القیاس از نظر لغوی به معنای «التقدیر» (سنجش و اندازه‌گیری) است. گفته می‌شود: «قِستُ الشَّیءَ بِالشَّیءِ» یعنی آن چیز را با چیزی دیگر سنجیدم، و «قِستُ عَلَیهِ» یعنی آن را با چیزی دیگر (همانند آن) اندازه گرفتم. همچنین القیاس در زبان عربی به معنای «التسویة» (برابرسازی، همسان‌سازی و یکسان قرار دادن) نیز آمده است.

Al-Qiyaas linguistically means ‘At-Taqdeer’ (evaluation, measuring). It is said that I did Qiyaas of a thing with another thing and that I did Qiyaas upon it I.e. I measured it with something else (like it). AlQiyaas is also in according to the Arabic language ‘At-Taswiyah’ (levelling, equalisation, settling).

اما تعریفش از نظر اصطلاح (تعریف اصطلاحی)

As for its definition according to the Istilaah (definition terminology)

از جمله علمای اصول، آن است که

of the scholars of Usool then it is:

عبيد الله بن مسعود البخاری نے اس کی تعریف یوں بیان کی:

‘Ubaidullah Bin Mas’ood Al-Bukhaari defined it by saying:

این، گسترش حکم از اصل به فرع است به سبب علتی مشترک (جامع).

It is the extension of the Hukm in respect to the origin to the branch due to a unifying (common) ‘Illah (reasoning).

الشوكاني در کتاب «إرشاد الفحول» آن را چنین تعریف کرده است:

Ash-Shawkaani in his book ‘Irshaad Al-Fuhool’ defined it as:

این همان استخراجِ حکمِ مانندِ آنچه در متن آمده، برای آنچه در متن نیامده است، از راهِ وجهِ اشتراکی که میانِ این دو وجود دارد.

It is the extraction of the like of a Hukm that has been mentioned to that which has not been mentioned by way of a shared commonality between them both.

ابن قدامہ الحنبلی نے اپنی کتاب «روضۃ الناظر» میں اس کی تعریف یوں کی ہے:

Ibn Qudaamah Al-Hanbaliy in his book ‘Rawdat An-Naazhir’ defined it as:

این همان حمل فرع بر اصل است، از نظر حکمی، به واسطه وجه جامعی که میان آن دو مشترک است.

It is the carrying of the branch upon the origin in respect to a Hukm by way of a shared commonality between them.

الغزالی در کتاب «المستصفیٰ» هنگام تعریف القیاس گفت:

Al-Ghazaaliy in his book ‘Al-Mustasfaa’ said when defining AlQiyaas:

این عبارت حمل کردنِ یک امرِ معلوم بر امرِ معلومِ دیگر است، از این جهت که برای هر دو حکمی ثابت شود یا از هر دو نفی گردد، به خاطرِ وجه اشتراکی که آن دو را در اثباتِ حکم یا صفت (وصف) به هم پیوند می‌دهد، یا در نفیِ آن‌ها از یکدیگر.

It is carrying a known matter (Ma’loom) upon a known matter in respect to establishing a Hukm for them both or negating it from them due to a shared commonality that joins them in respect to affirming a Hukm or a Siffah (description/attribute), or in terms of negating them from them.

العلامة عبد العلي الأنصاري عرّف القياس بأنه:

Al-‘Allaamah ‘Abdul ‘Aliy Al-Ansaariy defined Al-Qiyaas as:

این همان تسویه‌ی آنچه که درباره‌اش سکوت شده با آنچه که در متن ذکر شده (همان‌گونه که یافت می‌شود) در علت حکم است.

It is the equalising of that which has been silent upon to that which has been mentioned in the text (as found) in the ‘Illah of the Hukm (ruling).

آیه، ترک تجارت را در وقت نماز جمعه درخواست کرده و حرمت آن را در وقت نماز جمعه نشان می‌دهد، زیرا این امر یک «منع» (بازداشتن) پس از «اباحه» (جواز) است، در حالی که علت آن، «الهاء» (سرگرم‌سازی و بازداشتن) از نماز جمعه است.

The Aayah has requested the leaving of trade at the time of Salaat ulJumu’ah and indicates its prohibition at the time of Salaat ul-Jumu’ah as it represents a ‘Man’un’ (prevention/forbiddance) following an Ibaahah (permissibility)’ whilst the ‘Illah of that is the Ilhaa’a (distraction) from the Jumu’ah prayer.

مجتهدان، فعالیت‌های تجاری را به هر عملی که انسان را از نماز جمعه بازمی‌دارد قیاس کرده‌اند. از این رو گفته‌اند که اجاره دادن یا اجاره کردن در وقت نماز جمعه حرام است، زیرا این کار نیز انسان را از نماز بازمی‌دارد؛ و همچنین ورزش کردن، یا حاضر شدن در یک سخنرانی و مانند آن. دلیل این امر آن است که این کارها و آنچه شبیه آن‌هاست، علت بازداشتن از نماز جمعه را در خود دارند؛ و بدین ترتیب، حکم خرید و فروش در وقت نماز، یعنی همان نهی‌ای که در آیه ذکر شده است، را گرفته و بر آنچه علت در آن نیز وجود دارد اعمال کرده‌اند.

The Mujtahidoon have made analogy upon the trade to any action that distracts from the Jumu’ah prayer. So they said that renting or leasing at the time of Jumu’ah is Haraam because it also distracts from the prayer and similarly practising sport or attending a lecture and so forth... The reason for that is that these actions and what is similar to them contain the ‘Illah of distraction from the Jumu’ah prayer and as such they have taken the Hukm of trading at the time of the prayer, which is the prohibition that has been mentioned in the Aayah, and applied it to that which the ‘Illah is also present in.

بنابراین، اگر تعریف نخست قیاس را بر این مثال اعمال کنیم، به نتیجهٔ زیر خواهیم رسید:

Therefore, if we were to apply the first definition of Qiyaas upon this example we would come to the following conclusion:

ممنوع است ورزش کردن در هنگام نماز جمعه، که به ممنوعیت تجارت در هنگام جمعه پیوسته است، زیرا هر یک از آن دو از ادای نماز جمعه باز می‌دارد، یا به سبب یکسان بودن ورزش و تجارت از نظر علت (عِلّت) که همان بازداشتن از نماز جمعه است.

Practising sport is prohibited at the time of Salaat ul-Jumu’ah joined to the prohibition of trading at the time of Jumu’ah because each of them distracts from the performance of Salaat ul-Jumu’ah or due to the unifying of sport and trade in respect to the ‘Illah which is distraction from the Jumu’ah prayer.