آنچه اجماع بر آن استوار است (مُستَنَد):
That which the Ijmaa’ is rests upon (Mustanad):
۱ – اجماع تشکیل نمی‌شود مگر بر پایه‌ی مستندی معتبر (مُستَنَد) که اهل اجماع بر آن تکیه می‌کنند. این دیدگاه بیشتر فقها و علمای اصول فقه است. زیرا اهل اجماع بدون دلیل، احکام تازه‌ای وضع نمی‌کنند و این به آن سبب است که حق قانون‌گذاری از آنِ الله تعالی و پیامبر ﷺ است که الله تعالی به او وحی فرستاده است.
1 – The Ijmaa’ is not convened except upon a relied upon basis (Mustanad) that the people of Ijmaa’ rely upon. This is the view of most of the Fuqahaa’ and the ‘Ulamaa of Usool ul-Fiqh. That is because the people of Ijmaa’ do not come up with new Ahkaam without a Daleel and that is due to the right of bringing legislation belongs to Allah Ta’Aalaa and the Nabi (saw) whom Allah Ta’Aalaa revealed divine inspiration to.
علمای امت بر جواز این امر اتفاق نظر دارند که اجماع مستند به کتاب و سنت باشد. از جمله مثال‌هایی که ایشان برای نشان دادن پیوند اجماع با کتاب و سنت آورده‌اند، موارد زیر است:
The ‘Ulamaa have agreed upon the permissibility for the rested upon basis (Mustanad) for the Ijmaa’ to be the Kitaab and the Sunnah. The following are some examples that they brought to show the linkage to the Ijmaa’:
از کتاب:
From the Kitaab:
الله تعالی فرمود:
Allah Ta’Aalaa said:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ (النساء: ۲۳).
Prohibited to you (in marriage) are your mothers and your daughters (An-Nisaa’ 23).
اجماعی منعقد شد دربارهٔ معنای «أمهات» (مادران) که مقصود از آن ریشه‌ها یا اصول زنان است، مانند مادربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های بزرگ‌تر، و اینکه مقصود از «بنات» (دختران) شاخه‌های زنان است، مانند دختران، و دخترانِ دختران و دخترانِ پسران، و دخترانِ ایشان.
An Ijmaa’ was convened in respect to the intended meaning of ‘mothers’ is the roots or origins of women like grandmothers and great grandmothers and that the intended meaning of daughters are the branches of the women like daughters, granddaughters from daughters and sons and their daughters.
از سنت:
From the Sunnah:
اجماعُ ایشان (اجماع صحابه) بر اینکه به جدّه یک‌ششم از میراث داده شود، به این دلیل که پیامبر ﷺ به جدّه یک‌ششم داد.
Their Ijmaa’ (consensus) in respect to giving the grandmother a sixth from the inheritance because the Messenger (saw) gave the grandmother a sixth.
* آنان در مبنای استناد (مُستَنَد) اختلاف کرده‌اند
* They have differed in respect to the rested upon basis (Mustanad)
درباره‌ی اینکه اجماع قیاس است، در میان علما چند دیدگاه وجود دارد:
of the Ijmaa’ being a Qiyaas (analogy) into a number of views:
الف – عدم جواز استفادهٔ قیاس به عنوان مبنایی برای اجماع، زیرا انواع قیاس با یکدیگر متفاوت‌اند.
A – Forbiddance of Qiyaas being used as a basis for Ijmaa’ because the faces (types) of Qiyaas are different.
ب ـ اینکه تمام انواع قیاس مجاز است که مبنای اجماع قرار گیرد، زیرا قیاس حجتی شرعی است که به نصوص متکی است۔
B – That all types of Qiyaas are permitted to be a basis for Ijmaa’ because it represents a Hujjah Shar’iyah that depends upon the texts.
ج – این نظر که جایز است قیاس مبنای اجماع قرار گیرد، اگر آن قیاس بر علتی منصوص استوار باشد یا اگر آن علت روشن بوده باشد. و اگر بر علتی منصوص و روشن استوار نبوده باشد، آنگاه جایز نیست که قیاس مبنای اجماع قرار گیرد. از جمله مثال‌هایی که برای نشان دادن اینکه قیاس مبنای معتمدی برای اجماع بوده است ذکر شده، اجماع صحابه ؓ بر خلافت ابوبکر ؓ است که بر پایه قیاس بر امامت او در نماز استوار بود، تا آنجا که گفته شد: «رسول خدا ﷺ به او در امر دین ما راضی بود، پس آیا ما به او در امور دنیای خود راضی نباشیم؟»
C – The opinion that it is permissible for Qiyaas to be a rested upon basis for Ijmaa’ if the Qiyaas is based on a textual ‘Illah or if the ‘Illah was clear. If it was not based on a textual ‘Illah (reason) and was not clear, then it is not permissible for Qiyaas to be a rested upon basis for the Ijmaa’. Examples that have been provided to show that Qiyaas had been a relied upon basis for Ijmaa’ include the Ijmaa’ AsSahaabah upon the Khilafah of Abu Bakr (ra) based on analogy of his Imaamah (leading) of the Salaah to the point that it was said: “The Messenger of Allah was content with him in respect to the matter of our Deen so should we not be content with him in the matters of our Dunyaa?”.
۲ – برخی افراد تشکیل اجماع را بدون مستند، یعنی بدون دلیل شرعی، روا دانسته‌اند. آنان گفته‌اند که ممکن و معقول است که خداوند مجتهدان را الهام دهد تا بر آنچه درست است گرد آیند و پس از بررسی و مطالعه کامل و دقیق مسئله‌ای که پیش روی آنان نهاده شده، توفیق دهد که حکم درست را دریابند.