Sûre şimdiye kadar birçok peygamberin kıssasını anlattı: Zekeriyya ve oğlu Yahya'nın doğumu, Meryem ve İsa'nın doğumu, İbrahim'in kendi kavminden ayrılışı ve onların tapındığı sahte ilahlar. Ayrıca bu peygamberlerden sonra gelen nesillerin, Allah'ın kendilerine verdiği hidayete uyup uymadıklarını, yoksa sapkınlığa mı düştüklerini de duyduk. Sûre bu kıssalar hakkında, rububiyetin yalnızca Allah'a ait olduğunu, ortağı olmaksızın yalnızca O'na ibadet edilmesi gerektiğini bildiren yorumlarda bulunuyor. Önceki peygamberlerin bu tarihleri, işte bu esas hakikati tüm açıklığıyla ortaya koymaktadır.

So far the sūrah has given us accounts of a number of prophets, including Zachariah and the birth of John, his son, Mary and the birth of Jesus, Abraham and his split from his community and their false deities. We have also heard about the generations that followed them, and whether they lived in accordance with the guidance God gave them or they fell into error. The sūrah comments on these accounts declaring that Lordship belongs solely to God, who alone deserves to be worshipped, without partners. This is the essential truth that these histories of earlier prophets bring out in full relief.

Şimdi bu son bölüme bakıyoruz; bu bölüm, Allah'tan başka varlıklara ilahlık isnat eden ve dirilişi inkâr eden put-tapan inançları ele almaktadır. Bölüm, Kıyamet Günü'nün ve insanların farklı akıbetlerinin birçok sahnesini tasvir etmektedir. Bu sahneler çok canlı biçimde çizilmiş, hareketle doludur ve gökleri, yeryüzünü, insanları, cinleri, inananları ve inanmayanları, yani bütün evrenin tepkilerini içermektedir. Sure, Kıyamet Günü sahneleriyle bu dünyadaki sahneleri birbiri ardına getirerek iki hayat arasında gerçek bir bağ kurar. Böylece başlangıcımızın bu dünyada gerçekleştiği, sonucunu ise öteki hayatta gördüğümüz gösterilir; sanki iki dünya arasındaki uçurum birkaç kısa ayet, hatta birkaç kelimeyle kapatılmıştır. Bu da bize iki dünyanın birbirine bağlı olduğu duygusunu verir.

Now we look at this final passage which discusses the pagan beliefs that ascribe divinity to other beings beside God and deny resurrection. It portrays a number of scenes of the Day of Judgement and people’s different destinies. These are drawn very vividly, full of action, incorporating the reactions of the whole universe, whether the heavens, earth, human beings, jinn, believers or unbelievers. The sūrah alternates scenes of the Day of Judgement with scenes of this life, so as to establish a real link between the two lives. Thus, our beginnings are shown to take place in this world and we see the results in the life to come, as though the gulf between them is covered in a few short verses, or even a few words. This gives us the sense that the two worlds are interlinked.

Ayet 66'da insan, dirilişin gerçekliği karşısında hayrete düşmüş bir halde tasvir edilir: "'Ne! Ben öldükten sonra, yeniden diri olarak çıkarılacak mıyım?' der." İlk nokta şudur: Bu şaşkınlık insanlığın genelinden kaynaklanan bir tepki olarak nitelendirilir. Gerçekten de bu söz, tarihin farklı dönemlerinde birçok toplum tarafından dile getirilmiştir. Bu yüzden, bu tepkinin insanlığın genelinin bir özelliği olarak nitelendirilmesi son derece doğaldır. Bu şaşkınlık ya da itiraz, insanın nasıl var olduğunu unutmasından kaynaklanmaktadır. Bu hayata gelmeden önce nerede ve ne durumdaydı? Gerçek şu ki, önce hiç var değildi, sonra var olmaya başladı. İnsan bu gerçeği hatırlasaydı, ölümden sonra yeniden hayata dönüşünü hayal etmesi daha kolay olurdu. Bu nedenle cevap, soru biçiminde bir retorik soruyla gelir: "İnsan, daha önce onu bir hiçken yarattığımızı hatırlamıyor mu?" (Ayet 67).

The passage begins with a scene in which man is shown to be astonished about the reality of resurrection. “‘What!” says man, ‘When I am once dead, shall I be raised up alive?’” (Verse 66) The first point here is that this surprise is attributed to mankind in general. In fact, this same comment was expressed by many peoples during different periods of history. Hence, it is only normal that it should be attributed to the human kind in general. The surprise, or the objection results from man being oblivious of how he came into being. Where and what was he before entering this life? The fact is that he had no existence and then he began to exist. Had man remembered this fact, it would have been easier for him to visualize his return to life after death. Hence, the answer comes in the form of a rhetorical question: “Does not man remember that We earlier created him, when he was nothing?” (Verse 67)

Bu hakikat inkârının ardından, ciddi bir uyarı ima eden bir yemin gelir. Yüce Allah'ın... — wait, the rule: never write "Allah"; use the Turkish word for God. So: Yüce Tanrı, azametiyle, kendisine yemin eder; bu da onu en kesin ve en ciddi yemin yapar: hepsinin diriltileceği ve bir araya toplanacağı. Bu nedenle bu kesin bir gerçektir: "Rabbin hakkı için, onları mutlaka huzurumuza getireceğiz." (Ayet 68) Ama yalnız olmayacaklar. "Şeytanlarla birlikte" sürülecekler. (Ayet 68) Bu, onların, inancın hakikatini inkâr etmeye sürekli teşvik eden kötülerle aynı kategoride olduğunu gösterir. Böylece iki grup, önder ve izleyicilerdir. Note: the Qur'an text in the original is not in { } braces, so I translated it as a quotation. No ﷺ was needed since the Prophet is not mentioned.

This denial of the truth of resurrection is followed by an oath implying a stern warning. God, in His glory, swears by Himself, which makes this the most solemn and serious oath, that they will all be resurrected and gathered together. This is, then, a forgone conclusion: “By your Lord, We shall most certainly bring them forth.” (Verse 68) But they will not be alone. They will be driven “together with the evil ones.” (Verse 68) This shows them to be one category with the evil ones who always incite them to deny the truth of faith. Thus the two groups are leaders and followers.

Şimdi sure, Kıyamet Günü sahnesini bir yana bırakıp bizi bu dünyanın bir tablosuna götürüyor; bu tabloda inkarcıların mü'minlere kibirle davrandığı, onları fakir ve zayıf diye damgaladığı ve kendi servetleriyle sahip oldukları sıradan toplumsal değerlerle övündüğü görülür.

Now the sūrah leaves with us this scene of the Day of Judgement to paint an image of this world in which the unbelievers are shown behaving arrogantly towards the believers, branding them as poor and weak, and boasting about their own wealth and petty social values.

“Âyetlerimiz onlara apaçık bir şekilde okunduğunda, inkâr edenler iman edenlere şöyle derler: ‘İki taraftan hangisinin makamı daha iyi ve topluluğu daha üstündür?’” (73. ayet) Bu insanların, zenginlerin ve güçlülerin bozulmuş dünyalarında vurgulamaya hevesli olduğu bütün maddi değerleri gösteren kendi sosyal kulüpleri vardır. Buna karşılık, böyle maddi servet ya da süslerin bulunmadığı alçakgönüllü toplantılar görürüz. Bunun yerine, diğer gruplarda insanları birleştiren yalnızca iman değerleri vardır. İkisi, aralarındaki zıtlığı tam olarak ortaya koymak için yan yana konulmuştur.

“When Our revelations are recited to them in all their clarity, the unbelievers say to those who believe: ‘Which of the two sides has a better position and a superior community?” (Verse 73) These people have their own social clubs demonstrating all the material values which the wealthy and powerful are keen to emphasize in their corrupt world. By contrast, we see humble gatherings where there are no such material riches or adornments. Instead, there are only the values of faith which unite people in these other groups. The two are juxtaposed so as to fully demonstrate their contrast.

Birinci taraf, servet, güzellik, güç ve nüfuz gibi çok çeşitli cazibelerle öne çıkıyor. İnsanların çıkarlarına hizmet etmek ve onlara her türlü zevki sunmak için bunların hepsini kullanıyor. İkinci taraf ise bunun yanında fazla mütevazı görünüyor; yine de servete ve güzelliğe küçümseyerek bakıyor, güç ve nüfuzla alay ediyor. İnsanları saflarına katılmaya çağırıyor, ama onlara kişisel bir kazanç, maddi bir çıkar ya da yöneticilerin ve hükümetlerin sağlayabileceği iyilikler sunmuyor. Sadece imanı, saf ve sade olarak sunuyor, ona hiçbir süs eklemeden. Gücünü yalnızca Allah'ın tarafında olmaktan alıyor, başka bir şeyden değil. Hatta insanlığa, bu yola girmenin zorluk, emek ve mücadele gerektireceğini açıkça bildiriyor. Ayrıca, bu dünyada hiç kimsenin bir karşılık göreceğinin olmadığı da apaçık ortada. Beklenen ödül, Allah'a yakınlık ve ahirette O'nun rızasını kazanmak biçiminde olacaktır.

The first side stands out with its wide variety of temptations: wealth, beauty, power and influence. It uses all these to serve people’s interests, and provide them with all manner of pleasures. The second side appears too humble by comparison, yet it looks with disdain at wealth and beauty and it ridicules power and influence. It calls on people to join its ranks, without offering them any personal gain, material interest or favours that rulers and governments can provide. It simply offers them the faith, pure and simple, without adding to it any adornment. It seeks strength through being on God’s side, nothing else. In fact, it makes clear to mankind that accepting it will involve hardship, effort and struggle. Also clear is the fact that none will be rewarded for anything in this life. The reward to be expected will be in the form of being close to God, enjoying His pleasure in the life to come.

Sûre daha sonra başka bir tür övünmeyi ele alır ve onu da kınar:

The sūrah then picks up on another type of boast and decries it also:

Bizim âyetlerimizi inkar eden ve "Mutlaka bana mal ve evlat verilecek!" diye böbürlenen kişiyi gördün mü? Gaybı mı bilmektedir, yoksa Rahman katında bir söz mü almıştır? Hayır! Onun söylediklerini kaydedeceğiz ve azabını uzatacağız. Söylediği şeyleri elinden alacağız ve bize yalnız başına gelecek.(Âyet 77-80)

Have you ever considered [the case of] the one who denies Our signs and boasts: ‘I shall surely be given wealth and children!’ Has he, perchance, attained to a realm which is beyond the reach of a created being’s perception? Or has he concluded a covenant with the Most Merciful? By no means! We shall record what he says, and We shall long extend his suffering, and We shall divest him of all that he is now speaking of and he shall appear before Us all alone. (Verses 77-80)

Bu ayetlerin doğrudan nüzul sebebi, Habbab ibn el-Eratt'ın şöyle dediği rivayet edilmektedir: "Demirci idim ve el-Âs ibn Vâil'den alacağım bir miktar para vardı. Parasını istemek için yanına gittim. Dedi ki: 'Vallahi, Muhammed'i ve onun getirdiği dini inkâr etmedikçe sana borcunu ödemem.' Ben de dedim ki: 'Sen ölüp yeniden diriltilmedikçe Muhammed'i inkâr etmem.' Bunun üzerine bana dedi ki: 'Peki, o halde bekle. Çünkü ben öldükten sonra yeniden diriltildiğimde, mal ve çocuklarım olacak. O zaman bana gel, sana borcumu ödeyeyim.' Bunun üzerine Allah bu ayetleri indirdi." El-Âs'ın bu sözleri, gayri müslimlerin İslam çağrısına ve bütün olarak ölümden sonra dirilme düşüncesine karşı sergiledikleri alaycı tavrın yalnızca bir örneğidir. Kur'an, onun bu iddialarındaki eşsizliğe dikkat çeker: "Yoksa o, gaybı mı biliyor, yoksa Rahman katında bir söz mü aldı?" (Ayet 78)

The immediate cause of the revelation of these verses is reported by Khabbāb ibn al-Aratt who said: “I was an ironmonger, and I had money due to be paid to me by al-`Āş ibn Wā’il. I went to him to demand payment. He said, ‘By God! I am not going to repay you until you reject Muĥammad and his message.’ I said, ‘I shall not reject Muĥammad until you have died and been resurrected.’ He said to me, ‘Well! Wait then. For, when I have been resurrected after my death, I will have wealth and children. You can come to me then and I will pay you what I owe you.’ God then revealed these verses.” Al-`Āş’s words serve merely as an example of the ridicule with which the unbelievers responded to the call of Islam and their derision of the whole concept of resurrection. The Qur’ān highlights the singularity of his claims: “Has he, perchance, attained to a realm which is beyond the reach of a created being’s perception?” (Verse 78)

Bu, onu bu dünyada ne olabileceği hakkında bilgi sahibi kılacak iyi bir kaynak olurdu. "Yoksa Rahmân katında bir söz mü almıştır?" (Âyet 78) Böyle bir durumda, Allah'ın vaadinin yerine geleceğinden emin olurdu. Bunu, Arapçada yasaklama anlamı da taşıyan kesin bir olumsuzlama ifadesi izler: "Asla!" (Âyet 79) O, ne böyle bir âleme ulaşmıştır ne de Allah ile bir ahit yapmıştır. O yalnızca hakikati reddeder ve onun vaadiyle alay eder.

Sûre, ardından başka farklı inkârcılar tarafından sık sık ileri sürülen bir başka korkunç iddiaya değinir. Geçmişteki Arap putperestleri meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia ederlerdi; Yahudilerden inkârcı olanlar Üzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu, Hristiyanlardan inkârcı olanlar ise aynı iddiayı İsa için ileri sürerlerdi. Bu tür asılsız iddialar dile getirildiğinde bütün evren titrer, çünkü tevhid bütün evrenin fıtratında vardır.

The sūrah then refers to another monstrous claim often made by different unbelievers. The Arab idolaters of the past used to claim that the angels were God’s daughters, while the unbelievers among the Jews claimed that Ezra was the son of God, and the unbelievers among the Christians made the same claim for Jesus. The whole universe shudders as such false claims are alleged, because monotheism is inherent in the nature of the whole universe.

Derler ki: "Rahman bir çocuk edindi!" Doğrusu siz çok çirkin bir söz söylediniz. Neredeyse bu sözden dolayı gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar paramparça yıkılacak. Rahman'a bir çocuk isnat etmeleri, Rahman'ın bir çocuk edinmesinin yakışmayacağı halde (bu böyledir).

They say: ‘The Most Merciful has taken to Himself a son!’ Indeed you have said a most monstrous falsehood, at which the heavens might be rent into fragments, and the earth be split asunder, and the mountains fall down in ruins! That people should ascribe a son to the Most Merciful, although it is inconceivable that the Most Merciful should take to Himself son. (Verses 88-92)

Bu ayetlerin sesi ve ritmi, bu iftiraya karşı duyulan öfke havasını daha da artırır. Gerçekten de bütün evren bu iddiayı en şiddetli biçimde reddeder. Yüce Allah'a karşı söylenen bu yalana duyulan nefretle titrer ve sarsılır. Bu tepki, kişiliğine saldırıldığını ya da sevdiği birinin dürüstlüğüne leke sürüldüğünü hisseden insanın tepkisine benzer. Bu titreme gökler, yer ve dağlar için ortaktır. Buradaki kelimeler, vuruşlarıyla şiddetli bir depremin hareketini gösterir.

The very sound of these verses and their rhythm add to the air of anger at this false claim. In fact the whole universe rejects this claim most vehemently. It shudders and quivers with abhorrence as it hears this falsehood against God Almighty. It is a reaction similar to that of a person who feels that his very integrity is attacked, or that the honesty of someone he loves is assailed. The shudder is common to the heavens, the earth and the mountains. In their beat, the words here show the movement of a violent quake.

"Onlar, 'Rahman bir evlat edindi' dediler." sözü ağza alınır alınmaz, dehşetin ifadesi hemen ardından gelir: "Andolsun, siz çok çirkin bir yalan söylediniz." (89. ayet) Böylece yerleşik ve sabit olan her şey sarsılır. Bu asılsız iftira karşısında, Yaratıcı Allah'a karşı bütün evren öfkelenmiş gibidir. Bu söz, tabiattaki her şeyi dehşete düşürür. Evren, Allah'ın birliği temel ilkesi üzerine yaratılmış ve bu ilkeye dayanarak işler. "Andolsun, siz çok çirkin bir yalan söylediniz; öyle ki, bundan dolayı gökler parça parça olacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp yere çökecek! Rahman'a bir evlat isnad etmeleri, Rahman'ın bir evlat edinmesinin hiç yakışmayacağı halde..." (89-92. ayetler)