۱ – استنباط برخی از علما مبنی بر اینکه جلب مصالح (جلب المصالح) و دفع مضار یا امور فاسد (درء المفاسد) نمایندهٔ علت (استدلال شرعی) برای احکام شرعیه است، استنباطی نادرست است.

1 – The deduction of some of the ‘Ulamaa in respect to the bringing of interests (Jalb Al-Masaalih) and the repelling of harms or corrupted matters (Dar’u l-Mafaasid) being representative of an ‘Illah (Shar’i reasoning) for the Ahkaam Ash-Shar’iyah is an invalid deduction.

دلیل و برهان بر این مطلب آن است که آیاتی که آنان در استنباطشان به عنوان دلیل به کار بردند، نه از نظر شکل و صیغهٔ بیانشان و نه از نظر واقعیت و مضمونشان، بر علت (عِلّیّت) دلالتی ندارند.

The proof and evidence for that is that the Aayaat that they used for evidence in their deduction do not indicate ‘Illiyah (reasoning) whether in the form that they have come (Seeghah) or in respect to the reality.

آنها به گفتار خداوند متعال استدلال کردند:

They used as evidence the Qawl of Allah Ta’Aalaa:

این آیه دلالت دارد که فرستادهشدن پیامبر ﷺ رحمتی برای بشریت است، و این به آن معناست که هدف و مقصود شریعت اسلامی در مجموع توصیفش، جلب مصالح و دفع مفاسد است؛ اما این آیه بدان معنا نیست که جلب مصالح و دفع مفاسد، علت شریعت اسلامی در مجموع توصیفش است، یا اینکه علت هر حکم شرعی به تنهایی است.

The Aayah indicates that the sending of the Messenger (saw) represents a Rahmah (mercy) for mankind which means that the objective and purpose of the Islamic Sharee’ah in its overall description is to bring the Masaalih and repel the Mafaasid whilst the Aayah does not mean that the bringing of the Masaalih and repelling of the Mafaasid is representative of the ‘Illah of the Islamic Sharee’ah in its overall description or that it is the ‘Illah for every single Hukm Shar’iy in itself.

آن به این دلیل است که آیه به نتیجهای راهنمایی میکند که در پی شریعت حاصل میشود، یعنی جلب منفعت و دفع مفاسد، اما این نشان نمیدهد که آنها علت شرعی (العلة الشرعیة) را تشکیل میدهند. میان نتیجه و علت تفاوت است، زیرا نتیجه به پیامد حکم پس از اجرای آن مربوط است، در حالی که علت، انگیزه یا سببی است که خود حکم به خاطر آن تشریع شده است، یعنی دلیلی که به خاطر آن حکم وضع شده است. بنابراین میان این دو تفاوت روشنی وجود دارد.

That is because the Aayah guides to the result that comes as a consequence of the Sharee’ah which is the bringing of benefit and the repelling of the Mafaasid whilst it does not indicate that they represent the ‘Illah of the Shar’iyah. There is a difference between the result and the ‘Illah as the result relates to the consequence of the Hukm after its implementation whilst the ‘Illah is the reason or motive (Baa’ith) for the ruling itself i.e. the reason for which the Hukm was legislated. There is therefore a clear difference between the two.

آنان همچنین به حدیثی از رسول‌الله ﷺ به‌عنوان دلیل استناد کردند:

They also used as evidence the Hadeeth of the Messenger (saw):

آنچه این حدیث حداکثر می‌تواند دلالت کند، نفیِ مفاسد (امور تباه‌کننده و زیان‌آور) از شریعت اسلامی به‌طور کلی است، در حالی که دلالتی بر «العلّیّة» (علّت‌بودن) ندارد؛ چه این علّیّت نسبت به شریعت (به‌طور کلی) باشد و چه نسبت به هر حکم شرعیِ خاص.

The most that this Hadeeth can indicate is the negation of the Mafaasid (corrupt and harmful matters) from the Islamic Sharee’ah as a whole whilst it does not mean or indicate Al-‘Illiyah (reasoning), whether it is in respect to the Sharee’ah (as a whole) or to any specific Hukm Shar’iy.

علاوه بر این، این حدیث برای دفع ضرر از مردم روایت شده است، در حالی که عبارت «در اسلام» در آن ذکر نشده است. ابن عباس (رض) گفت: رسول الله ﷺ فرمود:

Additionally, this Hadeeth was related to repel the harm from the people whilst the wording ‘In Islaam’ was not mentioned in it. Ibn ‘Abbaas (ra) said: The Messenger of Allah (saw) said:

بنابراین این حدیث در حوزه موضوعی مقاصد شریعت قرار نداشت، بلکه به جلوگیری یا دفع ضرر (ضرار) مربوط بود. در نتیجه، هیچ دلالتی (دلالت ضمنی) در آن نسبت به موضوع جلب مصالح و دفع مفاسد وجود ندارد، و نیز دلالت نمی‌کند که این حدیث علتی برای احکام شرعی باشد.

The Hadeeth was therefore not within the subject area of the Maqaasid of the Sharee’ah but was rather related to preventing or repelling the harm (Darar). Consequently, there is no Dalaalah (implied indication) within it in relation to the subject of bringing the Masaalih and repelling the Mafaasid or to indicate that it represents an ‘Illah for the Ahkaam Ash-Shar’iyah.

اگرچہ قرآن و سنت کے متون نے اس نتیجے کی طرف رہنمائی کی ہے جو اسلامی شریعت کے اطلاق سے ظاہر ہوتا ہے، یعنی مصالح کا حصول اور مفاسد کا دفع، لیکن وہ اس بات پر دلالت نہیں کرتے کہ یہ مصالح و مفاسد شریعت کی تشریع کی علت ہیں، یا یہ کہ ہر حکمِ شرعی بذاتِ خود انہی کی علت پر مبنی ہے۔ لہٰذا اس موضوع کے حوالے سے ان دلائل پر مبنی استدلال درست نہیں اور باطل ٹھہرتا ہے۔

Even if the texts of the Qur’aan and the Sunnah have guided to the result that occurs from the implementation of application of the Islamic Sharee’ah manifested in the bringing of the Masaalih and repelling of the Mafaasid, they do not however indicate that they represent an ‘Illah (reasoning) for the legislation of the Sharee’ah or an ‘Illah for every Hukm Shar’iy in itself. As a result, the deduction based upon these evidences is not valid and falls down in respect to this subject area.

2 – غایت یا نتیجه‌ی شریعت اسلامی در جلب مصالح و دفع مفاسد، تنها در مجموع شریعت و در توصیف کلی آن تحقق می‌یابد. اما هر حکم به‌تنهایی ممکن است تحقق یابد و ممکن است تحقق نیابد. برای نمونه، در سرزمین‌های اسلامی امروز و زیر سایه‌ی (یا حکومت) نظام‌های ساخته‌ی بشر که در آن‌ها برپا شده‌اند، دیده می‌شود که ربا که حرام است، جزئی از زندگی اقتصادی مردم شده است، و از این رو هر تاجر یا صاحب کارخانه‌ای که با ربا معامله نکند، دچار زیان اقتصادی می‌شود. در حالی که ممکن است تصور شود که او در نتیجه‌ی پایبندی به دینش بار زیان‌های سنگینی را به دوش خواهد کشید، و در آن صورت همچون کسی خواهد بود که اخگرهای آتش را در دست نگه داشته است. پس در این حالت، مصلحت دنیوی کجاست؟! و مصلحت در اجرای حکمی که در حدیث رسول خدا ﷺ به آن راهنمایی شده، کجاست؟!

2 – The Ghaayah (aim) or Nateejah (result) of the Islamic Sharee’ah to bring the Masaalih and to repel the Mafaasid is only realised from the Sharee’ah in its description as a whole. As for every Hukm in itself then this could be realised just as it may not be realised. So for example, in the lands of Islaam today and under the shade (or rule) of the man-made systems that have been established within them, it is seen that Ribaa, which is Haraam, has become a part of the economic life of the people and so any trader or factory owner who does not deal with Ribaa is afflicted by an economic harm. That is whilst it could be perceived that he would carry a burden of significant losses as the result of his adherence to his Deen, in which case he would be like the one who is holding onto burning embers of coals. So in this case where does the worldly benefit of Maslahah lie?! And where is the Maslahah in relation to the implementation of the Hukm that has been guided to in the Hadeeth of the Messenger of Allah (saw):

بنابراین، کسب المصالح یا دفع المفاسد، غایت یا نتیجهٔ اجرای هر حکم شرعی به‌تنهایی نیست، بلکه غایت یا نتیجهٔ شریعت اسلامی در کلیت آن است.

Therefore, the acquisition of the Masaalih or the repelling of the Mafaasid do not represent the Ghaayah (aim) or result of the application of every Hukm Shar’iy in itself but rather they represent the aim or result of the Islamic Sharee’ah as a whole.

۳ – آنچه از مصالح یا منافع، در نتیجهٔ اجرای احکام مشخصی از شریعت اسلامی پدید میآید، دلیلی بر این نیست که آن احکام به سبب مصلحت علت‌مند (معلَّل) شدهاند. بنابراین، پدید آمدن منفعتی از ازدواج، تجارت یا اجاره، برای نمونه، ممکن است رخ دهد و ممکن است رخ ندهد. کسی ممکن است ازدواج کند و سودی نبرد، یا اجاره کند و زیان ببیند، همچنان که ممکن است تجارت کند و دچار خسارت شود. پایبندی و التزام به این احکام از ادلهٔ شرعی‌ای برمیخیزد که ما را به آنها راهنمایی کرده‌اند، و نه از این مقدمه که آنها مصلحتی را به همراه دارند یا مفسده‌ای را دفع میکنند.

3 – As for what occurs in terms of interests or benefits (Masaalih) as a result of the application of specific Ahkaam from the Islamic Sharee’ah, then this is not considered to be representative of a Daleel to support that the Ahkaam are Mu’allalah (reasoned) by the Maslahah. Consequently, the occurrence of a benefit or interest from marriage or trade or hiring, for example, could occur just as it may not occur. Someone could get married whilst he does not benefit or he could hire and lose out just as he could trade making a loss. Adherence and commitment to these Ahkaam emanates from the Shar’iyah Adillah (evidences) that have guided to them whilst they have not emanated from the premise that they bring a Maslahah or repel of a Mafsadah.

بنابراین، اینکه تحصیل مصالح یا دفع مفاسد نسبت به احکام شرعی به‌عنوان علت یا نتیجه‌ای برای آن‌ها در نظر گرفته شود، هیچ جایگاه یا توجیهی ندارد؛ زیرا این تنها یک استلزام نیست، بلکه خطایی فاحش است که مردم، و به‌ویژه مسلمانان را از پایبندی دقیق و درست به احکام شرعی دور می‌کند. این امر سهل‌انگاری در این پایبندی را به دنبال دارد و همچنین در تشریع و استنباط احکام خطا پدید می‌آورد، چرا که حکم را به آنچه مصلحتی در آن تصور می‌شود، گره می‌زند و به آن پیوند می‌دهد.

As such, implicating or involving the acquisition of Masaalih or the repelling of Mafaasid in respect to the Ahkaam Ash-Shar’iyah as an ‘Illah for them or as a result has no place or justification for it, as it does not just represent an implication but rather represents a gross error that distances the people and particularly the Muslims from a precise or accurate adherence to the Ahkaam Ash-Shar’iyah. It attracts leniency in respect to this adherence just as it brings about errors in respect to the legislation and deduction of the rulings as a result of connecting or tying the Hukm itself within the (scope of the) Maslahah that has been perceived to be present in relation to the Hukm.