دو قیاس ممکن است در مورد حکم یک واقعیت با یکدیگر تعارض داشته باشند؛ مثلاً در جایی که حکمی که از طریق قیاس بر این واقعیت استنباط شده واجب است، در حالی که حکم دومی که آن هم از طریق قیاس و از متنی دیگر استنباط شده حرام است. در چنین وضعیتی یا در چنین حالتی، مجتهد ناگزیر است یکی از این دو را بر دیگری ترجیح دهد.

Two Qiyaas(s) could conflict with each other in respect to the Hukm upon a reality where for instance the first Hukm deduced by Qiyaas upon this reality is Waajib, whilst the second Hukm deduced also by Qiyaas from another text is Haraam. At such a time or circumstance the Mujtahid needs to outweigh one over the other.

از جملهٔ اصول ترجیح میان قیاس‌های متعارض این‌هاست:

From amongst the principles of outweighing the conflicting Aqyisah (analogies) are the following:

۱ – اگر دو متنِ متعارض از حیثِ علّت، برابر (متساوی) باشند، در صورتی که علّت در هر یک از آن دو از یک نوع یا قسم باشد، مانند اینکه هر دو دلالۃً (ضمنی) باشند، یا هر دو صراحۃً (آشکار) باشند، یا استنباطاً (استنباطی) باشند، یا قیاسیّۃً (قیاسی) باشند؛ در این صورت، آن دو متن همانند دو متنِ متعارضی برخورد و بررسی می‌شوند که در بحثِ «ترجیح» و تعارضِ میانِ دو متن که پیش‌تر بیان کردیم، ذکر شد.

1 – If the two conflicting texts are equal (Mutasaawi) in respect to the ‘Illah in the case where the ‘Illah in each of them is of the same kind or type, like they were both Dalaalah (implicit) or both Saraahah (explicit) or Istinbaat (deduced) or Qiyaasiyah (analogised). If that is the case, then the two texts are treated or dealt with like the two conflicting texts as mentioned in the topic of ‘At-Tarjeeh’ and the conflict between two texts that we discussed above.

۲ – اگر دو دلیل متعارض از جهت السند، یعنی قوت اثبات دلیل از جهت روایت یا راویان، برابر باشند، و همچنین از جهت المتن، یعنی دلالت نص بر الحکم، نیز برابر باشند، اما این دو دلیل از جهت العِلَل (جمع علّت) متفاوت باشند، در این صورت یکی از دو دلیل بر دیگری ترجیح داده می‌شود، بر اساس قوت علتی که در آن دلیل یافت می‌شود.

2 – If the two conflicting evidences are equal in terms of the Sanad (chain), which refers to the strength of the affirmation of the evidence from the angle of the narration or narrators, and was also equal in respect to the Matn, which refers to the Dalaalah (indicative meaning) of the text upon the Hukm, but the two evidences differed in respect to the ‘Ilal (plural of ‘Illah), then one of the evidences would outweigh the other in accordance to the strength of the ‘Illah found within the evidence.

العلل بحسب قوتها تُرتَّب من الأقوى إلى الأضعف كما يلي:

The ‘Ilal (reasonings) in accordance to their strength are ranked from strongest to weakest as follows:

ابتدا آن علتی است که به صراحت (تصریحاً) ذکر شده، سپس آنچه به دلالت (ضمناً) بیان شده، پس از آن آنچه از طریق استنباط (استنباطاً) به دست می‌آید، و در آخر آنچه از راه قیاس (قیاساً) ثابت می‌شود.

First is the ‘Illah that is mentioned Saraahah (explicitly), then Dalaalah (implicitly), then Istinbaatan (by deduction) and then Qiyaasiyan (by analogy).

بنابراین، علل بر اساس همین ترتیب ترجیح داده می‌شوند. از این رو، اگر دو متن از نظر سند (زنجیره‌ی نقل) و از نظر متن (دلالت متن) برابر باشند، اما از نظر علت متفاوت باشند، آنگاه یکی از دو متن بر دیگری ترجیح دارد، بر پایه‌ی قوت علتی که در آن ذکر شده است. در نتیجه، حکمی که با قیاس از دلیلی استخراج شده که علت آن به صراحت ذکر شده، بر حکمی ترجیح دارد که با قیاس از دلیل متعارضی دیگر استخراج شده که علت آن به استنباط یا به قیاس دریافت شده است.

The ‘Ilal are therefore outweighed in accordance to this order. As such, if the two texts are equal in respect to the Sanad (chain of transmission) and in respect to the Matn (the Dalaalah of the text) but are different in respect to the ‘Ilal, then one of the texts would outweigh another based upon the strength of the ‘Illah mentioned within it. Consequently, the Hukm that is deduced by Qiyaas from a Daleel in which its ‘Illah is mentioned Saraahah (explicitly) outweighs the Hukm which has been deduced by Qiyaas from another conflicting Daleel in which the ‘Illah has been deduced Istinbaatan or Qiyaasiyah.

مثال:

Example:

الله (سبحانه و تعالی) فرمود:

Allah (swt) said:

با قیاس (القیاس)، بر اسبان جنگی، آماده‌سازی سلاح‌هایی که دشمن را به وحشت یا ترس می‌اندازند، در زمان و قرن کنونی ما واجب است. این شامل موشک‌های پیشرفته و بمب‌های هسته‌ای، در میان دیگر سلاح‌های مدرن نیز می‌شود. این به سبب العلّت صریح (الصریح) مذکور در متن است که «إرهاب» (به وحشت یا ترس انداختن) است.

By analogy (Qiyaas) upon the steeds of war it is obligatory to prepare weapons that strike fear or terror into the enemy in our current time and century. This includes sophisticated missiles and nuclear bombs amongst other modern weaponry. That is because of the Sareeh (explicit) ‘Illah mentioned in the text which is ‘Irhaab’ (to strike fear or terror).

الله (سبحانه و تعالی) فرماتا ہے:

Allah (swt) says:

بر اساس قیاس (القیاس) بر مجازاتی که در آیه ذکر شده است، کافی است که برای جنگ سلاحی آماده کنیم که با سلاح دشمن برابر باشد. این بر اساس قیاس جنگ بر مجازات است، به سبب علت (عِلّت) ادراک‌شده‌ای که بر پایه شباهت میان جنگ و مجازات استنباط (استنباط) شده است.

Based on analogy (Al-Qiyaas) upon the punishment mentioned in the Aayah it would be sufficient for us to prepare weaponry for war which is equal to the weaponry of the enemy. This is based on having made analogy of the war upon the punishment due to a perceived ‘Illah that had been deduced (Istinbaat) based upon the resemblance between the war and the punishment.

بر این اساس، وصف (ویژگی) سلاحی که در جنگ با دشمن لازم است در این دو قیاس با یکدیگر تفاوت دارد، و حکمی که از قیاس نخست استنباط شده بر حکمی که از قیاس دوم استنباط شده برتری دارد. این به آن دلیل است که علت متن نخست به طور دلالت (به صورت آشکار و ضمنی) آمده و این در «ایجاد ترس و هراس در دل دشمن» نمودار می‌شود. در حالی که علت متن دوم از راه استنباط (استنباطاً) به دست آمده است. این علت ظنی است و چون با علتی که در متن ذکر شده مخالف است، رد می‌شود و مورد توجه قرار نمی‌گیرد. از این رو برای مسلمانان جایز نیست که اندیشه «توازن راهبردی» میان خود و دشمنانشان را بپذیرند. زیرا این اندیشه با آنچه دلیل نخست در متن خود بیان کرده مخالف و در تضاد است، افزون بر آنکه اندیشه‌ای پست است که کافران و دولت‌های کافر آن را رواج داده‌اند؛ در حالی که خودشان به آن پایبند نیستند، اما از مسلمانان می‌خواهند که به آن پایبند باشند تا مسلمانان در برابر آنان در موضع ضعف بمانند.

Consequently, the Siffah (description) of weaponry required in the fighting of the enemy differs in the two Qiyaas’s and the Hukm deduced by the first Qiyaas outweighs the Hukm that has been deduced from the second Qiyaas. That is because the ‘Illah of the first text has come Dalaalatan (by implication) and this is manifested in the ‘terrifying or striking fear into the enemy’. That is whilst the ‘Illah in the second text has been deduced by way of deduction (Istinbaatan). It is Zhanniyah (speculative) and because it is opposing the ‘Illah that has been mentioned within the text it is rejected and not given consideration. As such, it is not permissible for the Muslims to adopt the thought of strategic balance between them and their enemies. That is because it is in opposition and contrary to what the first Daleel has mentioned in its text in addition to it being a dirty thought that has been exported by the disbelievers and disbelieving states, which they do not stick to whilst they demand that the Muslims stick to it, so that the Muslims remain in a position of weakness before them.

۳ – اما عِلَل (دلایل فقهی) ای که از طریق استنباط یا قیاساً استنتاج شده‌اند، ممکن است از یک مجتهد به مجتهد دیگر متفاوت باشند. پس ممکن است یک مجتهد از نصّی علّتی استنباط کند که با علّتی که مجتهد دیگر استنباط کرده، مخالف باشد. در نتیجه، میان احکام فرعی بر حسب اختلاف در علّت استنباط‌شده، تعارض پدید خواهد آمد. برای مثال:

در ارتباط با این آیه، علما در مورد علت ولایت (سرپرستی) بر دختر اختلاف کرده‌اند. ابوحنیفه علت ولایت را کم‌سنی (الصغر) دانسته و بر این اساس، ولایت با رسیدن به سن بلوغ (بلوغ) پایان می‌یابد. پس اگر دختر به سن بلوغ برسد، ولایت ولی از او ساقط می‌شود و او را جایز دانسته که بدون اجازه ولی ازدواج کند. اما شافعی علت را بکارت (البکارة) دانسته و معتقد است که این علت جز با ازدواج زن و تَیِّب شدن او (یعنی ازدواج کردن و دیگر باکره نبودن) پایان نمی‌یابد. از این رو، تا زمانی که دختر در حالت پیش از ازدواج باقی است، ازدواج او بدون اجازه ولی‌اش جایز نیست، در حالی که اگر ازدواج کند، این ولایت بر او ساقط می‌شود، چه به سن بلوغ رسیده باشد و چه نرسیده باشد.

In relation to this Aayah they differed in respect to the ‘Illah of the Wilaayah (guardianship) over the girl. Abu Hanifah considered the ‘Illah of the guardianship to be young age (As-Sighar) and as such the guardianship ends at the time of the reaching or maturity (puberty). So if the girl reaches the age of maturity the guardianship of the Waliy (guardian) would fall from her and he permitted for her to marry without the Wali’s permission. As for Ash-Shaafi’iy, then he considered the ‘Illah to be Al-Bakaarah (virginity) and that this ‘Illah does not end unless the woman marries and becomes Thayyib (i.e. married and no longer a virgin). For that reason, it is not permitted for her as long as she remains in a state prior to marriage to marry without the permission of her Waliy (guardian) whilst this guardianship over her would fall from her if she became married, whether she had reached the age of maturity or not.

اگر می‌خواستیم حکم را تنها از این آیه بگیریم، آنگاه رأی الإمام أبو حنیفه بر رأی الإمام الشافعی ترجیح می‌داشت. زیرا واژه «الرُّشْد» که در متن آمده، صراحتاً بر بلوغ دلالت دارد و به هیچ وجه به معنای بکارت (البکارة) اشاره‌ای ندارد.

If we were to have restricted ourselves to taking the Hukm from this Aayah alone then the opinion of Al-Imaam Abu Hanifah would have outweighed the opinion of Al-Imaam Ash-Shaafi’iy. That is because the word ‘Ar-Rushd’ mentioned in the text is explicit in that it is indicative of the Buloogh (maturity) alone whilst it does not allude in any way to the meaning of virginity (Al-Bakaarah).

اما اگر به تمامی دلایل مربوط به ولی و اختیارات و مسئولیت‌های الزامی‌ای که شریعت برای او در رابطه با عقد نکاح قرار داده است رجوع کنیم، درمی‌یابیم که جایی برای نظر الإمام الشافعی (رضی الله عنهما) وجود دارد.

If, however, we were to refer back to all of the evidences related to the Waliy (guardian) and the mandatory powers and responsibilities that the Shar’a has provided him with, in relation to the contract of marriage, we would find that there is a place for the opinion of Al-Imaam Ash-Shaafi’iy (may Allah be pleased with them both)