و به سبب قول پیامبر ﷺ:
And due to the Qawl of the Messenger (saw):
تعارض دو نص، که یکی متأخر از دیگری باشد یا متأخر نباشد
The Conflict Between Two Texts With One Being Later Than The Other Or Not Being Later
۱ – تعارض میان دو متن که یکی از آن دو از نظر زمان نزول، متأخر از دیگری است:
1 – Conflict between two texts with one of them being later (in the time of revelation) than the other:
اگر دو متن از هر جهت با یکدیگر در تعارض باشند و جمع میان آنها (الجمع) یا تطبیق آنها ممکن نباشد، و در صورتی که نتوان هر دو را با هم عمل کرد، و تاریخ نزول متأخر یکی از آن دو معلوم باشد، آنگاه متن متأخر ناسخ برای متن متقدم خواهد بود، و متقدم منسوخ شمرده می‌شود.
If two texts are in conflict from every angle and it is not possible to bring them together (Al-Jam’u) (or reconcile them), in the case where they cannot both be acted upon together, whilst the later of the two texts (in terms of time of revelation) is known, then the later text would be Naasikh (abrogating) for the prior one (which would be Mansookh/abrogated).
مثال:
Example:
الله (سبحانه و تعالى) می‌فرماید:
Allah (swt) says:
و کسانی از زنانتان که مرتکب فحشا می‌شوند، چهار نفر از خودتان را علیه آنان گواه بگیرید. و اگر گواهی دادند، آن زنان گناهکار را در خانه‌ها حبس کنید تا مرگ آنان را دریابد یا خداوند راهی برای آنان مقرر کند. (النساء: ۱۵)
Those who commit unlawful sexual intercourse of your women - bring against them four [witnesses] from among you. And if they testify, confine the guilty women to houses until death takes them or Allah ordains for them [another] way (An-Nisaa’ 15).
و خداوند متعال می‌فرماید:
And Allah Ta’Aalaa says:
زانیۂ غیرشوہرد اور زانی مرد، ان میں سے ہر ایک کو سو کوڑے مارو (النور 2)۔
The [unmarried] female fornicator and male fornicator, lash each one of them a hundred lashes (An-Noor 2).
بنابراین به نظر می‌رسد که این دو متن در مورد زانیه (زناکار) با یکدیگر تعارض دارند. متن اول بیان می‌کند که حکم زانیه این است که در خانه محبوس شود، در حالی که متن دوم بیان می‌کند که حکم او (حکم شرعی) این است که با صد تازیانه زده شود.
The two texts therefore appear to be in conflict in respect to the Zaaniyah (fornicator). The first explains that the Hukm of the Zaaniyah is for her to be confined within the house whilst the second explains that her Hukm (legal ruling) is for her to be lashed with one hundred lashes.
در صورتی که آیه‌ی سوره‌ی نور پس از آیه‌ی سوره‌ی نساء نازل شده باشد، این بدان معناست که آیه‌ی متأخر سوره‌ی نور، حکمِ آیه‌ی سوره‌ی نساء را که پیش از آن (از نظر نزول) قرار دارد، نسخ می‌کند.
In the case where the Aayah in An-Noor was revealed after the Aayah of An-Nisaa’ it means that the later Aayah of Soorah An-Noor abrogates the Hukm of the Aayah of Soorah An-Nisaa’ which is prior to it (in revelation).
۲ – تعارض دو نص در صورت ندانستن تاریخ یکی نسبت به دیگری:
2 – Conflict between two texts in the absence of knowledge in respect to which one is later than the other:
اگر دو متن با یکدیگر در تعارض باشند و ندانیم کدام یک از آن دو متأخر است و نتوانیم آن دو را با هم جمع کنیم (الجمع)، آنگاه باید به اصول «ترجیح» میان دلایل روی آوریم تا قوی‌ترین دلیل را ترجیح دهیم. «قوّة الدلیل» (قوت دلیل) به معنای قوت آن از نظر در نظر گرفتن موارد زیر است:
If two texts are in conflict with each other and we did not know which of them is later than the other and we are unable to bring them together (Al-Jam’u), then we have to resort to the principles of At-Tarjeeh (outweighing) between the evidences so that we outweigh the strongest Daleel. The Quwwah Ad-Daleel (strength of the evidence) means its strength in respect to taking into consideration the following matters:
الف – بررسی ترتیب (رتبه‌بندی) ادلهٔ اجمالیه به این صورت است:
A – The consideration of the (ranking) order of the Adillah Al-Ijmaaliyah as follows:
- قرآن کریم از سنت نبوی قوی‌تر است، حتی اگر متواتر باشد.
- The Qur’aan Al-Kareem is stronger than the Sunnah An-Nabawiyah and even if it was Mutwaatirah.
- احادیث المتواترہ، اجماع سے بھی قوی تر ہیں اور خبرِ الآحاد سے بھی قوی تر ہیں۔
- The Ahaadeeth Al-Mutawaatirah are stronger than the Ijmaa’ and stronger than the Khabar Al-Aahaad.
اجماع از خبرِ آحاد قوی‌تر است، زیرا نسخ نسبت به اجماع «مأمون» است (یعنی در امان است و ایمن از نسخ)، در حالی که نسبت به نص چنین نیست.
الحلال والحرام لا يجتمعان إلا وكان الحرام غالباً على الحلال أو مُغلِّباً له.
The Halaal and the Haraam do not meet except that the Haraam outweighs or dominates over the Halaal
(رواه عبد الرزاق موقوفاً، وضعّفه البيهقي، وذكر الزيلعي شارح الكنز أنه مرفوع، أي أن السند يصل إلى النبي ﷺ)
(Related by Abdur Razzaaq Maqoofan and Al-Bayhaqi classified it as Da’eef. Az-Zay’aliy the explainer of Al-Kanz mentioned that it is Marfoo’an i.e. the chain reaches the Nab (saw)).
و به دلیل سخن رسول‌الله ﷺ:
And due to the statement of the Messenger (saw):
آنچه تو را به شک می‌اندازد رها کن و به آنچه تو را به شک نمی‌اندازد روی آور
Leave that which causes you doubt for that which does not cause you doubt
* اینکه یکی از دو دلیل، وجوب را ثابت کند و دلیل دیگر، اباحه (جواز یا استحباب) را ثابت کند. دلیلی که وجوب را ثابت می‌کند بر دلیلی که اباحه را ثابت می‌کند مقدم است، زیرا ترک واجب گناه (إثم) است، در حالی که ترک مباح گناه نیست. * اینکه یکی از دو دلیل، حد (مجازات مقرر شده) را نفی کند و دلیل دیگر، حد را ثابت کند. در این صورت، دلیلی که حد را نفی می‌کند بر دلیلی که آن را ثابت می‌کند مقدم است، و این به دلیل گفتار پیامبر ﷺ است:
* That one of the two evidences establish Al-Wujoob (obligation) and the other establishes Al-Ibaahah (recommendation). The Daleel establishing the obligation outweighs the Daleel establishing Al-Ibaahah because leaving the Waajib is an ‘Ithm’ (sin) whilst leaving the Mubaah is not sinful. * That one of the two evidences negate Al-Hadd (prescribed set punishment) whilst the other Daleel affirms the Hadd. In this case the Daleel negating the Hadd outweighs the one affirming and that is due to the Qawl (speech) of the Messenger (saw):
حدود را از مسلمانان تا جایی که می‌توانید دور کنید (ترمذی).
Avert the Hudood from the Muslims as much as you are able (At-Tirmidhi).
برای امام بهتر است در بخشش اشتباه کند تا در مجازات اشتباه کند (الترمذی).
For the Imaam to make an error in pardoning is better than him making an error in punishing (At-Tirmidh).
مثال:
Example:
در الموطأ روایت شده است که عمر بن الخطاب (رض) در سال قحطی دست دزد را قطع نکرد، با وجود اینکه خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:
It was narrated in Al-Muwatta’ that ‘Umar Ibn Al-Khattaab (ra) did not cut the hand of the thief in the year of the famine (or drought) even though Allah (swt) said:
«وَٱلسَّارِقُ وَٱلسَّارِقَةُ فَٱقْطَعُوٓا۟ أَيْدِيَهُمَا جَزَآءًۢ بِمَا كَسَبَا نَكَٰلًا مِّنَ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ» (المائدۃ: ۳۸) [چنانچہ] چور، خواہ مرد ہو یا عورت، ان کے ہاتھ کاٹ دو، اس کے بدلے میں جو انہوں نے کمایا، عبرت کے طور پر اللہ کی طرف سے سزا۔ اور اللہ غالب اور حکمت والا ہے۔ (المائدۃ: ۳۸)
[As for] the thief, the male and the female, amputate their hands in recompense for what they committed as a deterrent [punishment] from Allah. And Allah is Exalted in Might and Wise (Al-Maa’idah 38).
این موضوع به‌طور کامل در بحث «اجتهادات صحابه» در بخش نخست این کتاب مورد بررسی قرار گرفته است.
* This has been discussed in full in the subject of the ‘Ijtihaadaat of the Sahaabah’ in the first part of this book.