این سوره اصولی بسیار مهم را بیان می‌کند. این سوره از نظر تصاویر و تأثیری که بر جای می‌گذارد، یگانه است. افزون بر این، تأثیر معنوی برجسته‌اش را با آهنگ و ریتمی بی‌نظیر در هم آمیخته است.

This sūrah discusses certain principles of grave importance. It is unique in its images and the impressions it leaves. Furthermore, it combines its marked spiritual effect with superb musical rhythm.

این بخش اول، به واقعه‌ای می‌پردازد که در روزهای آغازین اسلام رخ داد.

Its first part treats a certain incident which took place in the early days of Islam.

پیامبر (صلی الله علیه وسلم) سرگرم گفت‌وگو با چند تن از سران قریش بود و برای آنان پیام اسلام را توضیح می‌داد که ابن ام مکتوم، مرد نابینا و تهیدستی، حرف او را قطع کرد. آن مرد نابینا که از مشغولیت پیامبر آگاه نبود، بارها از او خواست که چند آیه از قرآن به او بیاموزد. پیامبر ﷺ از این وقفه خوشنود نشد؛ چهره درهم کشید و از ابن ام مکتوم روی گرداند. این سوره با نکوهش رفتار پیامبر ﷺ در این ماجرا آغاز می‌شود. سوره به روشنی ارزش‌ها و اصولی را که جامعه اسلامی بر آن بنا شده است بیان می‌کند و ماهیت حقیقی پیام اسلام را مشخص می‌سازد: «چهره درهم کشید و روی برتافت، آنگاه که آن نابینا نزد او آمد. تو چه می‌دانی؟ شاید او می‌خواست پاک شود. یا شاید پند گیرد و آن پند به حالش سودمند افتد. اما آن کس که خود را بی‌نیاز می‌پندارد، تو به او توجه می‌کنی، و اگر او پاک نشود، بر تو گناهی نیست. و اما کسی که با شتاب نزد تو می‌آید و با دلی آکنده از بیم است، از او غافل می‌شوی. نه، چنین نیست! این یادآوری است. هر که خواهد، آن را به یاد داشته باشد. در صحیفه‌هایی بزرگ‌داشته‌شده، والا و پاک نوشته شده است، به دست فرشتگانی گرامی و نیکوکار.» (آیات ۱ تا ۱۶)

The Prophet (peace be upon him) was busy with a few Quraysh dignitaries, explaining to them the Islamic message, when Ibn Umm Maktūm, a poor blind man, interrupted him. Unaware that the Prophet was busy, the blind man asked him repeatedly to teach him some verses from the Qur’ān. The Prophet (peace be upon him) was not very pleased at this interruption. He frowned and turned away from Ibn Umm Maktūm. This sūrah opens by criticizing the Prophet’s behaviour in this incident. It lays down clearly the values and principles upon which Islamic society is founded and states the true nature of the message of Islam. “He frowned and turned away when the blind man came to him. How could you tell? He might have sought to purify himself. He might have been reminded and the reminder might have profited him. But to the one who considered himself self-sufficient you were all attention. Yet the fault would not be yours if he remained uncleansed. As to him who comes to you with zeal, and with a feeling of fear in his heart, him you ignore. No indeed! This is an admonition. Let him who will, bear it in mind. It is written on honoured pages, exalted, purified, by the hands of noble and devout scribes.” (Verses 1-16)

او ترش‌رو شد و روی برتافت وقتی آن مرد نابینا نزد او آمد. چطور می‌توانستی این را بفهمی؟

He frowned and turned away when the blind man came to him. How could you tell?

شاید او می‌خواست خود را پاک کند. شاید یادآوری شود و آن یادآوری به حال او سودمند افتد. اما به آن کس که خود را بی‌نیاز می‌پندارد، تو همه‌ی توجه خود را معطوف می‌داری. با این حال، اگر او پاک نشود، گناه بر تو نیست. اما کسی که با شتاب و با احساس ترس در دلش نزد تو می‌آید، او را نادیده می‌گیری. نه، چنین نیست! این یک پند است. هر که بخواهد، آن را در یاد داشته باشد. این پند در صحیفه‌هایی بزرگ‌داشته‌شده، والا و پاکیزه نوشته شده است، به دست فرشتگانی بزرگوار و نیکوکار.

He might have sought to purify himself. He might have been reminded and the reminder might have profited him. But to the one who considered himself self- sufficient you were all attention. Yet the fault would not be yours if he remained uncleansed. As to him who comes to you with zeal and with a feeling of fear in his heart, him you ignore. No indeed! This is an admonition. Let him who will, bear it in mind. It is written on honoured pages, exalted, purified, by the hands of noble and devout scribes. (Verses 1-16)

این دستورهای الهی که پس از این واقعه آمدند، بسیار فراتر از آن‌اند که در نگاه نخست به نظر می‌رسد. در حقیقت، خود معجزه‌اند. این دستورها، اصول‌ی که می‌کوشند برقرار کنند و تحولی که می‌خواهند در جامعهٔ انسانی پدید آورند، شاید مهم‌ترین معجزهٔ اسلام باشند. اما این دستورها به‌صورت تفسیری مستقیم بر یک واقعهٔ منفرد بیان شده‌اند. از روش قرآن این است که از رویدادهای جداگانه بهره می‌گیرد تا اصول بنیادین و همیشگی را استوار سازد. اصولی که در اینجا برقرار شده و آثار عملی آن‌ها، آن‌چنان که در جامعهٔ نخست اسلامی دیده می‌شود، در واقع جوهرهٔ اسلام‌اند. آن‌ها همان حقیقتی‌اند که اسلام و همهٔ ادیان الهی پیش از آن می‌کوشند در زندگی انسان بکارند.

The divine instructions which followed this incident are much more far reaching than appears at first sight. They are indeed a miracle. These instructions, the principles they seek to establish and the change they aim to accomplish in human society are, perhaps, the most important miracle of Islam. But the instructions are made here as a direct comment on a single incident. It is part of the Qur’ānic method to make use of isolated incidents in order to lay down fundamental and permanent principles. The principles established here and their practical effects, as seen in the early Islamic society, are indeed the essence of Islam. They constitute the truth which Islam, and all divine religions that preceded it, seek to plant in human life.

موضوعِ بحث صرفاً این نیست که با یک فرد یا یک گروه از مردم چگونه باید رفتار کرد. البته این همان اهمیتی است که تفسیرِ قرآن درباره‌ی این واقعه، اگر به‌تنهایی در نظر گرفته شود، بدان دست می‌یابد. اما جوهرِ مسئله چیزی بسیار مهم‌تر است: مردم باید همه‌چیزِ زندگی‌شان را چگونه ارزیابی کنند؟ و ارزش‌ها و معیارهای لازم برای چنین ارزیابی‌ای را از کجا باید به دست آورند؟

اب بیایید خود این ماجرا را بررسی کنیم. ابن ام مکتوم، مردی نابینا و تهیدست، نزد پیامبر ﷺ می‌آید در حالی که او مشغول گفت‌وگو با گروهی از سرشناس‌ترین و بانفوذترین بزرگان مکه است، از جمله عتبه و شیبه، پسران ربیعه، ابوجهل، عمرو بن هشام، امیة بن خلف، و الولید بن المغیره. عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر ﷺ، نیز در آنجاست. این دیدار دیداری سرنوشت‌ساز است. پیامبر ﷺ پیام اسلام را برای آنان توضیح می‌دهد و امید دارد که پاسخی مساعد بشنود. او احساس می‌کند که کار اسلام با چنین پاسخی سود بسیار خواهد برد. اسلام در مکه روزگار دشواری دارد. همین افراد تمام ثروت، قدرت و نفوذ خود را به کار گرفته‌اند تا مانع پیشرفت آن شوند و مردم را از پذیرفتنش بازدارند. آنان توانسته‌اند اسلام را در مکه متوقف کنند و پیشرفت آن را در جاهای دیگر نیز بازدارند. در خارج از مکه، قبیله‌های دیگر موضع انتظار و تماشا در پیش گرفته‌اند؛ زیرا در جامعه‌ای که به موضع قبیله اهمیت بسیار می‌دهد، این را بهترین موضع خود می‌دانند. آنان آگاهند که در برابر محمد ﷺ، پیامبر اسلام، خویشاوندان خود او ایستاده‌اند که از نظر نظری باید پرشورترین حامیان او باشند.

Let us now consider the incident itself. Ibn Umm Maktūm, a poor blind man, comes to the Prophet (peace be upon him) at a time when he is busy with a group of the most powerful and influential personalities in Makkah, including ‘Utbah and Shaybah, sons of Rabī`ah, Abū Jahl, `Amr ibn Hishām, Umayyah ibn Khalaf, al- Walīd ibn al-Mughīrah. Also present is al-`Abbās ibn `Abd al-Muţţalib, the Prophet’s uncle. It is a crucial meeting. The Prophet explains the message of Islam to them and hopes for a favourable response. He feels that the cause of Islam stands to gain much by such a response. Islam is facing a hard time in Makkah. Those very people have been using all their wealth, power and influence to check its advancement, and stop people from accepting it. They have managed to freeze Islam in Makkah and hinder its progress elsewhere. Outside Makkah, the other tribes have adopted an attitude of wait and see. For they feel this to be their best stand in a society which gives paramount importance to the tribe’s attitude. They are aware that against Muĥammad, the Prophet of Islam, stand his own kinsmen, who, theoretically speaking, should be his most ardent supporters.

باید تأکید کرد که وقتی می‌گوییم پیامبر ﷺ به این افراد مشغول است، او هیچ منفعت شخصی‌ای از ایشان ندارد. او صرفاً در راه اسلام تلاش می‌کند.

It must be emphasized that when we say that the Prophet is busy with these people, he has no personal interest in them. He is simply working for Islam.

پذیرش اسلام توسط این افراد بانفوذ و قدرتمند به معنای رفع تمام موانع از سر راه اسلام در مکه است. همچنین آزادی پیشرفت اسلام در بقیه نقاط عربستان را تضمین می‌کند.

Acceptance of Islam by these influential and powerful people means the removal of all impediments from the path of Islam in Makkah. It also ensures for Islam the freedom to progress in the rest of Arabia.

پیامبر ﷺ از این دستورات الهی و از سرزنش خداوند سخت متأثر شد. او در تمام زندگی خود بی‌وقفه برای برقراری این اصل بزرگ در جامعه اسلامی کوشید.

The Prophet was deeply touched by these divine instructions and by God’s reproof. Throughout his life, he worked tirelessly for the establishment of this great principle in Islamic society.

اولین اقدامی که او انجام داد این بود که این دستورها و توبیخ را در ملأ عام اعلام کرد. این خود کاری بسیار بزرگ است. از هر دیدگاهی که به آن نگاه شود، هیچ انسانی جز فرستادهٔ خدا نمی‌توانست در ملأ عام اعلام کند که به خاطر لغزشش این‌چنین سخت سرزنش شده است. برای هر بزرگ دیگری کافی بود که اشتباه خود را بپذیرد و از تکرار آن در آینده پرهیز کند. اما در مورد رسول خدا ﷺ، امور ابعاد دیگری پیدا می‌کنند. هیچ کسی جز رسول خدا ﷺ نمی‌توانست در آن شرایطی که اسلام با آن روبه‌رو بود، شجاعت این اعلام را داشته باشد و با آن، سران قریش را به چالش بکشد؛ قریشیانی که به نسب، قدرت و ثروت خود بسیار مغرور بودند.

The first action he took was to announce these instructions and the reproof in public. This in itself is something very great. Taken from any point of view, no person other than a messenger from God would have announced in public that he had been censured so strongly for his slip. It would have been enough for any other great man to recognize his mistake and to avoid any repetition in the future. With God’s Messenger however, things acquire different proportions. No person other than God’s Messenger could have had the courage, in such circumstances as Islam was facing, to make this declaration, challenging with it the masters of the Quraysh, who were very proud of their lineage, power and wealth.

این موارد در آن زمان، تنها ملاحظات مهم در جامعه مکی بود، جامعه‌ای که مردم در آن می‌پرسیدند: «چرا این قرآن بر مردی بزرگ از دو شهر نازل نشده است؟» (43: 31) آنان البته از نسب محمد ﷺ آگاه بودند و می‌دانستند که او از برترین خاندان عرب است. نیاکان او سروران مکه بودند. با این حال این پرسش را مطرح می‌کردند، زیرا خود محمد ﷺ پیش از نبوتش در مکه جایگاه قدرت نداشت.

These were, at the time, the only considerations of any importance in Makkan society, where people wondered: “Why was this Qur’ān not revealed to some great man from the two towns?” (43: 31) They were, of course, aware of Muĥammad’s lineage, and that he was a descendant of the noblest family in Arabia. His ancestors were masters of Makkah. They nonetheless asked the question because Muĥammad himself did not occupy a position of power in Makkah before his prophethood.

در چنین جامعه‌ای، در آن زمان خاص، چنین اصل بزرگی هرگز نمی‌توانست محصول هیچ عامل یا عوامل زمینی باشد. تنها یک منبع می‌توانست برای آن وجود داشته باشد:

In such a society, at that particular time, such a great principle could never have been the product of any earthly factor, or factors. It could only have had one source:

از آن زمان به بعد، ارزش‌های مرتبط با این اصل بزرگ به مقام برتر دست یافتند. با این حال، استقرار این ارزش‌ها به هیچ وجه آسان نبود، نه در جامعه عربستان و نه در ذهن خود مسلمانان. پیامبر ﷺ از طریق کردار و دستوراتش، که تحت تأثیر عمیقی بود که دستورات الهی این سوره بر او گذاشته بود، توانست این اصل بنیادین اسلامی را در وجدان یارانش و در زندگی جامعه اسلامی که بنا کرده بود، جای دهد. او با مراقبتی بی‌وقفه از این نهال نوپای خود نگهداری کرد تا آنکه ریشه‌هایی ژرف یافت و شاخه‌هایش را گسترده ساخت.

Since then the values attached to this great principle have become supreme. Their ascendancy, however, was by no means easy, neither in the Arabian society, nor in the minds of the Muslims themselves. Through his actions and directives, coloured by the profound effect the divine instructions in this sūrah left on him, the Prophet was able to implant this basic Islamic principle into his Companions’ consciences and into the life of the Islamic society he had established. He looked after his new plant with unfailing care until it had established deep roots and spread its branches wide.

از همین رو این اصل قرن‌ها اصل راهنمای جامعه‌ی مسلمانان باقی ماند.

Hence why this principle remained for centuries the guiding principle of the Muslim community.

پس از این ماجرا، پیامبر ﷺ همواره با گرمی از ابن ام مکتوم استقبال می‌کرد.

After this incident the Prophet always welcomed Ibn Umm Maktūm warmly.

هرگاه با او دیدار می‌کرد، می‌فرمود: «خوش آمدی ای کسی که پروردگارم به خاطر او مرا سرزنش فرمود.» دو بار، هنگامی که خود ناچار از غیبت از مدینه بود، او را به‌عنوان جانشین خود در حکومت مدینه منصوب کرد.ﷺ

Whenever he met him, he said: “Welcome to the man for whose sake my Lord reproved me.” Twice, he appointed him as his deputy governor in Madinah when he himself had to be away.

پیامبر ﷺ، زینب بنت جحش از قبیلهٔ بنی اسد، دختر عمهٔ خود را به همسری زید بن حارثه، غلام سابق خویش، درآورد. ازدواج همواره موضوعی بسیار حساس بوده است و در شبه جزیرهٔ عربستان در آن زمان این حساسیت به ویژه شدید بود. انگیزهٔ پیامبر ﷺ این بود که ضربهٔ کشنده‌ای بر تمامی ارزش‌ها و معیارهای اجتماعی که بر اساس ملاحظات دنیوی بنا شده بودند، وارد کند.

The Prophet married his own cousin Zaynab bint Jaĥsh of the Asad clan to his former slave Zayd ibn Ĥārithah. Marriage has always been a very delicate issue, and it was particularly so in the Arabian Peninsula at that time. The Prophet’s motive was to deal a deadly blow to all the social values and standards based on worldly considerations.

پس از آنکه مسلمانان مکه در مدینه مستقر شدند، پیامبر ﷺ میان هر دو مسلمان پیوند برادری برقرار کرد. او عموی خودش، حمزه، را با برده سابقش، زید، برادر کرد؛ و خالد بن رُوَیحه از قبیله خَثعَم و بلال، برده سابق، با یکدیگر برادر شدند.

با این دستور الهی و هدایت پیامبر، تولد دوباره انسانیت به شیوه‌ای یگانه تحقق یافت. بدین‌سان جامعه‌ای نوین پدید آمد که ارزش‌ها و معیارهای خود را از آسمان گرفته بود و بر روی زمین، بی‌آنکه محدودیت‌های زمینی مانعش شود، زندگی می‌کرد. این بزرگ‌ترین معجزه اسلام است؛ معجزه‌ای که جز به خواست خدا و از طریق کردار پیامبر ﷺ امکان‌پذیر نبود. همین معجزه خود دلیلی است بر اینکه اسلام دینی است که از جانب خدا نازل شده و آن کسی که آن را به ما رسانید، فرستاده‌ی او بوده است.

With this divine instruction and the Prophet’s guidance, the rebirth of humanity was accomplished in a unique manner. Thus a new society came into existence, which imported its values and standards from heaven, and lived on earth, unhampered by earthly restrictions. This is the greatest miracle of Islam; a miracle which could not have happened except by God’s will, and through the Prophet’s actions. This miracle is, in itself, proof that Islam is a religion revealed by God, and that the man who conveyed it to us was His Messenger.

بر اساس مشیت الهی، پس از وفات پیامبر ﷺ، رهبری جامعهٔ اسلامی به ترتیب به ابوبکر و عمر واگذار شد؛ دو تنی که بیش از همه به ماهیت واقعی اسلام آگاه بودند و هدایت پیامبر ﷺ در وجودشان بیش از همه اثر گذاشته بود. در حقیقت، ابوبکر و عمر در دوستی با پیامبر ﷺ و تصمیم قاطعشان برای پیروی دقیق از راه و روش او، از همه پیشی گرفته بودند.

It was divine will that leadership of the Islamic society, after the Prophet’s death, should be assigned successively to Abū Bakr and `Umar, the two who were most keenly aware of the true nature of Islam and most vividly impressed by the Prophet’s guidance. Indeed, Abū Bakr and `Umar surpassed everyone else in their love for the Prophet and determination to follow very closely in his footsteps.

ابوبکر به خوبی از هدف پیامبر در واگذاری فرماندهی لشکر به اسامه آگاه بود. نخستین کار او پس از رسیدن به خلافت این بود که همان لشکری را که پیامبر ﷺ فراهم کرده بود و اسامه فرماندهی آن را داشت، به مأموریت اصلی‌اش بفرستد. ابوبکر، خلیفه، همراه لشکر تا حومه مدینه رفت تا با آن وداع کند. صحنه‌ای عجیب بود: اسامه سوار بر اسب بود و ابوبکر پیاده راه می‌رفت. اسامه، فرمانده جوان، شرمنده بود که خودش سوار باشد و خلیفه، که پیرمردی بود، پیاده راه برود. از ابوبکر خواهش کرد که سوار شود، وگرنه خودش هم پیاده در کنار او راه خواهد رفت. ابوبکر نپذیرفت و گفت: «نه تو پیاده خواهی رفت و نه من سوار می‌شوم. اگر راه رفتنم در راه خدا باشد، یک ساعت پیاده رفتن به من آسیبی نمی‌زند.» ابوبکر احساس می‌کرد که برای تقبل مسئولیت‌های حکومت به کمک عمر نیاز دارد. اما عمر سربازی در لشکر اسامه بود، پس ناچار بود از اسامه اجازه بگیرد که او را آزاد کند. از این رو، خلیفه، رئیس دولت، به فرمانده لشکرش گفت: «اگر فکر می‌کنی می‌توانی عمر را برای کمک به من رها کنی، پس این کار را بکن!» عجب درخواستی! این اوج بزرگ‌منشی است که جز با خواست خدا و از سوی افرادی که به دست فرستاده خدا ﷺ به خوبی تربیت شده‌اند، به دست نمی‌آید.

Abū Bakr was well aware of the Prophet’s object in assigning the army’s command to Usāmah. His first action after he became Caliph was to send the army raised by the Prophet and commanded by Usāmah on its original mission. Abū Bakr, the Caliph, went along with the army to the outskirts of Madinah to bid it farewell. It was a strange scene: ‘Usāmah on his horse while Abū Bakr walked. Usāmah, the young commander, felt embarrassed that he should ride while the Caliph, an old man, should walk. He begged Abū Bakr to ride, or else he would walk alongside him. Abū Bakr refused, saying: “You shall not walk and I shall not ride. It will do me no harm to walk for an hour if my walking is for God’s cause.” Abū Bakr felt that he needed `Umar to help him shoulder the responsibilities of government. `Umar, however, was a soldier in Usāmah’s army, so he had to ask Usāmah’s permission to discharge him. Hence, the Caliph, the Head of State, said to his army commander: “If you think you can spare `Umar to help me, then please do so!” What a request! It is the height of magnanimity, attainable only with God’s will, by individuals well taught by God’s Messenger.

بخش دوم این سوره از غرور و خودبزرگ‌بینی انسان، در آن هنگام که از دین حق روی می‌گرداند، در شگفت می‌ماند. از این تعجب می‌کند که انسان چگونه خاستگاه فروتنانهٔ خود را فراموش می‌کند و چگونه از مراقبتی که خداوند نسبت به او دارد، و از قدرت کامل او بر هر مرحلهٔ هستی‌اش، هم در این زندگی و هم در آخرت، کاملاً غافل می‌ماند. انسان در ناسپاسی خود هیچ‌یک از وظایفش را در برابر پروردگارش که او را آفریده و پرورش داده و روزی که او را به حساب کارهایش خواهد کشید، ادا نمی‌کند: «مرگ بر انسان! چه ناسپاس است! او را از چه چیزی آفرید؟ از نطفه‌ای آفرید و اندازه‌گیری‌اش کرد. او را آفرید و به اندازه‌ای نیکو ساخت.»

The second part of the sūrah wonders at man’s conceit as he turns his back on the true faith. It wonders at how man forgets his humble origins, and how he remains totally oblivious of the care God has taken of him and His complete power over every stage of his existence, both in this life and in the hereafter. In his ingratitude man fulfils nothing of his duties towards his Lord, who has created and sustained him and who will hold him to account for his actions: “Perish man! How ungrateful he is! Of what did God create him? Of a drop of sperm. He created him and proportioned him.

سپس راه او را برایش آسان می‌گرداند. آنگاه او را می‌میراند و در گورش می‌نهد. هرگاه که بخواهد، او را زنده خواهد کرد. اما هرگز انسان آنچه را که او فرمانش داده، به جا نیاورده است». (آیات ۱۷ تا ۲۳)

He makes his path smooth for him. He then causes him to die and puts him in his grave. He will surely bring him back to life when He pleases. But by no means has man fulfilled His bidding.” (Verses 17-23)

«قُتِلَ الْإِنسَانُ» — هلاک باد انسان! او سزاوار مرگ است. شیوهٔ بیانی که به کار رفته نیز بر احساس وحشتی که این نگرش نفرت‌انگیز برمی‌انگیزد می‌افزاید. «چه ناسپاس است!» او ادعاهای آفرینندهٔ خود را به شدت انکار می‌کند. اگر به این ادعاها توجه داشت، با فروتنی سپاسگزار پروردگاری می‌بود که او را آفرید. چنین خودبزرگ‌بینی‌ای نشان نمی‌داد و آن پایانی را که قطعاً به آن خواهد رسید به یاد می‌آورد.

“Perish man!” He deserves to die. The mode of expression employed also adds to the sense of horror excited by this abominable attitude. “How ungrateful he is!” He strongly denies the claims of his creation. Had he been mindful of these claims he would have been humbly grateful to his Lord who created him. He would not have shown such conceit and he would have remembered the end he is certain to meet.

واقعاً چگونه انسان می‌تواند این‌قدر مغرور و خودبین باشد؟ منشأ او چیست؟ «از چه چیزی او را آفرید؟» (آیهٔ ۱۸) منشأ او بسیار فروتنانه است، و جز به فضل خدا، واقعاً بی‌ارزش. «از نطفه‌ای آفریدش و سپس اندازه‌اش نهاد.» (آیهٔ ۱۹) قطره‌ای از نطفه که هیچ اهمیتی ندارد؛ این آغاز انسان است. آنگاه خدای آفریننده او را اندازه‌گیری و تقدیر کرد. فعل عربی «قدّرَ» که در اینجا به کار رفته، بر اندازه‌گیری دقیق و سنجیده دلالت دارد. همچنین بر بخشیدن وزن و ارزش نیز دلالت می‌کند. بدین‌سان انسان آفریده شد، گرامی داشته شد و از منشأ فروتنانه‌اش به جایگاهی والا رسانده شد که تمام جهان در اختیار او نهاده شده است.

در ادامه، این سوره انسان را به تفکر درباره غذای خود و چارپایانش فرا می‌خواند؛ که یکی از بسیار نعمت‌هایی است که خداوند برای او فراهم کرده است: «پس انسان باید به غذایی که می‌خورد بیندیشد: چگونه ما آب باران را سرازیر می‌کنیم، و زمین را شکافته‌شکاف می‌سازیم؛ چگونه دانه‌ها، انگور و گیاهان تازه، زیتون و نخل، باغ‌های انبوه درختان، درختان میوه و چمنزارهای سبز را می‌رویانیم، تا برای شما و چارپایانتان مایه لذت باشد.» (آیات ۲۴ تا ۳۲)

Next, the sūrah invites man to reflect upon his food and that of his cattle, which is one of the great many things God has provided for him: “Let man reflect on the food he eats: how We pour down the rain in torrents, and cleave the earth in fissures; how We bring forth the corn, the grapes, and the fresh vegetation, the olive and the palm, the dense-treed gardens, the fruit trees and the green pastures, for you and your cattle to delight in.” (Verses 24-32)

این داستانِ کاملِ غذای انسان است که اینجا مرحله به مرحله بیان می‌شود. بگذار انسان بیندیشد:

This is the full story of man’s food, related here stage by stage. Let man reflect:

آیا او نقش مهمی در آن دارد؟ آیا می‌تواند مسیر آن را تعیین یا تغییر دهد؟

does he play any significant role in it? Can he determine or change its course?

بی‌شک، همان دستی که او را زنده کرده، غذایی را که او را نگه می‌دارد نیز پدید آورده است.

Indeed, the same hand which has brought him to life has brought forth the food which sustains him.

«بگذار انسان در غذایی که می‌خورد بیندیشد.» (آیه ۲۴) غذا، نخستین نیاز زندگی انسان، شایسته چند اندیشه است. هر روز و به آسانی فراهم می‌شود. اما پشت همه‌ی این‌ها داستانی ساده و شگفت‌انگیز نهفته است. با این حال، همین سادگی باعث می‌شود انسان شگفتی آن را فراموش کند. با این همه، این داستان به‌اندازه‌ی آفرینش خود انسان معجزه‌آساست. هر مرحله‌ی آن به دست اراده‌ی برتری تعیین می‌شود که انسان را آفریده است.

“Let man reflect on the food he eats.” (Verse 24) Food, the first necessity of human life, deserves a few thoughts. It is made readily available day after day. But behind all this is a simple and wonderful story. Yet such simplicity makes man forget its wonder. Nevertheless, it is as miraculous as man’s own creation. Every step is determined by the Supreme Will that creates man.

«وَأَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا»، «که ما آب را به‌صورت سیل‌آسا فرو ریختیم». (آیه ۲۵) باران ریزان، پدیده‌ای است که هر انسانی، در هر جای زمین که زندگی کند و بدون توجه به میزان تجربه یا دانش خود، از آن آگاه است. از این رو این آیه، خطاب به همه انسان‌ها، به آن پرداخته است. با افزایش دانش بشر، اکنون او می‌تواند معنای این آیه را کامل‌تر درک کند. او می‌داند که پیش از آنکه پدیدۀ روزانۀ باران برقرار شود، رویدادی بسیار پیش‌تر از آن رخ داده است. شاید نزدیک‌ترین نظریه به حقیقت دربارۀ شکل‌گیری اقیانوس‌ها، که آب آن‌ها تبخیر می‌شود و سپس به‌صورت باران بازمی‌گردد، این باشد که آن‌ها در جایی بالای زمین شکل گرفته و سپس به‌صورت سیل‌آسا فرو ریخته‌اند. یکی از دانشمندان معاصر دربارۀ این موضوع می‌گوید:

اما آنگاه که آن بانگ مهیب و کرکننده برخیزد، در آن روز آدمی از برادرش، و از مادر و پدرش، و از همسر و فرزندانش میگریزد؛ زیرا هر کدام از ایشان در آن روز گرفتار کار و دغدغهای خواهد بود که او را بس است. برخی چهرهها در آن روز شاداب و خندان و خوشحال خواهند بود. و برخی دیگر چهرهها در آن روز غبارآلود خواهند بود، و تیرگی آنها را فرا گرفته است. اینان همان چهرههای کافران و تبهکاران سرسخت خواهند بود.

But when the stunning blast is sounded, on that day everyone will forsake his brother, his mother and his father, his wife and his children: for each one of them will on that day have enough preoccupations of his own. Some faces on that day shall be beaming, smiling and joyful. Some other faces on that day shall be covered with dust, veiled with darkness. These shall be the faces of the unbelievers, the hardened in sin. (Verses 33-42)

این پایان هر لذت و تفریحی است. این پایان کاملاً با برنامه‌ریزی و طراحی‌ای هماهنگ است که هر مرحلهٔ رشد انسان را دربرمی‌گیرد. پایانی که در اینجا ترسیم شده، کاملاً با صحنهٔ آغاز این سوره همخوانی دارد؛ صحنه‌ای که در آن کسی با اشتیاق و با ترسی در دل پیش می‌آید، و دیگری خود را بی‌نیاز می‌پندارد و از هدایت الهی روی می‌گرداند. در اینجا جایگاه آنان در نگاه خداوند تشریح می‌شود.

This is the end of all delight and enjoyment. It fits perfectly with the planning and designing which included every stage of man’s development. The end portrayed here fits perfectly with the scene at the beginning of the sūrah which shows someone coming forward with zeal and with a feeling of fear in his heart, and another considers himself self-sufficient and turns away from divine guidance. Here we have an exposition of their standing in God’s view.

«الصاخّة» أقرب ترجمة لها بالإنجليزية هي «The stunning blast»، وهي كلمة عربية ذات نبرة حادة جدًا؛ تكاد تخترق الأذنين. ولهذا الأثر مهمة تمهيد المشهد الذي يليه، حيث نرى أن «كلَّ امرئٍ منهم يومئذٍ شأنٌ يُغنيه»، و«يفرُّ المرءُ من أخيه وأمّه وأبيه وصاحبته وبنيه» (الآيات ٣٤-٣٦). فمثل هذه الروابط بين الإنسان وأقرب أقاربه لا يمكن أن تنقطع في مجرى الأمور المعتاد. ومع ذلك فإن الصيحة المدوّية تدمّر هذه الروابط نفسها وتقذف بها في الهواء.

‘The stunning blast’ is the nearest translation of an Arabic term, al-şākhkhah, which carries a very sharp tone; it almost pierces the ears. This effect simply prepares us for the following scene in which we see “everyone will forsake his brother, his mother and his father, his wife and his children.” (Verses 34-36) Such ties between a person and his nearest relations cannot be severed in the normal course of events. Yet the stunning blast destroys these very links and throws them up into the air.

این ترسناکی که در این صحنه تصویر شده، صرفاً روانی است. بر جان فرود می‌آید، آن را منزوی می‌کند و در چنگ خود نگه می‌دارد. نتیجه این است که هر یک از ما تنها به خودش خواهد اندیشید. هیچ‌کس نه وقت و نه توان آن را نخواهد داشت که به دیگران بیندیشد: «برای هر یک از آنان در آن روز آنچه کافی است از گرفتاری خودش خواهد بود». (آیه ۳۷) این توصیف گویاست؛ با این حال، برای وصف حال عمومی دل‌ها و جان‌های نگران، نمی‌توان عبارتی کوتاه‌تر و در عین حال جامع‌تر یافت.