Bu sûrenin başında söylediklerimizi burada tekrar hatırlatmamız gerekiyor.

We need to remind ourselves here of what we said in our Prologue to this sūrah.

Her şeyden önce unutmamamız gereken, dalgalarının sonsuz bir akış içinde birbirinin ardı sıra gelişi ve sahnelerinin nefes kesici bir ihtişam içinde, üstelik son derece ilham verici bir ritimle tasvir edilişidir.

Most of all we need to remember how its waves follow close on the heels of each other in an endless flow, and how its scenes are portrayed in a breathtaking splendour, coupled with a superbly inspiring rhythm.

Bu sure, konusunu kendine özgü bir biçimde ele alır. Her aşamada, her durumda ve her sahnede anlatılan şeyin muazzam ihtişamını çarpıcı bir biçimde ortaya koyar; bizi büyülenmiş ve nefesimiz kesilmiş halde tutar. Onun sahnelerini ve değişen, güçlü ritmini takip ederiz.

This sūrah tackles its subject matter in a unique way. At every turn, in every situation or scene, it brings out in sharp relief all the awesome splendour of what is being portrayed, keeping us spellbound, breathless. We follow its scenes and changing, powerful rhythm.

Hızlı akan sahneleri, ilhamları, ritimleri, imgeleri ve tonlarıyla, beyaz köpüklerle akan geniş ve hızlı bir nehre benzer. Bir dalga kırılma noktasına ulaşırken, bir sonrakisi hemen ardından gelir ve neredeyse az önce geçmiş olanın üzerine uzanır. Akış kesintisiz, bitmeksizin sürer.

In its quick flow of scenes, inspirations, rhythms, images and shades, it resembles a fast, wide river flowing with white water. As one wave reaches its breaking place, the next one follows very closely, almost reaching out to the one that has just gone by. The flow remains continuous, unending.

Bu akıcı ve birbirini izleyen her bir dalgada aynı zengin ihtişam görülebilir. Ve betimlenen tüm sahnelerde mükemmel bir uyum vardır.

In every one of these flowing and closely successive waves, the same rich splendour is there to see. And in all the scenes portrayed, we have superb harmony.

Böylece, önce muhteşem sahneler, ardından bu sahnelerin canlı tasvirleri, güçlü ahenk, eşsiz ifade ve ilham verici teşbihlerin akıp gelen seli bizi tamamen büyülemiş olur. Sûre, insanın kalbine ve aklına her açıdan ve her mümkün yoldan hitap eder.

Thus, we are absolutely enchanted; first by the splendid scenes, then their lively images, the powerful music, the inimitable expression, the flood of inspiring figures of speech. The sūrah addresses man’s heart and mind from every angle and in every way possible.

Şüphesiz tohumu ve çekirdeği yarıp ayıran Allah'tır. Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarır. İşte Allah budur. Öyleyse nasıl oluyor da hakikatten döndürülüyorsunuz? (Ayet 95)

It is God who splits the grain and the fruit-stone. He brings forth the living out of that which is dead and the dead out of that which is alive. Such is God. How, then, are you deluded away from the truth? (Verse 95)

Bu, sırrı bütün yaratıklardan gizli kalan ve hiçbir kimsenin benzerini ortaya koyamayacağı büyük bir mucizedir. Bu, hayatın mucizesidir; onun başlaması ve gelişmesidir.29

This is the great miracle whose secret remains unknown to all creatures and which cannot be emulated by anyone. This is the miracle of life, its initiation and progress.29

Her an, bir tohum ya da tane çatlayarak bir bitki filizi ve bir meyve çekirdeği de bir ağacın hayatına başlamak üzere açılır. Tohumda, tanede ve meyve çekirdeğinde gizli kalan, bitki ve ağaç kalıntılarında ise belli olan bu hayat, hem özü hem de kaynağı itibarıyla yalnızca Allah'ın bildiği bir sırdır. İnsanoğlu hayatın çeşitli özelliklerini ve evrelerini gözlemlemiş olsa da bugün hâlâ yeryüzündeki ilk insanla aynı konumdadır. Hayatın dış yönlerini ve amacını biliyoruz, ama kaynağı ve özü bilinmeyen bir sır olarak kalmaktadır. Yine de hayat devam eder ve hayatın başlamasındaki mucize her saniye gerçekleşir.

At every moment, a grain or seed splits open to produce a shoot of plant and a fruit- stone breaks open to begin the life of a tree. This life which remains latent in the seed, grain and the fruit-stone, and which is evident in plant and tree remains, is in both substance and source, a secret which is known only to God. Having observed all the various characteristics and stages of life, mankind remains today in the same position as the first man on earth. We know the outer aspects of life and its purpose, but its source and substance remain an unknown secret. Yet life goes on and the miracle of starting life occurs every second.

En başta Tanrı, ölüden diriyi çıkardı. Evren, ya da en azından gezegenimiz dünya vardı, ama üzerinde hiçbir yaşam yoktu. Sonra Tanrı, yaşamı ölü bir şeyden yaratmasıyla yaşam başladı. Bunu nasıl yaptığını ise kesinlikle bilmiyoruz. O andan itibaren yaşam, ölü olandan yaratılmaya devam etti. Ölü parçacıklar, her an canlılar aracılığıyla canlı bedenlerin parçası olan organik canlı maddelere dönüşmektedir. Aslında ölü parçacıklar olsalar da canlı hücrelere dönüşürler. Tersi de olmaktadır. Her an canlı hücreler ölü parçacıklara dönüşür; ta ki bir gün tam bir canlı varlık ölü bir bedene dönüşene kadar. "O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarır." (Ayet 95)

O, şafağı ağartan Odur. Geceyi dinlenme vesilesi kılmış, güneşi ve ayı da hesabın bir aracı olarak yaratmıştır. Bütün bunlar, İzzet ve İlim sahibi olan Allah'ın takdiridir. (Ayet 96)

He is the One who causes the day to break. He has made the night to be [a source of stillness], and the sun and the moon for reckoning. All this is laid down by the will of the Almighty, the All-Knowing. (Verse 96)

Tohumu ve çekirdeği yarıp açan, O'dur; sabahı da ortaya çıkaran O'dur. Geceyi ise dinlenme vakti kılmıştır.

He who splits the grain and the fruit-stone is the One who causes the break of dawn. He has made the night a period of time when living things have their repose.

Ayrıca O, güneşe ve aya, son derece hassas bir şekilde hesaplanabilen döngüler vermiştir. Evrendeki her şeyi kontrol eden O'nun kudretidir. O'nun ilmi hiçbir şeyi gözden kaçırmaz.

Moreover, He has given the sun and the moon cycles that can be calculated with great accuracy. It is His power that controls everything in the universe. His knowledge overlooks nothing.

Arapça metinde şafağın doğuşunu ifade eden kelime, tohumların ve meyve çekirdeklerinin yarılmasını tarif eden kelimenin aynısıdır. Şafağın doğmasıyla hayat yayılmaya başlar; tıpkı yarılmış bir tohumdan bitkinin filizlenip çıkması gibi.

In the Arabic text the word used to denote the break of dawn is the same that describes the splitting of grains and fruit-stones. Life begins to spread as a result of dawn breaking in the same way as a plant shoots out of a grain that has been split.

Canlılık, diriliş ve güzellik yönleri her iki olguda da ortaktır. Ayrıca bu iki olgu ile gecenin sessizliği arasında ek bir bağlantı vardır.

Aspects of vigour, liveliness and beauty are common to both phenomena. Moreover, there is an added link between these two phenomena and the stillness of the night.

Bu gezegendeki sabah ve akşam, faaliyet ve durgunluk döngülerinin bitkiler ve yaşam üzerinde doğrudan bir etkisi vardır. Dünyanın kendi ekseni etrafında güneşin önünde dönmesi, güneşe ve aya verilen boyutlar, bunların dünyaya olan uzaklıkları ve güneşin sıcaklığı, her şeye tam hâkim olan ve ilmi kusursuz olan Yüce Yaratıcı tarafından belirlenmiştir. Bunlar farklı olsaydı, yaşam bu dünyada bu şekilde ortaya çıkmazdı. Tohumlardan ve çekirdeklerden filizlenen bitkilerle ağaçlara sahip olamazdık.

The cycles of morning and evening, activity and stillness in this planet have a direct bearing on plants and life. The fact that the earth revolves on its axis in front of the sun, the sizes given to the sun and the moon, the distances between them and the earth and the temperature of the sun are all determined by the Almighty who is in full control of all things and whose knowledge is faultless. Had these been different, life would not have sprung out of this earth in this fashion. We would not have had plants and trees sprouting forth from grains and fruit-stones.

Sûre artık, etrafımızda her yerde açılan hayat sahnelerine dikkatimizi çekmeye başlıyor. Hayatı gözlerimizle görüyor ve filizlenip çıktığı anda hissediyoruz. Onu düşündükçe, Allah'ın yaratmasındaki güzelliği görüyoruz. Sûre bu sahneleri olduğu gibi tasvir ediyor. Hayatın çeşitli aşamalarına, şekillerine ve biçimlerine dair gösterdiklerine dikkatimizi çekiyor. Bütün bunlar bize, hayatın büyüyüp yayılışına dair çok belirgin bir farkındalık, ayrıca hayatı başlatan güce dair de bir bilinç veriyor. Ayrıca hayatın güzelliğine bakma ve ondan zevk alma konusunda güçlü bir arzu uyandırıyor.

The sūrah now begins to draw our attention to scenes of life as they open up everywhere around us. We see life with our eyes and feel it as it springs out. As we contemplate it, we see the beauty of God’s creation. The sūrah portrays these scenes as they actually are. It draws our attention to what they show of the various stages, shapes and forms of life. All this gives us a very distinct awareness of life as it grows and spreads, and also of the power that originates life. It also gives us a strong desire to look at and enjoy the beauty of life.

Ve gökten su indiren O'dur; onunla her türden bitki çıkarırız. Ondan yeşil bir bitki çıkarır, ondan birbiri üstüne bindirilmiş taneler çıkarırız. Hurma tomurcuğundan sarkan salkımlar, asma bahçeleri, zeytin ve nar da çıkarırız: birbirine benzeyen ve benzemeyen. Meyvelerine, meyve verdiklerinde ve olgunlaştıklarında bakın. Şüphesiz bunlarda, gerçekten iman eden insanlar için açık ayetler vardır. (99. ayet)

And He it is who sends down water from the sky with which We bring forth plants of every type and out of these We bring forth verdure from which We bring forth grain piled tight, packed on one another; and out of the spathe of the palm tree, dates in thick clusters; and gardens of vines; and the olive tree, and the pomegranate: all so alike, and yet so different. Behold their fruit when they come to fruition and ripen. Surely in these there are clear signs for people who truly believe. (Verse 99)

Kur'an'da su, hayat ve bitki örtüsü bağlamında sıkça anılır: "Gökten su indiren de O'dur. Onunla her türden bitkiyi çıkarırız." (Ayet 99) Suyun her türlü bitkinin büyümesi için gerekli olduğunu, ilkel ya da medeni, okur yazar ya da eğitimli olmasına bakılmaksızın bütün insanların bilmesi bir gerçektir. Ancak su, bundan çok daha büyük ve önemli bir rol oynar ve Kur'an burada bizi bunu hatırlatır. Allah'ın dilemesiyle su, yeryüzünün yüzeyini bildiğimiz, bitkileri besleyen toprak türüne dönüştürmede etkili olmuştur.

Water is frequently mentioned in the Qur’ān within the context of life and vegetation: “He it is who sends down water from the sky with which We bring forth plants of every type.” (Verse 99) That water is necessary for the growth of every type of plant is something that all human beings know, whether they are primitive or civilized, illiterate or educated. Yet water plays a far greater and more important role than that, and the Qur’ān here reminds us of this. By God’s will, water was instrumental in making the face of the earth of the type of soil we know, which is plant-supporting.

Sûre, bu iddiaları Tanrı'nın mutlak gerçekliğiyle yüz yüze koyar. Bu yanılgılara karşı öyle bir biçimde savunma yapar ki, bunların içinin ne kadar boş olduğunu ortaya koyar: “O, göklerin ve yerin yaratıcısıdır. Hiç eşi olmamışken nasıl bir çocuğu olabilir? O, her şeyi yaratmıştır ve her şeyi tam olarak bilmektedir.” (Ayet 101)

The sūrah puts these allegations face to face against the absolute truth of God. It makes its arguments against these misconceptions in such a way that reveals how hollow they are: “He is the Originator of the heavens and the earth. How can He have a child when He has never had a consort? He has created everything and has full knowledge of all things.” (Verse 101)

Tüm evreni hiçlikten var eden, bir oğula ihtiyacı olmayan Zat'tır.

He who originates the whole universe out of nothing is in no need of a son.

Çocuklar, fanilerin varlıklarının bir uzantısı olarak ihtiyaç duydukları şeylerdir; yardım isteyen zayıfların ve hiçbir şey icat edemeyen kıt zihinlilerin de ihtiyaç duyduğu şeylerdir.

Offspring are needed by mortals as an extension of their existence and they are needed by the weak who want help and by the dull who can invent nothing.

Dahası, bu uydurucular üremenin nasıl gerçekleştiğini de biliyorlardı. Çocuk isteyen herkesin kendi türünden bir eşi ya da dişi bir ortağı olmalıdır. Öyleyse Tanrı'nın hiç eşi olmamışken ve O bir, tek ve hiçbir kimse ya da şeyle benzerliği olmayan bir varlıkken, nasıl bir oğlu olabilir? Eş olmadan nasıl bir çocuk dünyaya gelebilir?

Moreover, those inventors were aware of how procreation takes place. Anyone who desires offspring must have a mate or a female consort from his own species. How, then, can God have a son when He has never had a consort, and when He is one, single, and has no similarities with anyone or anything? How can any offspring be born without a mate?

Burada sûre, insanların zihinlerine hitap etmek için bilinen bir gerçekten yararlanır ve onlara kendi hayatlarıyla ve etraflarında gördükleriyle ilgili örnekler verir. Ayrıca sûre, bütün varlıkların yaratılmış olduğu gerçeğine özel bir vurgu yaparak, birden fazla ilah bulunduğuna dair her türlü iddiayı çürütür. Yaratılmış olan hiçbir zaman Yaratıcının ortağı olamaz. Yaratıcının özü ile yaratılmışların özü tamamen farklıdır. Sûre, Allah'ın ilmini mutlak olarak anlatırken, inkârcıların bilgisinin yanılgı ve tahmine dayandığını belirtir: "Her şeyi yaratmıştır ve her şeyi tam olarak bilendir." (Âyet 101)

Here the sūrah makes use of a recognized fact in order to address their minds, giving them examples that are relevant to their own lives and what they see around them. Moreover, the sūrah gives special emphasis to the fact that all beings are created in order to disprove any suggestions of a multiplicity of gods. What is created can never be a partner to the Creator. The essence of the Creator and that of the created are totally different. The sūrah speaks of God’s knowledge as absolute, while the unbelievers’ knowledge is based on delusions and guesswork: “He has created everything and has full knowledge of all things.” (Verse 101)

Sûrenin devamında, Allah'ın insanın bütün varlığını, bence hiçbir insan dilinin tarif edemeyeceği çağrışımlarla dolduran, öylesine güçlü bir tasviri yer alır. O halde, Allah'ın korkutucu sıfatlarından çok, yatıştırıcı sıfatlarının ön plana çıktığı bu sahneyi seyrederken bu izlenimlerin bizde şekillenmesine izin verelim: "Hiçbir görüş gücü Onu kuşatamaz, oysa O bütün görüşleri kuşatır; O her kavrayışın ötesindedir, ama her şeyden haberdardır." (Ayet 103)

The sūrah follows this with a description of God which is so powerful that it impresses man’s whole being with connotations which I believe to be indescribable by any human language. Let us then allow these impressions to formulate as we behold the scene which allows God’s reassuring attributes to be more prominent than His fear-inspiring attributes: “No power of vision can encompass Him, whereas He encompasses all vision; He is above all comprehension, yet is all-aware.” (Verse 103)

Tanrı'yı görmek isteyerek saflığını ortaya koyanlar ile O'nun varlığına dair somut kanıt talep ederek kibirlerini gösterenler aynıdır. İkisi de ne dediğini anlamaz. İnsanların duyuları ve akli melekeleri, çevreleriyle etkileşime girebilmeleri, yeryüzünde insan hayatını inşa etme görevlerini yerine getirebilmeleri ve dünyanın ve evrenin Tanrı'nın varlığına ve işine işaret eden şeylerini gözlemleyip anlayabilmeleri için yaratılmıştır. Tanrı'nın zatına gelince, insanlara onu kavrama gücü verilmemiştir; çünkü yaratılmış, fani bir insan, daima var olan ve ölümsüz olanı kavrayamaz. Üstelik böyle bir kavrayış, yeryüzündeki görevlerini yerine getirmeleri için zorunlu bir gereklilik de değildir. Gerçekten de onlara bu görevin yerine getirilmesi için ihtiyaç duydukları şey verilmiştir ve bunun için tam donanımlı kılınmışlardır.

Those who demonstrate their naivety by demanding to see God are the same as those who demonstrate their arrogance by demanding tangible evidence of His existence. Neither group understand what they say. The senses and mental faculties of human beings have been created so that they can interact with the world around them, fulfil their task of building human life on earth, and observe and understand what the world and the universe contain of pointers to God’s existence and His work. As for the nature of God Himself, they have not been given the power to conceive of it, because a created mortal cannot comprehend what is ever present and immortal. Besides, such comprehension is not an essential requirement for them to fulfil their task on earth. They have, indeed, been given what they need for its fulfilment and are fully equipped for the same.

Eski insanların saf olduğunu anlamak mümkün olabilir, ancak sonraki toplulukların kibri kesinlikle kabul edilemez. Hiçbirinin görmediği atomdan, elektronlardan, protonlardan ve nötronlardan söz ediyorlar. Bilim insanlarının bu sonsuz küçüklükteki parçacıkları görebilmesini sağlayacak kadar güçlü bir mikroskop henüz yapılabilmiş değil. 39 Buna rağmen bu insanlar onların teorik varlığını kabul ediyor ve varlıklarının pratik etkisini belirliyor. Bu etkileri gördüklerinde, bu parçacıkların var olduğunu mutlak bir kesinlikle ilan ediyorlar. Oysa yaptıkları deneyin nihai sonucu, bu parçacıkların varlığının "mümkün olduğu"dur. Ama onlara Tanrı'nın varlığı anlatıldığında ve O'nun varlığının kanıtına yönlendirildiklerinde, bu gerçeği reddediyorlar; bilimsel bilgiye, doğru yönlendirmeye ya da vahye dayanmayan argümanlar öne sürüyorlar. Gözleriyle görebilecekleri somut kanıt talep ediyorlar, sanki bu koca evren ve hayatın bütün harikaları yeterli bir kanıt değilmiş gibi.

Bunun ardından Peygamber'e, kendisine vahyedileni takip etmesi ve Tanrı'ya ortak koşan müşrik insanlardan yüz çevirmesi yönünde ilahi bir emir gelmektedir. Ona, bu insanlara ve onların boş tartışmalarına aldırmaması, mesajını inatla reddetmelerine de üzülmemesi emredilmektedir. Görevi, ilahi mesaja dayanarak kendi hayatını ve takipçilerinin tutumlarını bu mesaja göre şekillendirerek mesajını uygulamaktır. Kâfirler konusunda hiçbir kaygı taşımamalıdır: "Senin Rabbinden sana vahyedilene uy; O'ndan başka ilah yoktur. Ve Allah'a ortak koşanlardan yüz çevir." (Enam, 106)

This is followed by a divine order to the Prophet to follow what God has revealed to him and to turn away from pagan people who associate partners with Him. He is not to pay any attention to them or their petty arguments and not to worry about their stubborn rejection of his message. His task is to implement his message by moulding his life and the attitudes of his followers on the basis of the divine message. He is to care nothing for the unbelievers: “Follow what has been revealed to you by your Lord, other than whom there is no deity, and turn your back on those who associate partners with God.” (Verse 106)

Allah dileseydi, onları doğruya iletmeyi zorla dayatırdı. Dileseydi, onları, tıpkı meleklerin her zaman O'na itaat etmek zorunda olmaları gibi, yalnızca O'nun hidayet yolunu bilecek şekilde yaratabilirdi. Ancak O, insanı doğru hidayeti de sapkınlığı da izleyebilecek yetenekle yaratmıştır. Yolunu seçmeyi ona bırakmış ve seçiminden sorumlu tutmuştur. Bütün bunlar elbette, evrende olup biten her şeyi yöneten ve hiçbir insana bir seçim dayatmayan Allah'ın mutlak irade özgürlüğü çerçevesindedir. Allah insanı bu biçimde, bildiği bir amaç için yaratmıştır. Onun, Allah'ın kendisine verdiği, yeteneklerini ve kabiliyetlerini kullanarak oynayacağı bir rolü vardır: "Allah dileseydi, onlar O'na ortak koşmazlardı." (Ayet 107)

Had God so willed, He would have imposed His guidance on them. He could, if He so willed, have created them knowing no way other than that of His guidance, in the same way as angels are bound always to obey Him. He, however, has created man with the ability to follow either right guidance or error. He has left him to choose his way and has held him accountable for his choice. All this is, of course, within the framework of God’s absolute free will which governs everything that occurs in the universe, without imposing a choice on any human being. God has created man in this fashion for a purpose He knows. He has a role to play assigned to him by God, using his abilities and talents: “Had God so willed, they would not have associated partners with Him.” (Verse 107)

Peygamber, onların davranışlarından sorumlu değildir ve kalplerinin bekçisi olarak görevlendirilmemiştir: "Biz seni onların üzerine koruyucu yapmadık, sen de onlardan sorumlu değilsin." (Âyet 107) Peygamber'e verilen bu buyruk, onun çabalarını yoğunlaştırması gereken alanı belirler. Peygamber'in halefleri ve her nesilde, her toplumda onun dinini savunanlar da kendi faaliyet alanlarından ve bu alanın sınırlarından haberdar kılınmıştır.

Ayrıca, bu ayetler dikkate almamız gereken bazı temel gerçekleri ortaya koymaktadır. Bu gerçeklerin ilki şudur: İmana kabul etmek ya da reddetmek, doğru yola uymak ya da sapkınlıkta kalmak, gerçeğin delil ve kanıtlarının sunulmasına bağlı değildir. Hakikat kendi delilidir ve insan aklını onu kabul edip güvenle boyun eğmeye kolayca yöneltebilir. Ancak bir kişiyi hakikati kabul etmekten alıkoyabilecek engeller de vardır. Nitekim Allah, müminlere hitap ederken bunlara şöyle değinmektedir: “Belki onlara bir mucize gösterilse bile yine inanmayabilirler? İlk seferde ona inanmadıklarından, biz de onların kalplerini ve gözlerini (hakikatten) çeviririz.”

Moreover, these verses outline certain basic facts that we must consider. The first of these facts is that to accept the faith or to deny it, to follow the right guidance or to remain in error, does not depend on the provision of proofs and evidence of the truth. The truth is its own proof and it can easily prevail over the human mind to accept it and submit to it with reassurance. There are impediments that may prevent a person from accepting the truth. Indeed, God refers to these as He addresses the believers: “For all you know, even if one [i.e. a miracle] is shown to them, they may still not believe? We will turn their hearts and eyes away since they did not believe in it the first time.

"Onları, azgınlıkları içinde bocalayıp durmaları için bırakacağız." (Ayet 109-110)

We shall leave them to blunder about in their overweening arrogance.” (Verses 109-10)

Daha önce ilahi hidayeti kabul etmelerine engel olan şey, bir mucize gösterildikten sonra bile tekrar yaşanabilir; böylece sapmaya devam edebilir ve hidayeti reddedebilirler.

What prevented them the first time round from accepting divine guidance could happen again even after a miracle is shown them, and they could, thus, continue to go astray and reject guidance.

İmanın işaretleri insanın kendi içinde gizlidir ve hakikatin kendisinde mevcuttur. Bunlar herhangi bir dış etkene bağlı değildir. Bu nedenle insanın kalbinin, imanı kabul etmesini engelleyen tüm dış etkenlerden arındırılması zorunludur.

The pointers to faith are latent within man himself and are inherent within the truth itself. They do not relate to any external factor. It is imperative, therefore, that man’s heart is purged of all external factors impeding its acceptance of the faith.

İkinci gerçek şudur: Doğru yola girenle sapanı belirleyen nihai etken Allah'ın iradesidir. Allah, insanların imtihan edilmesini irade etmiş ve hangi yolu izleyeceklerine karar vermeleri için onlara seçme özgürlüğü tanımıştır. Bu özgürlüğü hidayeti aramak için kullanan ve ona ulaştığında onu izlemeyi niyet eden kimse, o anda nerede durduğunu bilmese bile, Allah'ın iradesiyle kendisine yardım ettiğini ve doğru yolu gösterdiğini görecektir.