Sûrenin son bölümündeki ana tema, yani Allah'ın egemenliği, hüküm koyma yetkisi ve bunların iman ile olan ilişkisi, bu pasajda da sürmektedir. Pasaj, egemenlik ve hüküm koyma konusundaki temel iman ilkelerinden söz etmektedir; sûrenin ilk bölümü ise bu temel ilkeleri imanla ilgileri bakımından ele almıştı. Böylece sûre, hukuk ve egemenlikle ilgili konuların imanla ilgili konularla aynı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Kur'an bu gerçeği en kuvvetli biçimde ileri sürmektedir. Sûreyi incelediğimizde, ilk bölümde kullanılan aynı ilham kaynaklarının, sahnelerin ve ifadelerin ikinci bölümde de yeniden kullanıldığını fark ederiz.

The main theme in the last part of the sūrah, which concentrates on God’s sovereignty, authority to legislate, and their inter-relation with faith, continues in this passage. It speaks of the main principles of faith with regard to sovereignty and legislation, while the first part of the sūrah dealt with these main principles as they relate to faith. In this way the sūrah makes it clear that the issues relevant to law and sovereignty are the same as those that are relevant to faith. The Qur’ān asserts this fact most emphatically. As we study the sūrah, we realize that the same inspirations, scenes and expressions used in the first part are employed again in the second part.

Bu nedenle surenin bu ikinci bölümü şunlara değinmektedir: • İlahi kitaplara, Allah'ın peygamberlerine, vahye ve inkarcıların talep ettiği mucizelere; • Mucizeler gösterildikten sonra hakikati inkar etmenin beraberinde getirdiği yıkıma; • Ahiret hayatına ve orada hesap, mükafat ve ceza ile ilgili kurallara; • Allah'ın Elçisinin ﷺ (kendisine selam olsun) ... ile tamamen ayrılığına.

This means that this second part of the sūrah • Refers to divine books, God’s messengers, revelation and the miracles unbelievers demanded; • Speaks of the destruction that follows denying the truth after miracles have been shown; • Speaks of the life to come and the rules concerning accountability and reward and punishment there; • Refers to the total separation between God’s Messenger (peace be upon him)

ve kendi halkını da. Bu halk, bazı varlıkları Rableriyle eş tutan, O'ndan başka ilahları kabul eden ve bu ilahların kendilerine koyduğu kanunları benimseyen kimselerdir. Bu ayet Peygamber'e, inancının gerçek doğasını kesin bir biçimde, açık seçik ve hiçbir belirsizlik ya da müphemlik barındırmadan ilan etmesini emreder. • Bütün alemlerin tek bir Rabbi olduğunu açıkça ortaya koyar. Hiçbir mü'min, bunun dışında herhangi bir rablik iddiasını kabul edemez. • Evrendeki her şeyin Allah'ın mülkü ve kontrolü altında olduğunu belirtir. İnsanlara Allah'ın istediği rolü verir. Ayetten, Allah'ın istediği her topluluğu veya cemaati ortadan kaldırmaya kadir olduğu da açıkça anlaşılmaktadır.

and his people who regard certain beings as equal to their Lord, acknowledge other deities besides Him and accept the laws these deities enact for them. It directs the Prophet to declare decisively the true nature of his faith, clear, free of all equivocation and ambiguity; • Makes it clear that there is one Lord for all the worlds. No believer may acknowledge any other lordship whatsoever; • States God’s ownership and control of everything in the universe. He assigns the role He wants human beings to play. It makes it clear that God is able to remove any group or community as He wills.

"Üstelik Musa'ya, iyilik yapanın üzerindeki nimetimizi tamamlamak için Kitabı verdik; her şeyi açıkça belirten, yol gösteren ve rahmet olan bir kitap. Bunun amacı, Rablerine kavuşacaklarına inanmalarıydı." Bu ayet "üstelik" bağlacıyla başlıyor. Arapçada kullanılan bağlaç ise "sonra" anlamına gelir, ancak buradaki metinde bir zaman aralığı yoktur. Bağlaç, kendisinden önce gelen ifadeyle sonra gelen ifadeyi birbirine bağlar. Yani Peygambere verilen talimat şudur: "Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını anlatayım." (Ayet 151) Bunu şu ifade izler: "Bil ki bu, bana ulaştıran dosdoğru yoldur." (Ayet 153) "Üstelik" ile başlayan bu ifade de, Peygamberin insanlara iletmekle görevlendirildiği bu iki ifadeye eklenmiştir. Bunlar, Allah'ın neleri haram kıldığını, izlenmesi gereken yolu ve önceki mesajlarla olan sürekliliği ortaya koyar.

“Moreover, We gave Moses the Book in fulfilment [of Our favour] upon him who would do right, clearly spelling out everything, and providing guidance and grace, so that they might believe in the meeting with their Lord.” (Verse 154) This verse starts with the conjunction, ‘moreover’, while in Arabic the conjunction used signifies `then’, but there is no time gap in the text here. The conjunction relates the statement following it to what occurs before it. That is, the instruction to the Prophet: “Say: Come, let me tell you what your Lord has forbidden to you.” (Verse 151) This is followed by the statement: “Know that this is the way leading to Me, a straight path.” (Verse 153) The present statement starting with `moreover’ is added to the two earlier statements as part of what the Prophet is instructed to convey to people, detailing with what God has forbidden, outlining the path to follow and showing the continuity from earlier messages.

Taberî'ye göre bir sonraki ifadenin yorumu, yani "iyilik yapan kimseye lütfumuzu tamamlamak için" kısmı şöyledir: "Musa'ya, üzerindeki nimetleri tamamlamak için Tevrat'ı verdik. Böylece, ona Rabbine itaat etmesi ve dinini uygulaması karşılığında bahşettiğimiz ikramı tamamlamış oluruz. Tevrat, inançlarını uygulamaya koymaları için hem kendisinin hem de kavminin bilmesi gereken her şeyi açıklar."50

The interpretation of the next clause, “in fulfilment [of Our favour] upon him who would do right”, according to al-Ţabarī, is as follows: “We have given the Torah to Moses so as to complete the favours We have bestowed on him. Thus We perfect the honour We have granted him in reward for his obedience to his Lord and implementation of his religion. It spells out every thing he and his people need to know in order to put their faith in practice.”50

Katâde'ye göre, "her şeyi açıkça belirten" ifadesi, helal ve haramın ayrıntılı bir çerçevesini sunduğu anlamına gelir. Ayrıca Musa'ya indirilen Tevrat, kavmi için bir hidayet ve rahmet kaynağıdır; böylece onlar Rablerine kavuşacaklarına ve O'nun, cezasını önleyen lütfuna nail olacaklarına iman etsinler.

Kur'an'daki hükümleri uygulama ihtiyacı ile Tanrı'nın yasasını inkâr etmeleri ile ilgili olarak, bu defa ilahi uyarılar eklenmektedir. Bu uyarılar, mucizevi deliller talep ederek Tanrı'nın vahiylerine inanmak istemelerine cevap niteliğindedir. Sûre'nin başında, onların imanı tamamen reddetmeleri hakkında da benzer uyarılar verilmişti. Burada ise uyarılar, onların Tanrı'nın yasasını inkâr etmeleri ve bu yasanın hayata uygulanması gerektiği konusunadır. Sûre'de daha önce şöyle okuruz: "Dediler ki: 'Ona neden bir melek indirilmedi?' Eğer Biz bir melek indirseydik, iş çoktan hükmolunur ve onlara bir mühlet verilmezdi." (Âyet 8) Burada, sûrenin sonunda ise konu açıkça şöyle anlatılmaktadır: "Onlar, meleklerin kendilerine gelmesini mi, yoksa Rabbinin [Kendisinin] gelmesini mi, yahut Rabbinin bazı âyetlerinin ortaya çıkmasını mı bekliyorlar? Rabbinin bazı âyetleri ortaya çıktığı gün, daha önce iman etmemiş veya imanını hayırlı işlerle değerlendirmemiş hiçbir kimseye, iman etmesi fayda vermeyecektir. De ki: Siz bekleyin, biz de bekliyoruz." (Âyet 158)

More warnings are added to answer their demands for physical miracles in order to believe in God’s revelations. Similar warnings were given earlier in the sūrah where it addressed their denial of the faith altogether. Here the warnings are in relation to their denial of God’s law and the need to implement it in life. Earlier in the sūrah we read: “They say: ‘Why has not an angel been sent down to him?’ If We had sent down an angel, all would have been decided, and they would have been allowed no further respite.” (Verse 8) Here, at the end of the sūrah, the matter is clearly explained: “Are they waiting for the angels to come to them, or for your Lord [Himself], or certain of your Lord’s signs to appear? On the day when certain of your Lord’s signs do appear, believing will be of no avail to any human being who did not believe before, or who did not put its faith to good uses. Say: Wait if you will; we too are waiting.” (Verse 158)

Bu, çok açık ve kararlı bir uyarıdır. Allah'ın yasası her zaman şöyle olmuştur: Bir mucize verildikten sonra inkârcılar hakikati reddetmeye devam ederlerse, kaçınılmaz olarak yok edilirler. Burada Allah, onların istedikleri işaretlerin yalnızca bir kısmı kendilerine gösterilse bile, inkâr etmeyi sürdürmeleri hâlinde helak edilecekleri konusunda onlara açıkça bildirmektedir. Ayrıca, Allah'ın işaretlerinin bir kısmı gösterildiğinde, bunların sonrasında yapılan tüm amelleri geçersiz kılan bir sonun habercisi olduğu da belirtilmektedir. İmanın kabul edilmesi bundan önce gelmeli ve pratik bir eyleme dönüşmelidir. İyi amel her zaman gerçek imanla ilişkilidir; çünkü İslami görüşe göre amel, imanın pratikteki yansımasıdır.

This is a very clear and decisive warning. It has always been God’s law that should a miracle been given and the unbelievers continue to reject the truth, they will inevitably be destroyed. Here, God tells them in plain terms that if only some of the signs they ask for were shown to them, they would be destroyed thereafter should they continue to disbelieve. They are further told that when some of God’s signs are shown, they spell the end that renders all subsequent actions futile. Accepting the faith should come before this, and should be translated into practical action. Good action is always associated with true faith, as it is, in the Islamic view, the practical translation of faith.

Bu noktada sûre, Allah'ın Elçisi Muhammed'e (ﷺ) hitap etmekte ve onu inancı, kanunu, yaşam biçimi ve işleyiş tarzıyla öne çıkarmaktadır. Onun inancı, insanlığın bilinen bütün inançlarından ve dinlerinden farklıdır; Arap müşriklerinin sapık yollarından da farklıdır: {Dinlerini parçalayıp fırkalara ayrılanlar var ya, sen onlarla hiçbir ilgin olmasın. Onların işi Allah'a aittir. Sonra da onlara yaptıklarını haber verecektir.} (Âyet 159)

At this point the sūrah addresses God’s Messenger, Muĥammad (peace be upon him), singling him out with his faith, law, way of life and operational mode. His faith is different from all creeds and religions known to mankind, including the erring ways of the Arab idolaters: “As for those who have broken the unity of their faith and have become sects, you certainly have nothing to do with them. Their case rests with God. In time He will tell them the truth of what they were doing.” (Verse 159)

Bu, Allah'ın Resulü'nün ve onun imanının, bir yanda diğer bütün öğretiler ve inançlardan ayrıldığı noktadır. Bu ikinci grupta, cahiliye dönemine ait efsanelere, geleneklere ve çekişmelere dayanarak gruplara, mezheplere, kabilelere ve klanlara bölünmüş müşrikleri; bitmek bilmeyen çekişmeleri ve rekabetleriyle birbirleriyle kavgalı bloklara ve devletlere bölünmüş Hristiyanları ve Yahudileri; ayrıca Kıyamet Günü'ne kadar ortaya çıkabilecek diğer inançları, ideolojileri, teorileri ve rejimleri de sayabiliriz.

This is the parting point between God’s Messenger and his faith on the one hand and all other doctrines and creeds on the other. In the latter group we may include the idolaters who were divided into groups, sects, tribes and clans on the basis of the myths, traditions and disputes of jāhiliyyah, the Christians and Jews with their unending disputes and rivalries which break them into quarrelling blocs and states, as well as other creeds, ideologies, theories, and regimes that may surface at any time until the Day of Judgement.

Allah'ın Elçisi'nin bunların hiçbiriyle ilgisi yoktur. Onun inancı İslam'dır, kanunu Tanrı'nın kitabıdır ve yaşam tarzı eşsiz ve bağımsızdır. İslam inancı hiçbir inanç veya ideolojiyle karışamaz; onun hukuku ve sistemi diğer sistemler ve teorilerle birleşemez. Hiçbir hukuk sistemi veya rejim, aynı anda hem İslami hem de başka bir şey olma statüsünü taşıyamaz. İslam tüm inanç ve ırklardan bağımsızdır; hukuki, toplumsal, siyasi ve ekonomik sistemleri açıkça İslami'dir ve başka bir tanımı yoktur. Peygamber ﷺ, hiçbir zaman başka bir durum veya koşulla ilgili değildir.

God’s Messenger has nothing to do with any of these. His faith is Islam, his law is God’s book and his way of life is unique and independent. The Islamic faith cannot mix with any sort of belief or ideology; its law and system cannot merge with other systems and theories. No legal system or regime can carry a dual status of being Islamic and something else at the same time. Islam is independent of all creeds and colours; its legal, social, political and economic systems are clearly Islamic and have no other description. The Prophet has nothing to do with any other situation or condition at any time.

Kanunlaştırma ve egemenlik üzerine uzun bir tartışma içeren surenin sonunda, hoş bir ritmi ve kesin bir hükmü beraberinde taşıyan, Allah'a (c.c.) yönelik bir yüceltme bulunur. Bu vurgu, her ayette aynı kelimeyle, "De ki", diye başlamasıyla tekrarlanır. Her ayet, tevhidin özünün yattığı kalbe dokunur: inancın, gayenin, Rabbin ve ibadetin birliği. Ayrıca evrene ve onun yasalarına bütünsel bir bakış sunar: "De ki: 'Rabbim beni dosdoğru bir yola, sapması olmayan bir dine iletti; batıldan yüz çeviren İbrahim'in dinine. O, Allah'a ortak koşanlardan değildi.' De ki: 'Namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm, âlemlerin Rabbi Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana bunu emredildi ve ben Müslümanların ilkiyim.' De ki: 'Her şeyin Rabbi iken, ben Allah'tan başka bir rab mi arayacağım?' Her insanın işlediği günah yalnız kendi aleyhinedir. Hiç kimse bir başkasının yükünü yüklenmez. Sonunda hepiniz Rabbinize döndürüleceksiniz; o zaman ayrılığa düştüğünüz şeylerin gerçeğini size haber verecektir. Sizi yeryüzünün halifeleri kılan, bazınızı bazınıza derece üstünlüğü veren O'dur; verdikleriyle sizi imtihan etmek için. Şüphesiz Rabbin cezası çabuktur; ama O, elbette çok bağışlayan, esirgeyendir.' (Enam, 161-165)

At the end of the sūrah with its long discourse on legislation and sovereignty we have a devotional glorification of God which carries with it a pleasant rhythm and a decisive verdict. The beat is repeated in each verse as it starts with the same word, ‘Say’. Each verse touches the heart, where the core of oneness lies: the oneness of the creed, goal, Lord and worship. It also provides a total look at the universe and its laws: “Say: ‘My Lord has guided me to a straight way, to an ever-true faith; the way of Abraham, who turned away from all that is false, and was not of those who associate partners with God’. Say: ‘My prayers, my worship, my living and my dying are for God alone, the Lord of all the worlds. He has no partner. Thus have I been commanded, and I shall be the first of those who surrender themselves to Him.’ Say: ‘Am I, then, to seek a lord other than God, when He is the Lord of all things? Whatever wrong any human being commits rests upon himself alone. No one shall be made to bear the burden of another. In time, to your Lord you all must return; and then He will tell you the truth of all that over which you were in dispute. He it is who has made you inherit the earth and has raised some of you by degrees above others, so that He might try you by means of what He has bestowed upon you. For certain, your Lord is swift in retribution; yet, He is indeed much- forgiving, merciful.” (Verses 161-5)

Bu uzun ve son yorum, surenin açılışıyla birlikte büyüleyici, kusursuz bir uyum içinde çalan bir ezgi oluşturuyor. Ancak bu yorum, hayvan kesimi, adaklar, tarımsal ürünler ve cahiller tarafından Allah'ın koyduğu iddia edilen tüm düzenlemeler üzerine olan söylemi sonlandırıyor. Onların söyledikleri her şey utanmazca bir yalandır. Peki, bu yoruma ne diyeceğiz? Aslında, konu hakkında şimdiye kadar söylediklerimizden sonra artık bir açıklama yapmamıza gerek yok.

Bu tür düşünce, ifade ve ritim çiftlerinin, surenin hem başında hem sonunda yer alan önemi hakkında defalarca söylediklerimizi burada tekrarlamaya gerek yok. Bunlar aynı hakikatin farklı yüzleridir; bir zaman iman ve inanç olarak, bir başka zaman ise bir yaşam düzeni olarak yansır.

We do not need to repeat here what we have said time and again about the significance of such pairs of thoughts, expressions and rhythms that occur in both the early and later parts of the sūrah. They are simply different facets of the same truth, reflected at one time as a belief and faith, and at another as a code of living.

Şimdi sûre tamamlandığında, onun büyük boyutlarına, kapsadığı geniş alana ve ulaştığı derin katmanlara baktığımızda insan hayrete düşüyor. Bütün bunlar birkaç sayfa, 165 ayet ve sınırlı sayıdaki cümle ve ifadeye sığmış.

Now that the sūrah is completed, if we look back at its great dimensions, the wide range it covers and the profound depths it goes into, we are overwhelmed. It all takes a small number of pages, 165 verses and a limited number of clauses and sentences.

Bu alan bir insan tarafından kullanılsaydı, bu büyük sahnelerin, gerçeklerin, ilhamların ve işaretlerin panoramasının yüzde birini bile kapsayamazdı; ulaştığı yüce seviyeye ve kullandığı üstün ifadeye hiç değinmeye gerek yok.

Had this space been used by a human being, it would not have covered onehundredth of this great panorama of scenes, truths, inspirations and indications, let alone the sublime level it attains and the superb expression it uses.

Sure surenin bizi varoluşun büyük gerçeklerini incelemek üzere büyüleyici ve nefes kesici bir yolculuğa çıkardığı bir yolculuk. Bu yolculuk, İslam'ın temel ve esas kavramlarını kapsamaktadır. Note: the first word "Sure" should be "Sūrah" transliterated, so the correct translation is: Sūrah, bizi varoluşun büyük gerçeklerini incelemek üzere büyüleyici ve nefes kesici bir yolculuğa çıkardı. Bu yolculuk, İslam'ın büyük ve temel kavramlarının tamamını kapsamaktadır.

The sūrah has taken us on a fascinating and breathtaking journey, to look at the great truths of existence. It is a journey that covers the major and fundamental Islamic concepts.

Bu, Tanrılığın gerçeğini tüm heybeti, azameti, ihtişamı ve güzelliğiyle yansıtır. Akıl ve idrak melekelerimizle kavrayamadığımız evrenin, hayatın ve hayatın ötesinde olanın gerçeklerini gözlerimizin önüne serer. Tanrı'nın iradesinin gerçeğini gösterir: nasıl var edip yok ettiğini, nasıl hayat verip ölüm getirdiğini ve evrenle bütün canlıları nasıl yönettiğini. İnsan ruhunun gerçeğini de yansıtır: derinliklerini, görünen ve gizli yollarını, arzularını ve eğilimlerini, izlediği hidayeti ve işlediği hataları, kötü niyetli insanların ve cinlerin fısıltılarına nasıl tepki verdiğini ve doğru ya da yanlış yola nasıl yönlendirildiğini.