اکثر علما و فقها و عموم ایشان بیان داشته‌اند که اجماع حجت (منبع دلیل و اثبات برای احکام شرعیه) است و منبعی برای قانون‌گذاری اسلامی به شمار می‌رود. با این حال، در این‌که اجماع بر چه کسانی واقع می‌شود، و همچنین در امکان وقوع انواع گوناگون اجماع اختلاف نظر دارند. اقوال برخی از آن علما و فقها به شرح زیر است:

Most of the ‘Ulamaa and Fuqahaa and the vast majority have stated that Al-Ijmaa’ represents a Hujjah (a source of evidence and proof for the Ahkaam Ash-Shar’iyah) and that it represents a Masdar (source) for the Islamic legislation. However, they have differed in respect to upon whom the Ijmaa’ occurs and they have also differed in respect to the possibility of the occurrence of the different kinds of Ijmaa’. The following represents some of the opinions of those ‘Ulamaa and Fuqahaa:

الشافعیؒ فرمود: «حکم کردن (قضاوت) بر اساس کتاب و سنت است»، و سپس فرمود: «و ما بر اساس الإجماع و القیاس حکم می‌کنیم».

Ash-Shaafi’iy (rh) said: “Ruling (judging) is by the Kitaab and the Sunnah” and then he said: “And we rule with Al-Ijmaa’ and AlQiyaas”.

به‌عقیدهٔ الشافعی، الإجماع در اجماع مجتهدان امت در یک عصر معینی تجلی می‌یابد. با این حال، او دربارهٔ امکان وقوع آن به‌دلیل جدایی و فاصلهٔ میان سرزمین‌ها، نبودن فقها در یک نشست گرد هم، و وجود اختلاف میان فقها در هر سرزمین، افزون بر نبودِ توافق بر تعریف ویژگی‌ها یا توصیف علمایی که در چنین اجماعی شرکت می‌کنند، بحث‌هایی را مطرح کرده است.

Al-Ijmaa’ in Ash-Shaafi’iy’s view is manifested in the Ijmaa’ of the Mujtahideen of the Ummah in a certain era. However, he did open up some discussion in respect to the possibility of it occurring due to the separation and distance between the lands, the absence of the Fuqahaa meeting together and the existence of differences amongst the Fuqahaa in every land, in addition to the absence of an agreement upon defining the attributes or description of the ‘Ulamaa who would take part in such an Ijmaa’.

به نظر می‌رسد که مفهوم اجماع توسط الشافعی به‌طور کامل تبیین نشده است، زیرا او بر این باور بود که اجماع می‌تواند در مورد اموری تحقق یابد که از دین به ضرورت دانسته می‌شوند، و نمونه‌هایی از آن را ذکر کرد، از جمله: چهار رکعت نماز ظهر و حرمت شراب. این در حالی است که این امور با دلایل قطعی از کتاب و سنت ثابت و مسلم شده‌اند و نه از راه اجماع، بلکه به‌واسطه تواتر به ما رسیده‌اند. حتی اگر تمام امت و مجتهدان آن بر مشروعیت این احکام اتفاق نظر داشته باشند، این مشروعیت در واقع از دلایلی غیر از اجماع سرچشمه گرفته است، زیرا این احکام از کتاب و سنت متواتره نشأت گرفته‌اند.

It appears that the concept of Ijmaa’ was not crystallised by AshShaafi’iy because he considered that the Ijmaa’ could take place in respect to that which is known from the Deen by necessity and he brought examples of that including: The four Raka’aat of Zhohr prayer and the prohibition of Khamr. This is despite these matters having been established and proven by definite evidences from the Kitaab and the Sunnah and have not been established by way of Ijmaa’ but rather transmitted to us by way of Tawaatur. Even if the whole Ummah and its Mujtahideen have agreed upon the legal legitimacy of these rulings this legal legitimacy however originated from evidences other than the Ijmaa’ as they came from the Kitaab and the Sunnah Al-Mutawaatirah.

الغزالی نظریهٔ الشافعی را دربارهٔ الإجماع پذیرفت، اما آرای مخالفان را بررسی کرد. او پذیرش الإجماع السکوتی را جایز ندانست، و حجیّت إجماع الصحابه را در کنار حجیّت إجماع المجتهدین در هر عصری پذیرفت.

Al-Ghazaaliy took the opinion of Ash-Shaafi’iy in respect to AlIjmaa’ however he discussed the opinions of those who held contrary opinions. He did not permit the adoption of Al-Ijmaa’ As-Sukootiy and he accepted the Hujjiyah (evidential validity) of Ijmaa’ AsSahaabah in addition to the Hujjiyah of the Ijmaa’ Al-Mujtahideen in every era.

او نے اجماعِ صحابہ (رضی اللہ عنہم) کے سوا کچھ اور اختیار نہیں کیا۔

He did not take other than Ijmaa’ As-Sahaabah (rah).

الإمام أبو حنيفة (رحمه الله) قال: «إذا أجمع الصحابة على أمرٍ سلّمنا به، وإذا أجمع التابعون ناقشناهم فيه». وبناءً على ذلك لم يأخذ إلا بإجماع الصحابة.

Al-Imaam Abu Haneefah (rh) said: “If the Sahaabah have held an Ijmaa’ upon a matter we submit to that and if the Taabi’een have held an Ijmaa’ we argue with them about it”. Consequently, he did not take other than Ijmaa’ As-Sahaabah.

امام مالک (رح) حجیّتِ اجماعِ اهلِ مدینهٔ منوّره را پذیرفته بودند. مالک گفت: «این اجماع حجّت است، زیرا مدینه سرچشمهٔ علم است، محلّ نزول وحی است و فرزندان صحابه (رض) را در خود دارد. بنابراین محال است که آنان بر چیزی جز حق اجماع کنند».

Al-Imaam Maalik (rh) accepted the Hujjiyah of the Ijmaa’ of Ahl ulMadinah Al-Munawwarah. Maalik said: “It is a Hujjah because AlMadinah is the source of knowledge, the place of the descent of the Wahi and it contains the children of the Sahaabah (rah). As such it is impossible for them to agree upon anything else – i.e. other than the Haqq”.

ابوزهره در کتاب «اصول الفقه» خود گفته است: «فقها بر اجماعی جز اجماع صحابه اتفاق نکرده‌اند. این به آن سبب است که اجماع ایشان در مورد احکام شرعی با تواتر ثابت و مسلم شده است. از همین رو، هیچ‌کس در اجماع ایشان اختلاف و مخالفت نکرده است. حتی کسانی که وقوع اجماع را امری دور یا دست‌نیافتنی می‌دانستند، در برابر اجماع صحابه تسلیم شده و آن را پذیرفته‌اند».

Abu Zahrah said in his book ‘Usool ul-Fiqh’: “The Fuqahaa have not agreed upon an Ijmaa’ apart from Ijmaa’ As-Sahaabah. That is because their Ijmaa’ in respect to the Ahkaam Ash-Shar’iyah has been proven and established by way of Tawaatur. For that reason, no one has disagreed and differed in respect to their Ijmaa’. Even those who viewed the occurrence of Ijmaa’ to be a far off or unachievable matter submitted to and conceded to the Ijmaa’ As-Sahaabah”.

او سپس گفت: «و حقیقت این است که پس از اجماع صحابه، هیچ اجماعی دیگر بر مسیری متواتر ثابت نشده است، و از این رو فقها در ادعاهای اجماع میان کسانی که آن را پذیرفته و کسانی که رها کرده‌اند اختلاف کرده‌اند».

He then said: “And in truth, after the Ijmaa’ As-Sahaabah no other Ijmaa’ has been established upon a Mutawaatir path and as such the Fuqahaa have disputed the claims of Ijmaa’ amongst those who took and left it”.

میں کہتا ہوں کہ اجماعِ صحابہ حجت ہے اور یہ قرآن و سنت کے بعد تیسری دلیلِ شرعی ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ ان کا اجماع سنت کی ایسی دلیل کو ظاہر کرتا ہے اور اس کی نشاندہی کرتا ہے جس کا متن ہم تک نہیں پہنچا۔ وہ اس دلیل کو جانتے تھے مگر اس کا متن ہم تک نقل نہیں کیا، بلکہ اپنے اجماع کے ذریعے اس دلیل پر مبنی حکم کو منتقل اور روایت کیا۔ اس قسم کا اجماع انسانوں میں ان کے سوا کسی اور کو حاصل نہیں ہو سکتا، کیونکہ وہی لوگ تھے جو رسول اللہ ﷺ کے زمانے میں زندہ تھے، آپ ﷺ کے ساتھ رہتے تھے، آپ ﷺ سے ملاقات کرتے تھے، آپ ﷺ کی صحبت اختیار کرتے تھے، آپ ﷺ کی بات سنتے تھے، آپ ﷺ کے ساتھ جہاد میں شریک ہوتے تھے، اور انہوں نے ہی آپ ﷺ سے دینِ اسلام ہم تک پہنچایا۔

I say that the Ijmaa’ As-Sahaabah is a Hujjah and it represents the third Daleel Ash-Shar’iy after the Qur’aan and the Sunnah. That is because their Ijmaa’ reveals and discloses a Daleel from the Sunnah in the case where the text of that Sunnah did not reach us. They knew this Daleel but did not transmit its text to us but rather transferred and transmitted the Hukm based on a Daleel through their Ijmaa’. This type of Ijmaa’ does not occur to anyone other than them from humankind because they were the ones who lived at the time the Messenger (saw). They lived with him, met with him, accompanied him, listened to him, went to battle with him and they transmitted the Islamic Deen to us from him (saw).