موانع اهلیت آن اوصافی‌اند که برای انسان عارض می‌شوند و در نتیجه، اهلیت یا بخشی از آن را از بین می‌برند. این موانع به دو دسته تقسیم می‌شوند: سماوی و مکتسب.

The impediments to the Ahliyah refer to those descriptions that happen to a person and as a result remove the Ahliyah or some of it. These are divided into two categories: Samaawiyah and Muktasabah.

۱ – موانعِ سماوی (آسمانی موانع):

1 – The Samaawiyah (from the sky) impediments:

اینها موانعی هستند که بدون اختیار انسان بر او عارض می‌شوند، در حالی که هیچ راهی برای دفع آنها نداشته است. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

These are the impediments that befall the human against his will whilst he had no way of repelling them. The most significant of which are:

جنون (از دست دادن عقل)، عته (کم‌عقلی)، غش‌کردن (بیهوش شدن) و خواب، فراموشی، بیماری و مرگ. اگر مکلف به هر یک از این موانع مبتلا شود، اهلیت او در رابطه با الوجوب و الأداء ناقص یا کامل نخواهد بود. در بیشتر موارد، اهلیت اداء (انجام تکلیف) به سبب این موانع (عوارض) از او ساقط می‌شود. مثلاً کسی که عقلش را از دست داده (مجنون)، کسی که در خواب است و مرده، از نظر اداء مکلف نیستند، حتی اگر برخی حقوق در رابطه با مال یا دارایی آنان واجب باشد.

Al-Junoon (loss of mind), Al-‘Ut’h (imbecility), fainting (passing out) and sleeping, forgetfulness, sickness and death. If the Mukallaf is afflicted by any of these impediments his Ahliyah would become deficient or incomplete in respect to Al-Wujoob and Al-Adaa’. In most cases the Ahliyah of Al-‘Adaa (performance) falls from him as a result of these impediments (‘Awaarid). So for example, the one who has lost his ability to reason (Majnoon), the one sleeping and the dead are not Mukallaf in respect to the Adaa’ (performance) even if some rights are obligatory (Waajib) in respect to their wealth or properties.

۲ - عوارض (العوارض) که سماوی نیستند بلکه «مکتسبه» (اکتسابی) هستند:

2 - Impediments (‘Awaarid) which are not Samaawiyah but ‘Muktasabah’ (acquired):

اینها عوارض (موانع) هستند که انسان با اختیار خود به آنها متصف می‌شود. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

These are the ‘Awaarid (impediments) that the human or person is characterised with by his choice. The most significant of which are:

الجَهل (نادانی)، السُّکر (مستی)، السَّفَه (سبک‌مغزی) و الهَزل (شوخی بیهوده).

Al-Jahl (ignorance), As-Sukr (intoxication), As-Safah (foolishness) and Al-Hazl (jokiness).

قابلِ توجہ ہے کہ یہ موانع انسان کی ذات ہی سے پیدا ہوتے ہیں۔ اگر یہ کسی شخص کی جانب سے جان بوجھ کر، اپنے اختیار سے اختیار کیے جائیں تو یہ گناہ شمار ہوتے ہیں، اور معصیت (نافرمانی) اس بات کا جواز نہیں کہ اس سے ذمہ داری (مؤاخذہ) میں تخفیف کی جائے۔ یہ موانع وجوب کی اہلیت میں کمی یا نقص کو ثابت کر سکتے ہیں، جیسے فضول خرچ (سفیہ) کے مال کو روک لینا، یا جاہل کو ان بعض احکام میں معاف رکھنا جن سے وہ واقف نہیں۔ تاہم، زیادہ تر صورتوں میں اہلیتِ ادا (عمل کرنے کی صلاحیت) باقی رہتی ہے، اور وہ شخص جس پر یہ موانع لاگو ہوں، شریعت کے مطابق مکلَّف (ذمہ دار) ہی رہتا ہے اور دنیا و آخرت میں اپنے اعمال کا جواب دہ ہوتا ہے۔ مثال کے طور پر، اگر وہ ایسا فعل کرے جو حدود میں سے کسی حد کو واجب کرتا ہو، تو وہ حد اس پر نافذ کی جائے گی۔

It is noticeable that these impediments originate from the person. They represent sinfulness if undertaken wilfully by choice and the Ma’siyah (disobedience) is not valid to be a reason or cause for lightening the accountability. These can affirm the deficiency or incompleteness of the Ahliyah of Al-Wujoob (of obligation) like holding back of the wealth/property of the Safeeh (foolish) or pardoning the ignorant (Jaahil) in respect to some Ahkaam that he is not aware of. However, in most cases the Ahliyah Al-Adaa’ (performance) remains in place and the person who is characterised by these impediments remains Mukallaf (legally responsible) in accordance to the Shar’a and held to account for his actions in the Dunyaa and the Aakhirah. So for instance, if he was to undertake an act that obliged a Hadd from the Hudood (set penal punishments), that Hadd would be applied upon him.

تفصیلی احکامِ شرعیہ جو اہلیت اور موانع سے متعلق ہیں، کتبِ فقہ میں ان کے دلائل کے ساتھ موجود ہیں، نیز اس مسئلے میں فقہاء کے درمیان پائے جانے والے اختلافِ رائے بھی۔

The detailed Ahkaam Ash-Shar’iyah related to the Ahliyah and the impediments are present within the books of Fiqh alongside their evidences in addition to the differences of opinion amongst the Fuqahaa’ within this issue.