برخی از مجتهدان، عُرف را از جمله ادلهٔ شرعیه به شمار می‌آورند و بسیاری از احکام شرعی را بر اساس آن استنباط می‌کنند. آنان برای اثبات حجیت آن به عنوان دلیل، به سخن خداوند تعالی استناد می‌کنند:

Some of the Mujtahideen consider the ‘Urf to be a Daleel from among the Adillah Ash-Shar’iyah and take a lot of the Ahkaam Ash-Shar’iyah from it. They do that based upon the following speech of Allah Ta’Aalaa to prove its legitimacy as an evidence:

آنان همچنین تعدادی از مسائل و احکامی را ذکر کردند که عرف به عنوان دلیل شرعی برای آنها قرار داده شده بود۔

They also cited a number of Masaa’il (issues) and Ahkaam that the ‘Urf was made a Daleel Shar’iy for.

بطلان نظر آن‌ها را می‌توان در نکات زیر خلاصه کرد:

The invalidity of their opinion is summarised in the following points:

۱ – آیهای که برای اثبات حجیت «عرف» به آن استدلال کردهاند، هیچ ارتباطی با آن ندارد. زیرا این آیه مکّی است و از سورة الأعراف است. عادات و رسوم مردم جاهلی بود و با اسلام در تضاد بود. «الأمر بالعرف» که در آیه ذکر شده، به معنای امر کردن به آنچه نیکو و پسندیده است از میان کارها، در صورتی که «عرف» کاری نیکو باشد؛ و «نیکو» آن است که شریعت آن را نیکو شمرده است. «حسن» آنچه را که در کارهای دوران جاهلیت وجود داشت، مانند زنده به گور کردن دختران، ربا، زنا یا نوشیدن شراب، شامل نمیشود. بنابراین، خداوند (سبحانه و تعالی) از پیامبر ﷺ میخواهد که آنان را به کار نیکویی فرمان دهد که شریعت از ایشان خواسته است، مانند عبادت خداوند، نیکی به والدین، و اطعام مستمندان و مانند اینها.

1 – The Aayah that they have used as evidence for the Hujjiyah (validity) of the ‘Urf has no relationship to it. That is because the Aayah is Makkiyah and from Soorah Al-A’araaf. The norms and customs of the people were Jaahil and contrary to Islaam. The Amru Bil-‘Urf mentioned in the Aayah means ordering what is Jameel (beautiful and good) from amongst the actions in the case where the ‘Urf is the Hasan (good) action and the Hasan is that which the Shar’a has designated as being Hasan. The Hasan does not represent that which existed in terms of the actions of Jaahiliyah like burying the daughters alive, Ribaa, Zinaa or drinking alcohol for example. Consequently, Allah (swt) is requesting the Messenger (saw) to command them with the good action that the Shar’a has demanded from them like the worship of Allah, being kind to the parents and feeding the poor etc.

۲ – اما الحدیثی که آنان به عنوان دلیل و شاهد بر اینکه «عُرف» دلیلی شرعی است، به آن استناد کردند، و آن این است:

2 – As for the Hadeeth that they used as proof and evidence to support the ‘Urf being a Daleel Shar’iy which is:

این سخنی است (قول) منسوب به عبدالله ابن مسعود (رض) و حدیث نیست. بنابراین نمی‌توان آن را به‌عنوان دلیل به کار برد. افزون بر این، هیچ ارتباطی با «عرف» ندارد، زیرا متن می‌گوید: «آنچه مسلمانان دیده‌اند…» و نه آنچه به آن خو گرفته و در میان خود عادت کرده‌اند.

This is a Qawl (speech) attributed to ‘Abdullah Ibn Mas’ood (ra) and is not a Hadeeth. Consequently, it cannot be used as a proof and additionally it has no relationship to the ‘Urf because the text states: ‘What the Muslims have seen…’ and not what they have become accustomed to and made habitual amongst themselves.

۳ – و اما آن اعمالی که پیامبر خدا ﷺ آنها را تأیید فرمود، و از جمله عادات و رسوم بودند، مانند شرکت مضاربه، الاستصناع (سفارش ساختن چیزی) یا برخی انواع تجارت، عمل به آنها عمل بر اساس دلیل شرعی به شمار می‌آید. این از آن جهت است که این عمل نمایانگر اقرار و رضایت پیامبر ﷺ است، در حالی که عمل بر اساس عرف یا عادت (رسم) به شمار نمی‌آید. زیرا سنت تقریری (تأیید و رضایت) یک دلیل شرعی است.

3 – As for the actions that the Messenger of Allah (saw) approved of which were from the customs and norms like the Mudaarabah partnership, Al-Istisnaa’ (ordering the manufacture of a thing) or some of the types of trade, then acting by them is considered to be acting in accordance to the Daleel Ash-Shar’iy. That is because it represents the Iqraar (approval and consent) of the Messenger (saw) whilst it does not represent acting in accordance to the ‘Urf or ‘Aadah (norm). That is because the Sunnah At-Taqreeriyah (approval and consent) is a Daleel Shar’iy.

۴ – در مورد آنچه فقها بر اساس عُرفِ قولی (عرفِ گفتاری) حُکمِ شرعی به شمار آورده‌اند، بخشی از آن به اصطلاح (قراردادِ اصطلاحی) مربوط می‌شود و بخشی دیگر به سنجش یا ارزیابیِ امور (تقدیر) مربوط است:

4 – In regards to what the Fuqahaa considered to represent a Hukm Shar’iy based upon the ‘Urf Al-Qawliy (speech custom) then some of this relates to the Istilaah (terminological convention) and some of it is related to the measuring or evaluating of things (Taqdeer):

اما آنچه به الاصطلاح (اصطلاح‌گذاری) مربوط می‌شود، پس در اعتبار آن نزد کسانی که اصطلاح را وضع کرده‌اند، هیچ شکی نیست. و این امر به صدور حکم بر چیزها یا امور مربوط نمی‌شود، بلکه به تعیین و نام‌گذاری مشخص برای مفاهیم مربوط است.

A – As for what relates to the Istilaah (terminology) then there is no doubt in respect to its consideration amongst those who made the terminology and this is not related to providing the Hukm (judgment) upon things or matters but rather it relates to providing and designating specific names for meanings.

این، از جمله، همان چیزی است که اهل زبان بر آن خو گرفته‌اند؛ یعنی به کار بردن واژهٔ «دابّه» برای حیوانات غیرانسانی، با آنکه در وضع نخستین زبانی، همهٔ آنچه بر روی زمین حرکت می‌کند، از جمله انسان، را در بر می‌گرفت. از این رو این امر آنچه را حقیقت لغویّه عُرفیّه (واقعیت زبانیِ عرفی) نامیده می‌شود، نشان می‌دهد؛ حقیقتی که در تطبیق احکام شرعیه مورد توجه قرار می‌گیرد.

بنابراین، اگر مردی سوگند بخورد که به دابّة آب نخواهد داد، با دادن آب به یک انسان این سوگند را نشکسته است. این به آن دلیل است که الاصطلاح العرفی (قرارداد اصطلاحی عرفی) انسان را از لفظ «الدابّة» خارج کرده است. ما این موضوع را، إن شاء الله، به تفصیل در بخش دوم این کتاب بررسی خواهیم کرد؛ بخشی که به موضوع زبان عربی می‌پردازد و آن را مورد بررسی قرار می‌دهد.

Consequently, if a man was to swear an oath that he would not give water to a Daabbah he would not have broken this oath if he was to provide water to a human being. That is because the Istilaah Al-Urfiy (Customary terminological convention) has excluded the human from the Lafzh (wording) ‘Ad-Daabbah’. We will examine this subject in detail Inshaa Allah in the second part of this book which deals with and examines the subject of the Arabic language.

ب – و اما التقدیر (ارزیابی و سنجش)، پس این امر به اهل خبره بازمی‌گردد، خواه مربوط به نفقه (هزینه‌کردن) باشد یا مهر المثل (مهر مانند) یا اجرالمثل (اجرت مانند)، یا غیر از اینها.

B – As for the Taqdeer (evaluating and measuring) then this matter returns to the people of expertise whether it relates to Nafaqah (spending) or the Mahr Al-Mithl (dowry of like) or Ajr ul-Mithl (wage of like) or other than these.

تعیین و ارزیابی (تقدیر) تنها از شرع اخذ می‌شود و نه از عُرف. زیرا متون شرعی آمده‌اند و تقدیرِ آنچه را که نزد مردم معروف است، به خود منوط ساخته‌اند، در حالی که این متون برای آن نیامده‌اند که عرف در همه امور یا هر مسئله‌ای حکم کند. بنابراین، وقتی الله (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

The consideration of the Taqdeer (evaluation) comes only from the Shar’a and it does not come from the ‘Urf. That is because Shar’iyah texts have come making the evaluation (Taqdeer) of that belong to the Ma’roof (what is known) amongst the people whilst these texts did not come for the ‘Urf to pass judgment in everything or every matter. So when Allah (swt) said:

منظور از «معروف» در اینجا آن امری است که نسبت به واقعیت زن شناخته‌شده و متعارف است: آیا او از کسانی است که دیگران به او خدمت می‌کنند یا خودش کسی است که به شوهرش خدمت می‌کند. بنابراین مسئله به این برمی‌گردد که این زن، با توجه به واقعیت حاضرش در خانه زناشویی، یک «سیده» (بانو) است که به او خدمت می‌شود یا از کسانی است که به شوهرش خدمت می‌کنند. از این رو، همان حقوقی که برای زنانی مانند او بر دیگران واجب است، نسبت به او نیز واجب می‌شود. پس اگر او سیده‌ای باشد که به او خدمت می‌شود، شوهر (در صورت توانایی) خدمتکاری برای او فراهم می‌آورد، و اگر چنین نباشد و بتواند به شوهرش خدمت کند، شوهر موظف به آوردن خدمتکار نیست. و آنگاه که الله (سبحانه و تعالی) فرمود:

What is meant by Ma’roof here is that matter which is known to be accustomed to in relation to the reality of the wife; is she from amongst those who is served by others or is she the one who serves her husband. So it relates to whether this woman, in accordance to her reality present within the married home, is a Sayyidah (mistress) who is served or from those who serve her husband. So the same rights that are obligatory to others like her are obliged in respect to her. Therefore, if she is a Sayyidah who is served, the husband (if capable) will bring a servant to serve her and if she was not like that and was capable of serving her husband, the husband is not obliged to bring in a servant. And when Allah (swt) said:

منظور از «معروف» در اینجا این است که تأمین خوراک و پوشاک آنان باید مطابق با وضعیت زنانی باشد که همانند اوست. ارزیابی این امور بر عهدهٔ اهل خبرت است؛ کسانی که از میزان نفقهٔ لازم یا ضروری برای زن مشخصی آگاهند. هر زن بر اساس سطح زندگی‌اش در جامعه و خانواده‌ای که در میان آن زندگی می‌کند سنجیده می‌شود.

The Ma’roof here means that the provision of their sustenance and clothing is required to be in accordance to those women who are similar to her. The evaluation of these matters would fall to the people of expertise who are aware of the amount of Nafaqah (spending) that is required or necessary for a particular woman. Each is evaluated in accordance to the level of their living in the society and the family that they live amongst.

بنابراین اصطلاح‌شناسی (الاصطلاح) و تقدیر (ارزیابی) برای تحقق مناط (واقعیت) حکم ضروری‌اند. آن‌ها برای روشن ساختن حقیقت چیز، موضوع یا عملی که قرار است درباره‌اش حکم صادر شود، لازم‌اند. این دو، به‌خودی‌خود، منبعی برای دلیل حکم به شمار نمی‌روند.

The Istilaah (terminology) and Taqdeer (evaluation) are therefore necessary in order to realise the Manaat (reality) of the Hukm. They are required to make clear the reality of the thing, matter or action that is intended to pass judgment upon. They do not as such represent a source for the Daleel of the Hukm.

هر کس که اصطلاح و تقدیر را به کار گیرد تا معانی و امور را در جریان بررسی و تحقق مناط حکم تبیین و ارزیابی کند، در این کار اشکالی نیست. در واقع، این دو برای هر مجتهد در استنباط احکام شرعی ضروری‌اند.

So whoever took the Istilaah and the Taqdeer to be used to explain and evaluate the meanings and matters during the process of investigating and realising the Manaat of the Hukm, then there is no issue with that. Indeed, they are both necessary for every Mujtahid in relation to deducing the Ahkaam Ash-Shar’iyah.

۵ – اما عُرفِ عملی (عادتِ مبتنی بر عمل)، که همان کارهای تکراری‌ست، پس باید تابعِ شرع و مطیعِ آن باشد. زیرا قطعی و یقینی است که بر مسلمان واجب است که کارهایش را بر طبقِ فرمان‌های الله تعالی و آنچه او منع کرده است، جاری سازد و تنظیم کند، چه تکرار شده باشند و چه تکرار نشده باشند.

5 – As for the ‘Urf Al-‘Amaliy (action based custom), which are the repeated actions, then they must submit to and be subservient to the Shar’a. That is because it is decisive and definite that it is obligatory for the Muslim to make his actions proceed in accordance to and be regulated by the commands of Allah Ta’Aalaa and what He has forbidden, whether they have been repeated or not been repeated.

در نتیجه، واجب است که عرف و عادات تابع شریعت باشند، در حالی که جایز نیست عرف دلیل شرعی به شمار آید.

Consequently, it is obligatory for the customs and norms to be ruled over by the Shar’a whilst it is impermissible for the ‘Urf to be considered to represent a Daleel Shar’iy.