بر همین اساس، عالمان مذهب مالکی و حنفی گفتهاند: آنچه با عُرف صحیح ثابت شود و با عُرف فاسد ثابت نشود، با دلیل شرعی ثابت است.
For that reason, the ‘Ulamaa of the Maalikiy and Hanafiy Madh’habs said: The established (matter) by the Saheeh ‘Urf and not the Faasid is established by a Daleel Shar’iy.
شارحِ کتابِ «الأشباه والنظائر» گفته است: «آنچه از طریقِ عُرف ثابت شده باشد، با دلیلِ شرعی ثابت است».
The Shaarih (explainer) of the book: ‘Al-Ashbaah Wa-n-Nazhaa’ir’ said: “The established (matter) by ‘Urf is established (proven) by a Daleel Shar’iy.
سرخسی (رح)، که از مذهب حنفی است، در «المبسوط» گفته است: «آنچه با عرف ثابت شده، همانند آنچه با نص ثابت شده است». معنای این سخن او این است که آنچه با عرف ثابت میشود، با دلیلی غیر از نص ثابت میگردد.
As-Sarkhasy (rh), who is from the Hanafiy Madh’hab, said in ‘Al-Mabsoot’: “The established (matter) by the ‘Urf is like the established (matter) by text (An-Nass)”. The meaning of this statement of his indicates that the established matter by the ‘Urf is established by a Daleel that is other than the text (Nass).
فقهاءِ حنفیہ نے اس بات پر اتفاق کیا ہے کہ اگر قیاس، عرف کے مخالف ہو تو قیاس کو چھوڑ دیا جائے، اور اسے انہوں نے «استحسانِ عرف» کا نام دیا ہے۔ ان کا کہنا ہے کہ عرف، ظنی عام نص کی تخصیص کرتا ہے۔ اس کی ایک مثال یہ ہے کہ ظنی نص میں موجود عموم کو عرف کی خاطر ترک کیا جاتا ہے۔ روایت ہے کہ نبیﷺ نے شرط کے ساتھ بیع کرنے سے منع فرمایا۔ اس کے باوجود حنفیہ اور مالکیہ کی اکثریت نے ہر ایسی شرط کو جائز قرار دیا ہے جس کا عرف نے لحاظ کیا ہو، حتیٰ کہ اگر وہ شرط خود عقدِ تجارت سے متعلق ہو۔
The Fuqahaa’ of the Hanafiyah have settled to leave the Qiyaas if it opposes the ‘Urf and they have called that ‘Istihsaan Al-‘Urf’. They said that the ‘Urf specifies (Takhsees) the ‘Aamm (general) if the general text was Zhanniy (indefinite). An example of leaving the generality in the Zhanniy text for the sake of the ‘Urf is that it was related that the Nabi (saw) forbade the sale that was accompanied by a Shart (condition). However, despite that, the majority of the Hanafiyah and Maalikiyah permitted every Shart (condition) that the ‘Urf has given consideration to and even if that condition was linked with the trade.
فقها نیز در مسئلهٔ «عُرف» به مفهوم «موسَّع» (گسترده/فراخ) و «مُضَيَّق» (تنگ/محدود) استناد کردهاند. بر این اساس، احناف برای نمونه چنین حکم کردهاند که اگر بازرگانی چیزی را در بازار به دیگری بفروشد و دو طرف قرارداد بهصراحت بیان نکرده باشند که هزینه باید زودتر پرداخت شود یا به تأخیر افتد، و در عرف معلوم بوده که فروشنده هر جمعه مبلغ معلومی را دریافت میکند، در این صورت پرداخت بر همان مبنا انجام میشود و نیازی به توضیح بیشتر نیست، مطابق عرف. و شافعیه حکم کردهاند که اگر کسی سوگند یاد کند که تخممرغ نخورد، با خوردن تخم ماهی سوگندش شکسته نمیشود، زیرا نام «تخممرغ» بر آنها، مطابق عرف، اطلاق نمیگردد.
The Fuqahaa have also sought judgement in the ‘Urf in respect to the the Muwassa’ (broad/wide) and the Mudayyaq (narrow). So the Ahnaaf, for example, held that if the trader sells something in the market to someone else and the two contracting parties have not expressed explicitly whether the cost is to be brought forward or delayed, whilst it was known by way of custom that the seller would take a known cost every Jumu’ah, then the payment will be made upon that basis without the need for elaboration, in accordance to the ‘Urf (custom). Ash-Shaafi’iyah held that if a person swore an oath not to eat eggs, he would not have broken his oath if he had eaten fish eggs because the name of ‘egg’ is not applied to them in accordance to the ‘Urf.
ابنِ قَيِّمِ الْجَوْزِيَّةِ الْحَنْبَلِيُّ، در کتاب «إِعْلَامُ الْمُوَقِّعِينَ» بابی با عنوان «تَغَيُّرُ الْفَتْوَى بِحَسَبِ تَغَيُّرِ الْعُرْفِ» نگاشته است. او در این بخش نمونههایی چند آورده تا به اعتبار عرف اشاره کند، از جمله این مثال: «اگر کسی سوگند یاد کند که بر دابّه سوار نشود، در حالی که در عرف سرزمینی که او از آن است، واژهی "دابّه" تنها به الاغ اطلاق میشود، آنگاه اگر بر اسب یا شتر سوار شود، سوگندش شکسته نشده است.»
Ibn ul-Qayyim Al-Hanbaliy authored a subject under the title: “The changing of the Fatwaa in accordance to the change of the ‘Urf” within his book ‘A’alaam Al-Muwaqqi’een’. He mentioned within it a number of examples to show the ‘Urfi (customary) consideration which included amongst them: “That if a man was to swear an oath that he would not ride a Daabbah (four-legged animal) whilst it was known in accordance to the ‘Urf (custom) of that land which he was from that the word ‘Daabbah’ refers to the donkey specifically, then he would not have broken his oath by riding a horse or a camel”.
و ابن عابدین در کتاب خود «نشر العُرف فی بناء بعض الأحكام على العُرف» گفته است: «اگر عُرف از هر جهت با دلیل شرعی مخالف باشد، بیتردید مردود است، مانند ربا یا مردی که طلا بپوشد. و اگر در جایی که دلیل بهطور کلی بیان شده است، عُرف تنها با برخی از جزئیات آن (که زیر آن عمومیت قرار میگیرند) مخالفت کند، آنگاه عُرف معتبر است، به شرط آنکه عام باشد و عمومیت دلیل را تخصیص دهد».
And Ibn ‘Aabideen said in his book ‘The spread of ‘Urf in respect to basing some of the Ahkaam upon the ‘Urf’: “If the ‘Urf goes against the Daleel Ash-Shar’iy from every perspective then it is undoubtedly rejected, like Ribaa or the man wearing gold. If it does not oppose it from every angle in the case where the Daleel has been mentioned generally and the ‘Urf has then opposed it in some of its individual elements (that fall under its generality), then the ‘Urf is Mu’tabar (considered) if it was general and specifies the generality of the Daleel”.
عز الدین عبدالسلام یادآور شده است که در مسائلی که فقها بررسی کردهاند، اعتبار عُرف آشکار است، اگر آن عُرف فعلی (مبتنی بر عمل) باشد؛ یعنی چه آن مسائل عام باشند و چه خاص.
Al-‘Izz ud-Deen Abdis Salaam mentioned that the consideration of ‘Urf is apparent in the issues (Masaa’il) dealt with by the Fuqahaa if it was Fi’liy (action based) i.e. Whether they are ‘Aamm (general) or Khaass (specific).