‌گونه که با قیاس واقع می‌شود. اجتهاد شیوه یا روشی است که به‌وسیلهٔ آن احکام شرعی از دلایل تفصیلی‌شان استنباط (یا استخراج) می‌شوند، و مانند القیاس، از منابع تشریع اسلامی نیست».

The first who wrote about Al-Qiyaas was Al-Imaam Ash-Shaafi’iy in his ‘Risaalah’ in Usool ul-Fiqh. In regards to it he said: “In respect to the statement: ‘And Ijtihaad is Al-Qiyaas’, then this is not precise (or exactly accurate). That is because Ijtihaad can take place in other than Qiyaas just as it can occur with Qiyaas. It (Ijtihaad) is the manner or way by which the Ahkaam Ash-Shar’iyah are deduced (or extracted) from their detailed evidences and it is not a source from among the sources of Islamic legislation like Al-Qiyaas is”.

آنان که آن را پذیرفتند، در دلالت آن از نظر قطعی یا ظنی بودن اختلاف داشتند. اکثریت آن را قطعی دانستند، در حالی که ابوالحسن البصری و الآمدی آن را ظنی (غیرقطعی) دانستند. به نظر من، قول اول درست است.

Those who affirmed it differed in respect to its Dalaalah (import) in terms of it being Qat’iyah or Zhanniyah (definite or not definite). The majority viewed it to be definite whilst Abu l-Hasan Al-Basriy and AlAamadiy viewed it to be Zhanniyyah (not definite). The first opinion is (in my view) the correct one.

از جمله کسانی که قیاس را تأیید کردند، پیروان چهار مذهب و فقهای این چهار مذهب بودند: شافعیه، حنابله، حنفیه و مالکیه.

Those who affirmed Qiyaas included those of the four Madhaahib and the Fuqahaa of the four Madhaahib; Ash-Shaafi’iyah, AlHanaabilah, Al-Hanafiyah and Al-Maalikiyah.

النظّامية (المنسوبة إلى إبراهيم بن سيّار النظّام، وشيخهم الجاحظ)، والظاهرية (المنسوبة إلى داود الظاهريّ، وسُمّي بذلك لأنه أخذ بما هو ظاهر من النص، وكان من أشدّهم في إنكار القياس ابنُ حزم الأندلسيّ)، وبعض طوائف الشيعة، أنكروا أن يكون القياس حجّةً شرعيّةً في الأحكام. وسُمّوا: «منكري القياس»، واستدلّوا على نفيهم للقياس بالأمور التالية:

The Nizhaamiyah (attributed to Ibraaheem Bin Sayyaar An-Nizhaam Sheikh Al-Jaahizh), Azh-Zhaahiriyah (attributed to Daawood AzhZhaahiriy, who was named as such because he took what was apparent from the text, and from amongst the strongest of them in denying Qiyaas was Ibn Hazm Al-Andalusiy) and some of the Shee’ah groupings denied that Qiyaas represents a Hujjah Shar’iyah for the Ahkaam. These were named: ‘The deniers of Qiyaas’ and they deduced their negation of Qiyaas based upon the following matters:

بیان قولِ اللہ تعالیٰ:

A – The statement of Allah Ta’Aalaa:

یعنی: از آنچه علم (یقین) به آن نداری پیروی مکن. در حالی که قیاس امری ظنّی است که شک در آن راه دارد؛ بنابراین عمل به آن، عمل بر پایه علم (یقین) نخواهد بود. این همان ظنّی است که در قرآن کریم ذکر شده است:

Which means: Do not follow that which you do not have knowledge (‘Ilm) of i.e. Yaqeen. This is whilst Qiyaas is a Zhanniy matter that contains doubt. Consequently, working with it would not be working upon ‘Ilm (knowledge i.e. Yaqeen). It is like the Zhann that has been mentioned in the Qur’aan Al-Kareem:

ب – قولُ اللهِ تعالى:

B – The Qawl of Allah Ta’Aalaa:

بنابراین، قرآن برای هر حکمی توضیحی دارد و از این رو نیازی نیست که قیاس همراه آن آورده شود.

The Qur’aan therefore contains an explanation for every Hukm and as such there is no need for Qiyaas to be brought along with it.

ج ـ آنان گفتند که قیاس به اختلاف در احکام منجر می‌شود و در مورد آرا و نظرات به مجادله می‌انجامد।

C – They said that Qiyaas leads to differences in respect to the Ahkaam and leads to disputation in respect to the opinions/views.

آنان که به قیاس قائل شدند، به کسانی که قیاس را انکار کردند پاسخ دادند و آنان را رد کردند، و فهم‌هایی را که منکران بر آن استنباط خود تکیه داشتند، ابطال کردند.

Those who took Qiyaas responded to and refuted those who denied Qiyaas and they refuted the understandings that they based their deduction upon.

جدیدترین و صحیح‌ترین نظر، چنان‌که در آغاز بحث توضیح دادیم، این است که قیاس یک حجت (دلیل) است.

The most correct opinion as we have previously explained at the beginning of the study is that Qiyaas is a Hujjah (proof/evidence)

شرعیہ برائے احکامِ شرعیہ، اور وہ دلیل جو اس کی صحت کو ثابت کرتی ہے بطور حجت، دلیلِ قطعی ہے۔

Shar’iyah for the Ahkaam Ash-Shar’iyah and the Daleel that proves its validity as an evidence is a Daleel Qat’iy (definite evidence).

در مورد استدلال آنان به این آیه:

As for their use of the Aayah:

(یادداشت مترجم: به نظر می‌رسد توضیح در چاپ نهایی پس از این دو آیه افتاده است، اما از آنچه پیش‌تر بحث شد روشن است که قیاس بر دلیل قطعی استوار است، و از این رو این دو آیه و نهی از تکیه بر ظن در اصول، بر آن اعمال نمی‌شود.)

(Translators note: It appears that the explanation was emitted in the final print following these two Aayah however it is clear from what is discussed earlier that Qiyaas is established upon Qat’iy evidence and as such these two Aayah and the prohibition of relying upon Zhann in Usool does not apply upon it).

اور یہ کہ قرآن احکام کو لفظی عبارت اور معنی دونوں کے ذریعے بیان کرتا ہے، اس کا یہ مطلب نہیں کہ ہر حکم کے لیے کوئی صریح نص موجود ہو۔ یہ وہ صورت ہے جہاں قیاس، احکام کے بارے میں قرآن کی دلالت (یعنی معنوی اشارہ) سے جڑا ہوتا ہے۔ چنانچہ قیاس کے بغیر چارہ نہیں، کیونکہ اس کا مطلب قرآن و سنت کی نصوص کے بعض ان معانی کو نظرانداز کرنا ہوگا جو اپنے لفظی بیان میں دلالت کے ذریعے مراد ہوتے ہیں۔

And the fact that the Qur’aan explains the Ahkaam in worded expression and meaning doesn’t mean that there is an explicit text for every Hukm. This is the case where Qiyaas is attached to the Dalaalah (indicated meaning) of the Qur’aan in respect to the Ahkaam by meaning. Consequently, Qiyaas cannot be done without, as it would mean neglecting some of what the texts of the Qur’aan and the Sunnah have brought in terms of meanings indicated in its expressed wordings.

اما اختلاف در احکام ناشی از قیاس، پس اجتهاد در نصوص پیش‌تر نیز منجر به اختلاف در احکام شده است، مانند آنچه در مورد این آیه رخ داده است:

As for Qiyaas leading to differences in the Ahkaam then Ijtihaad in respect to the Nusoos has already led to difference in respect to the Ahkaam like for instance in relation to the Aayah:

آن اختلاف بدین سبب است که مجتهدان در معنای «لامستم» اختلاف داشتند که آیا مقصود از آن لمس با دست است یا جماع؟ و همچنین در معنای «قروء» میان دو معنای «طهر» و «حیض» اختلاف کردند.

That is because the Mujtahidoon differed in respect to the meaning of ‘Laamastum’ in terms of whether its meaning is the touching by hand or through intercourse. They also differed in respect to the meaning of ‘Quroo’ between the meanings of ‘purity’ and ‘menses’.

بنابراین، اختلافات در غیر از قیاس نیز پدید می‌آید. افزون بر این، پیامبر خدا ﷺ اختلاف صحابه را در مسائلی که بر پایه اجتهاد بود، تأیید فرمود.

Therefore, differences occur in other than Qiyaas. In addition, the Messenger of Allah (saw) approved of the Sahaabah in regards to their differences based upon Ijtihaad.