این بخش دوم سوره از همان جایی آغاز می‌شود که بخش نخست پایان یافت. بخش نخست هدف پیام پیامبر محمد ﷺ را بیان کرد، یعنی «تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آوری.» (آیه ۱) و هدف پیام موسی را نیز روشن ساخت: «قوم خود را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آور و ایام خدا را به یادشان بیاور.» (آیه ۵) او پیام خود را برای آنان تبیین کرد و نعمت‌ها و برکات خدا را به یادشان آورد. همچنین آنچه را خدا به ایشان وعده داده بود اعلام کرد: «اگر شکرگزاری کنید، بی‌گمان بر [نعمت] شما خواهم افزود؛ و اگر ناسپاسی کنید، عذاب من سخت خواهد بود.» (آیه ۷) سپس تاریخ پیامبرانی را که اقوامشان از ایمان آوردن به آنان سر باز زدند برای ایشان بازگو کرد. در واقع او این روایت را آغاز کرد، اما بی‌درنگ کنار رفت تا سوره آن را با نمایشی شکوهمند بازگو کند، تا آنجا که به صحنه‌ای می‌رسد که کافران گوش می‌دهند شیطان درسی به یادماندنی به آنان می‌دهد، درسی که دیر رسیده و هیچ سودی برایشان ندارد.

This second part of the sūrah begins where the first ends. The first part outlined the purpose of the Prophet Muĥammad’s message, namely, “to bring forth all mankind, by their Lord’s leave, from darkness into the light.” (Verse 1) And it outlined the purpose of Moses’s message: “Lead your people out of darkness into the light, and remind them of the Days of God.” (Verse 5) He explained to them his message and reminded them of God’s favours and blessings. He also announced what God had promised them: “If you are grateful, I shall certainly give you more; but if you are ungrateful, then My punishment shall be severe indeed.” (Verse 7) He then related to them the history of prophets with communities who refused to believe them. In fact he began this narrative, but immediately disappeared to let the sūrah relate it with magnificent theatre, culminating in the scene where the unbelievers listen to Satan giving them a memorable lesson, which comes too late to be of any benefit.

این سوره اکنون به کافران میان امت پیامبر محمد ﷺ روی می‌آورد، کسانی که فیلمی طولانی از رویدادهای بزرگ تاریخ به آنان نشان داده شده است.

Now the sūrah turns to the unbelievers among the Prophet Muĥammad’s community, who have been given a long reel showing the great episodes of history.

این مردم در حقیقت از نعمت‌های فراوانی که خداوند به ایشان عطا کرده، برخوردار شده‌اند.

These people have indeed been blessed with many favours granted to them by God.

یکی از این نعمت‌های بزرگ این است که خداوند برای ایشان پیامبری فرستاد تا آنان را از تاریکی به سوی روشنایی بیرون آورد و ایشان را به توبه فرابخواند تا بخشش او را دریافت کنند. اما آنان نعمت‌های خدا را انکار می‌کنند و پیام او را تکذیب می‌نمایند. بخش دوم سوره از این‌جا آغاز می‌شود با ابراز شگفتی از چنین کسانی که جامعه‌های خود را به سوی نابودی می‌برند، درست همان‌گونه که پیشینیانشان پیروان خود را به سوی جهنم کشاندند.

این بخش با توجه دادن به وضعیتی بسیار استثنایی آغاز می‌شود:

This passage begins with drawing attention to a highly singular state of affairs:

آیا ندیده‌ای کسانی را که نعمت‌های خدا را به کفر تبدیل کردند و قوم خود را به سرای هلاکت کشاندند؟ جهنم، که در آن خواهند سوخت؛ و چه بد قرارگاهی است! برای خدا همتایانی قرار دادند تا [مردم را] از راه او گمراه کنند. بگو: «از لذت‌های [این جهان] بهره ببرید، که سرانجامتان قطعاً آتش است.»

“Have you not seen those who have exchanged God’s blessings for unbelief and landed their people in the House of Perdition, hell, which they will have to endure? How vile a place to settle in! They set up false deities as equal to God, and so they lead people to stray from His path. Say: ‘Enjoy yourselves [in this life], for you will surely end up in hell.’“ (Verses 28-30)

اینان کسانی هستند که نعمت خدا به ایشان ارزانی شده و پیامبری برای آنان فرستاده شده تا ایشان را به ایمان به خدا فراخواند و به راه آمرزش خدا برای گناهانشان و به سرنوشتی بهشتی رهنمون شود. با این همه، همهٔ این‌ها را رها می‌کنند و در عوض وضعیت کفر را برمی‌گزینند. به پیامبر گفته می‌شود که اینان بزرگان قوم خود او هستند که همان رویهٔ بزرگان یا سران اغلب اقوام را دنبال می‌کنند.ﷺ

These are people who have been granted God’s blessings in the form of a prophet sent to call on them to believe in God, and to lead them along the way to God’s forgiveness of their sins, and to a heavenly destiny. Yet they abandon all this and choose instead a state of unbelief. These, the Prophet is told, are the chiefs of his own people who follow the same practice as the elders or the chiefs of most communities.

بدین ترتیب، آنان با این معامله‌ی ناجور و یک‌سویه، امت‌های خود را به سوی جهنم رهنمون می‌شوند. همان‌گونه که در سرگذشت امت‌ها و جماعت‌های پیشین که پیش‌تر در این سوره ذکر شد دیدیم، آنان قوم خویش را به جهنم می‌افکنند. و آن، جایگاهی زشت و خوارکننده است.

Thus by their singular exchange, they lead their communities to hell. Just as we have seen in the histories of past nations and communities mentioned earlier in the sūrah, they land their people in hell. It is a vile and ignominious abode.

این سوره پیامبر ﷺ و هر مؤمنی را فرا می‌خواند تا از رفتار عجیب چنین مردمی در شگفت شوند، به‌ویژه با توجه به اینکه آنان سرنوشت امت‌های پیشین را دیده‌اند. همه این‌ها در این سوره به شیوه‌ای بسیار زنده برای بهره‌مندی آنان ترسیم شده است، و آنچه میان کافران و پیامبرانی که به سوی آنان فرستاده شدند رخ داد، بیان گردیده است. گویی همه این صحنه‌ها در برابر دیدگان آنان روی می‌دهد. در واقع، قرآن آنچه را که در آخرت رخ خواهد داد، چنان ترسیم می‌کند که گویی هم‌اکنون اتفاق می‌افتد، یا همین حالا در برابر دیدگان ما رخ داده است.

The sūrah invites the Prophet, and every believer, to marvel at the curious behaviour of such people, particularly since they have seen what happened to earlier communities. All this has been portrayed for their benefit in this sūrah in a most vivid way, accounting for what took place between the unbelievers and the messengers sent to them. It was all shown to them as if it were taking place before their very eyes. In fact, the Qur’ān only portrays what is going to take place in the hereafter as if it is happening now, or just happened before our very eyes.

در این مرحله، سوره کتاب هستی را میگشاید که در هر صفحهٔ آن از نعمتهای بیشمار خداوند سخن گفته میشود. این نعمتها فراتر از آن نقطهای است که حواس ما به آن میرسد، و به آسمانها، زمین، خورشید، ماه، شب و روز، آبی که از آسمان فرو میریزد و میوهٔ همهٔ گیاهان زمین، اقیانوسها و دریاهایی که کشتیها و قایقها در آنها روانند، و رودخانههایی که با وسایل گوناگون تولید آنچه زندگی را پایدار میدارد جریان دارند، گسترده است. همهٔ این تصاویر جهانی برای همگان قابل مشاهده است، اما مردم نمینگرند، نمیاندیشند و سپاسگزاری نمیکنند. انسان براستی ستمگر و ناسپاس است که نعمتهای خداوند را با کفر معاوضه میکند و معبودانی برمیگزیند که ادعا میکند با خدا برابرند، در حالی که این خداست که جهان و همهٔ آفریدگان آن را میآفریند، پایدار میدارد و اداره میکند: «خداست که آسمانها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن میوهها را برای روزی شما برآورد. کشتیها را در خدمت شما قرار داد که به فرمان او بر دریا روانند، و رودخانهها را برای سود شما [به فرمان خود] رام ساخت. و خورشید و ماه را که پیوسته در مسیر خود میکوشند، برای سود شما [به فرمان خود] رام کرد؛ و شب و روز را [به فرمان خود] در خدمت شما نهاد. و از هر آنچه از او خواستید به شما داد.»

At this point, the sūrah opens the book of the universe where every page speaks of God’s countless blessings. These extend beyond the furthest point our senses can reach, and go into the skies, the earth, the sun, the moon, the day and night, the water pouring down from the skies and the fruits of all plants on earth, the oceans and seas where ships and boats sail, and the rivers flowing with the different means of producing what sustains life. All these universal images are available for all to see, but people do not look, reflect or express gratitude. Man is truly unjust, ingrate, exchanging God’s blessings for unbelief, and setting up deities which he claims to be equal to God, when it is God who creates, sustains and controls the universe and all creatures therein: “It is God who has created the heavens and the earth, and who sends down water from the sky with which He brings forth fruits for your sustenance. He has placed under your service ships which by His leave sail through the sea, and He has made the rivers subservient to [His law] for your benefit. And for your benefit He has made the sun and the moon, both diligently pursuing their courses, subservient to [His law]; and has made the night and the day subservient to [His law]. And He gives you of everything you ask of Him.

اگر بخواهید نعمت‌های خدا را بشمارید، هرگز نمی‌توانید آن‌ها را برشمرید. با این حال، انسان در ستم و ناسپاسی‌اش پایدار است و سرسختانه ناسپاس است.» (آیات ۳۲ تا ۳۴)

Should you try to count God’s blessings, you will never be able to compute them. Yet man is persistent in wrongdoing, stubbornly ungrateful.” (Verses 32-34)

این آیات هجومی را نشان می‌دهند که پدیده‌های همگانی جهان را به‌عنوان ابزار به کار می‌گیرد، یا بهتر بگوییم، همچون تازیانه‌هایی با آهنگ و صدا که وجدان انسان را، موجودی که در گناه غوطه‌ور است و سپاس‌گزار نیست، بیدار می‌کند. یکی از جنبه‌های ویژگی بی‌همتای قرآن کریم این است که همه چیز در جهان و هر احساس انسانی را به باور به یگانگی خداوند پیوند می‌دهد. از این رو، هر جرقه الهام در جهان و در وجدان آدمی، به دلیلی بر تأیید این باور بدل می‌شود. جهان به نمایشگاهی از نشانه‌های خداوند بدل می‌گردد که در آن شکوه دست او چنان برتری می‌یابد که نشان متمایز خود را بر هر تصویر، ویژگی و سایه‌ای بر جای می‌گذارد. مسئله بنیادین خدایی و بندگی، نه به‌صورت یک مناظره منطقی یا بحثی کلامی و انتزاعی، و نه به‌عنوان مسئله‌ای از فلسفه مابعدالطبیعه، مطرح نمی‌شود. چنین روش‌هایی دل آدمی را جذب نمی‌کنند، بر آن تأثیر نمی‌گذارند و آن را برنمی‌انگیزند. قرآن این مسئله محوری را در چارچوبی از صحنه‌ها و حقایق بسیار الهام‌بخش از جهان بزرگ، آفرینش، سرشت انسان و اندیشه‌ها و تأثرات بنیادین ارائه می‌دهد و بدین‌سان عنصری از زیبایی خیره‌کننده و هماهنگی شگرف بر آن می‌افزاید.

هنگامی که وجدان انسان بیدار می‌شود، به جهانِ پیرامونش می‌نگرد و درمی‌یابد که این جهان یا مستقیماً به سودِ او آفریده شده، یا از راه هماهنگیِ قوانینش با زندگی و نیازهای انسان، به سود او است. وقتی به اطرافش نگاه می‌کند، همه‌چیز را به فضلِ خداوند برایش رام و مهربان می‌یابد، و به قدرت و اجازهٔ او، هم سودمند است و هم کارآمد. هنگامی که انسان می‌اندیشد و تأمل می‌کند، باید در برابر پروردگارش به خشیت بایستد، به سجده درافتد و سپاس خود را ابراز دارد. او همواره به پروردگارش رو می‌کند تا هر سختی‌ای را که در آن گرفتار است به آسانی برطرف سازد، و هر جنبه‌ای از نعمت و خوشبختی را که از آن بهره‌مند است، نگاه دارد.

When man’s conscience is awakened, he looks at the universe around him and realizes that it is made for his benefit, either directly or through the harmony between its laws and human life and needs. When he looks around him, he finds it all made friendly by God’s grace, and by His power and permission it is both helpful and useful. When man considers and contemplates, he must stand in awe of his Lord, prostrate himself and express his gratitude. He always looks up to his Lord to replace with ease any hardship he may be going through, and to preserve any aspect of grace and happiness he may be enjoying.

بهترین نمونهٔ انسانی که همواره خدا را به یاد دارد و سپاس او را به جا می‌آورد، ابراهیم، پدر پیامبران است. منش سرشار از شکرگزاری او به تمام این سوره حال و هوای خاصی می‌بخشد، سوره‌ای که همچنین نشان می‌دهد نعمت خدا چگونه با سپاس یا ناسپاسی روبه‌رو می‌شود. ابراهیم در اینجا در صحنهٔ عبادت و نیایشی صمیمانه به درگاه خدا تصویر شده است. دعای دلنشین او، که به سوی خدا در آسمان بالا می‌رود، الهام‌بخش است.

The perfect example of a human being who always remembers God and expresses his gratitude to Him is Abraham, the father of prophets. His truly thankful character imparts a definite ambience to the whole sūrah, which also reflects God’s grace and how it is received with gratitude or ingratitude. Abraham is shown here in a scene of devotion, making a heartfelt appeal to God. His melodious supplication is inspirational as it rises to God in heaven:

ابراهیم گفت: «پروردگارا، این سرزمین را امن گردان، و من و فرزندانم را از پرستیدن بت‌ها دور نگه دار. پروردگارا، آنان واقعاً بسیاری از مردم را گمراه کرده‌اند.»

Abraham said: ‘My Lord.’ Make this land secure, and preserve me and my children from ever worshipping idols. My Lord, they have indeed led many people astray.

پس هر که از من پیروی کند، از من است، و اما هر که نافرمانی‌ام کند، به راستی تو آمرزنده‌ی مهربانی. {پروردگارا، من بخشی از فرزندانم را در دره‌ای بی‌کشت‌وزرع، کنار خانه‌ی محترم تو ساکن ساختم، تا نماز را برپا دارند. پس دل‌های مردم را به سوی ایشان متمایل ساز و از میوه‌ها روزی‌شان ده، شاید سپاس‌گزاری کنند. پروردگارا، تو آنچه را پنهان می‌داریم و آنچه را آشکار می‌کنیم، به خوبی می‌دانی؛ و هیچ چیز، نه در زمین و نه در آسمان، بر خداوند پوشیده نیست. ستایش خدای را که در پیری، اسماعیل و اسحاق را به من بخشید. به راستی پروردگار من شنوای دعاست. پروردگارا، مرا و برخی از فرزندانم را برپادارندهٔ نماز قرار ده. پروردگارا، دعایم را بپذیر. پروردگارا، من و پدر و مادرم و همهٔ مؤمنان را در روزی که حساب برپا می‌شود، بیامرز.} (آیات ۳۵ تا ۴۱)

ابراهیم پس از سپاس‌گزاری خود، با دعایی به درگاه خدا روی می‌آورد تا او را همواره سپاس‌گزار قرار دهد. سپاس‌گزاری او در قالب نماز، عبادت و فرمان‌برداری از خدا تجلی می‌یابد. بدین‌سان، او تصمیم خود را اعلام می‌کند که همواره بندهٔ عابدی باشد، اما می‌ترسد چیزی او را از این راه بازدارد. از این رو، دعا می‌کند که خدا او را در تحقق نیتش یاری دهد: {پروردگارا، مرا و برخی از فرزندانم را برپا دارندهٔ نماز قرار ده. پروردگارا، دعای مرا بپذیر.} (آیهٔ ۴۰)

Abraham follows his thanksgiving with a supplication to God to make him always thankful. His thanks take the form of prayer, worship and obedience to God. Thus he declares his determination to always be a devout worshipper, but fears that something may divert him from it. Hence, he prays that God may help him to carry out his intention: “My Lord, cause me and [some of] my offspring to establish regular prayers. My Lord, accept my prayer.” (Verse 40)

دعای ابراهیم، بی‌انصافی و تناقض رفتار قریش را آشکار می‌کند؛ قبیله‌ای عرب که متولی کعبه بود. ابراهیم از خداوند یاری می‌خواهد تا او را در برپا داشتن نمازش یاری دهد و توفیق دهد که آن را همیشه به جا آورد. اما آنان از این حقیقت روی می‌گردانند و سخن پیامبر خدا ﷺ را درباره‌ی اینکه ابراهیم برای خود و فرزندانش چگونه دعا کرده بود، انکار می‌کنند. اکنون ابراهیم دعای فروتنانه‌ی خود را با درخواست آمرزش از خداوند برای خودش، برای پدر و مادرش و برای همه‌ی مؤمنان به پایان می‌برد. او دعا می‌کند که این آمرزش در روز قیامت، روزی که هیچ‌کس را سودی نمی‌رساند جز کارهای نیکی که در زندگی انجام داده، و آمرزش خداوند برای آنچه که ممکن است انجام داده یا ترک کرده باشد، شامل حالش گردد.

Abraham’s supplication shows the irony in the Quraysh’s attitude, the Arab tribe which had custody of the Ka`bah. Abraham is appealing to God for help to attend to his prayers, and to enable him to perform these at all times. They, however, turn away from it, denying the truth of what God’s Messenger tells them of how Abraham prayed for himself and his offspring. Now, Abraham concludes his humble supplication by appealing to God to forgive him and forgive his parents and all believers. He prays for that forgiveness to be forthcoming on the Day of Judgement when nothing is of benefit to anyone except the good works he or she may have done in life and God’s forgiveness for what they might have committed or omitted to do:

«رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ» (سورۃ ابراہیم، آیت ۴۱)

“Our Lord, grant Your forgiveness to me and my parents, and all the believers on the Day when the reckoning will come to pass.” (Verse 41)

دعای طولانی و فروتنانهٔ ابراهیم که شماری از نعمتهای خداوند را نیز یاد میکند و سپاس و شکرگزاری برای آنها را ابراز میدارد و با آهنگی زیبا و موزون همراه است، اکنون به پایان میرسد. این دعا فضایی از لطافت و مهربانی و توجه به همراه دارد که دلهای مردم را مشتاق حضور نزد خداوند میسازد و به یاد نعمت و احسان او میاندازد.

سوره با ادامهٔ بیان این موضوعات پیش می‌رود و خطاب به کسانی است که «نعمتِ خدا را با کفر عوض کردند و قوم خود را به سرای هلاکت کشاندند». (آیهٔ ۲۸) این خطاب به آنان است که همچنان در گمراهی خود پیش می‌روند، پیش از آنکه به عذاب خدا گرفتار شوند. آنان همان کسانی هستند که به پیامبر ﷺ فرمان داده شد که به ایشان بگوید: «در این زندگی دنیا بهره‌مند شوید، که بی‌گمان سرانجام به آتش دوزخ خواهید رفت.» (آیهٔ ۳۰) سپس به او فرمان داده می‌شود که کسانی را که به خدا ایمان آورده‌اند مخاطب قرار دهد و به ایشان دستور دهد که نماز را برپا دارند و زکات بدهند: «به بندگانم که ایمان آورده‌اند بگو که نماز را برپا دارند و از آنچه روزیشان داده‌ایم، پنهان و آشکار انفاق کنند، پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه داد و ستدی باشد و نه دوستی.» (آیهٔ ۳۱)

The sūrah moves on with its presentation of these issues, speaking to those “who have exchanged God’s blessings for unbelief and landed their people in the House of Perdition.” (Verse 28) It speaks to them as they continue with their erring ways, before they are subjected to God’s punishment. They are the ones whom the Prophet had been told to say to them: “Enjoy yourselves in this life, for you will surely end up in hell.” (Verse 30) He is further ordered to address those who believe in God, and to command them to offer their prayers and pay their zakāt: “Tell My servants who have attained to faith that they should attend regularly to their prayers and spend [in My way], secretly and openly, out of the sustenance We provide for them, before a day shall come when there will be no trading and no friendship.” (Verse 31)

در اینجا سوره تصویر را کامل می‌کند و نشان می‌دهد که خداوند برای آن کافرانی که نعمت‌های خدا را انکار می‌کنند چه چیزی آماده کرده است، و بیان می‌کند که آنان چه زمانی با سرنوشت حتمی خود روبرو خواهند شد. این مطلب در تصاویر کوتاهی از روز قیامت آمده است که دل‌های ما را از ترس پر می‌کند: «هرگز گمان مبر که خداوند از آنچه ستمکاران انجام می‌دهند غافل است. او تنها آنان را تا روزی مهلت می‌دهد که چشم‌ها در وحشت خیره می‌ماند، روزی که شتابان و سراسیمه می‌دوند، با سرهای برافراشته، و نمی‌توانند نگاهشان را از آنچه می‌بینند برگردانند، و دل‌هایشان تهی است.» (آیات ۴۲-۴۳)

Here the sūrah completes the picture, showing what God has prepared for those unbelievers who deny God’s blessings, and tells when they will face their inevitable destiny. This comes in quick images of the Day of Judgement which fill our hearts with fear: “Never think that God is unaware of what the wrongdoers are doing. He only grants them respite till the Day when eyes will stare fixedly in horror, when they will be dashing in confusion, with their heads lifted up, unable to turn their eyes from what they behold, and their hearts an utter void.” (Verses 42-43)

پیامبر ﷺ گمان نمی‌کند که خداوند هرگز از آنچه ستمکاران مرتکب می‌شوند بی‌خبر باشد. ممکن است برای برخی افراد که ستمکاران را در این دنیا غرق در زندگی آسوده می‌بینند، چنین به نظر برسد. چنین کسانی هشدار خداوند را می‌شنوند، اما در این زندگی چیزی از وقوع آن نمی‌بینند. این امر، مهلت تعیین‌شده برای مجازات نهایی آنان را توضیح می‌دهد، زمانی که دیگر به ایشان مهلتی داده نمی‌شود. آن مجازات در روزی خواهد بود که چشم‌ها از وحشت خیره می‌مانند و حتی توان پلک زدن ندارند. ترس آنچنان شدید است که حتی یک پلک هم زده نمی‌شود.

پیامبر ﷺ بار دیگر به او گفته می‌شود: «هرگز گمان مبر که خداوند وعده‌ای را که به فرستادگانش داده است خلاف کند. بی‌گمان خداوند پیروزمندِ انتقام‌گیرنده است!» (آیه ۴۷)

The Prophet is told again: “Never think that God may ever fail to fulfil the promise which He has given to His messengers. Indeed God is Almighty, avenger of evil!” (Verse 47)

آنچه کافران نقشه می‌کشند هیچ تأثیری ندارد. این نقشه‌ها نمی‌تواند مانع تحقق وعده‌ی خداوند به فرستادگانش در پیروزی بخشیدن به آنان و کیفر سخت دادن به کافران شود: «همانا خداوند توانمند و انتقام‌گیرنده از ستم‌کاران است!» (آیه ۴۷) او ستم را بی‌کیفر نمی‌گذارد. کسانی که به نیرنگ‌بازی و طرح‌ریزی نقشه‌های شوم روی می‌آورند از عذاب در امان نخواهند بود. واژه‌ی «انتقام» در این‌جا به‌ویژه مناسب است، زیرا معنایی را می‌رساند که هم با ستم و هم با نیرنگ‌های پلید مقابله می‌کند. کسی که چنین ستم و پلیدی‌ای را مرتکب می‌شود، سزاوار آن است که انتقام خداوند را ببیند؛ و این انتقام، از دیدگاه خداوند، اجرای عدالت الهی است.

What the unbelievers devise is of no consequence. It cannot obstruct the fulfilment of God’s promise to His messengers to grant them victory and to inflict a mighty punishment on the unbelievers: “Indeed God is Almighty, avenger of evil!” (Verse 47) He does not let injustice escape punishment. Those who resort to scheming and devising foul plans will not be spared. The word “avenge” is especially suitable here as it gives the meaning that counters both injustice and wicked scheming. A perpetrator of such injustice and wickedness deserves to suffer God’s vengeance, which is, from God’s point of view, the exercise of divine justice.

این امری حتمی است: «روزی که زمین به زمینی دیگر و آسمان‌ها (نیز) به آسمان‌هایی دیگر تبدیل می‌شوند» {در آن روز که زمین به زمینی دیگر و آسمان‌ها (به آسمان‌هایی دیگر) بدل می‌شود} (آیه ۴۸). ما نمی‌دانیم این امر چگونه رخ می‌دهد و از ماهیت زمین و آسمان‌های نو یا جایگاه هر یک از آن‌ها آگاه نیستیم. این بیان تنها تصوری از قدرت و توانایی خداوند در تغییر زمین و آسمان‌ها به دست می‌دهد. در مقابل، نیرنگ‌هایی که کافران می‌اندیشند، همگی بسیار ناتوان‌اند.

This is certainly inevitable, “On the day when the earth shall be changed into another earth, as shall be the heavens.” (Verse 48) We do not know how this happens, nor are we aware of the nature of the new earth or the new heavens, or their respective positions. The statement only gives us an impression of God’s might and His ability to change the earth and heavens. By contrast, the schemes the unbelievers devise are all too weak.

ناگهان، گویی که این اتفاق افتاده باشد، می‌بینیم که: «روزی که زمین به غیر این زمین مبدّل شود و آسمان‌ها نیز، و همه‌ی مردم برای خداوند یگانه‌ی قهار ظاهر شوند.» (آیه‌ی ۴۸) آن‌ها درمی‌یابند که برهنه‌اند، بی‌هیچ پوشش یا سپری که از ایشان محافظت کند. نه در خانه‌هایشان‌اند و نه در گورهایشان. در فضایی باز و در برابر خداوند قهار می‌ایستند. تأکید این‌جا بر قدرت خداوند است که هیچ‌کس نمی‌تواند در برابرش مقاومت کند، حتی نیرنگ‌های جباران قدرتمند که تقریباً می‌توانند کوه‌ها را به حرکت درآورند.

سوره با پایانی شبیه به آغازش ختم می‌شود، اما این بار در قالب اعلامی آشکار و بلند است که برای آگاهی همه انسان‌ها در نظر گرفته شده است: «این پیامی است برای همه مردم، تا بدان هشدار داده شوند و بدانند که او تنها خدای یگانه است، و خردمندان پند گیرند.» (آیه ۵۲) هدف اصلی این پیام و هشداری که در بر دارد آن است که مردم بدانند که «او تنها خدای یگانه است». این مفهوم بنیادین این دین است که نظام زندگی آن بر پایه‌اش بنا شده است.

The sūrah then ends with something similar to its opening, but it comes in the form of an open and loud declaration, intended to inform all mankind: “This is a message to all mankind. Let them be warned thereby, and let them know that He is the One and Only God. Let those who have insight take heed.” (Verse 52) The essential purpose of this message and the warning it contains is that people should know that “He is the One and Only God.” This is the basic concept of this religion on which its code of living is built.

این که مردم صرفاً چنین اطلاعاتی را به دست آورند، آن چیزی نیست که در اینجا خواسته شده است.

What is required here is not that people should merely acquire such information.

هدف این است که مردم زندگی خود را بر پایه این دانش سامان دهند. هدف آن است که مردم تنها در برابر خدا تسلیم شوند، زیرا او یگانه و تنها خدای واقعی است. این خداست که شایستگی آن را دارد که پروردگار باشد، یعنی فرمانروا، حاکم و قانونگذار.

The purpose is that they should conduct their lives on the basis of this knowledge. It is that people should submit to God alone, since He is the One and only God. It is God who deserves to be the Lord, i.e. the Sovereign, the Ruler and the Legislator.

هنگامی که زندگی بر این اساس اداره شود، کاملاً با هر نوع زندگی‌ای که بر ربوبیت مخلوقات استوار است متفاوت می‌گردد؛ یعنی زندگی‌ای که در آن برخی به دیگرانی سر فرود می‌آورند که حاکمیت بر ایشان را دارا دانسته می‌شوند. این تفاوت شامل ایمان، عبادت، اخلاق، معیارها و ارزش‌ها، رفتار و اعمال، و نیز نظام‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و هر جنبه‌ای از زندگی فرد و جامعه می‌شود.

When life is conducted on this basis it becomes totally different from every type of life based on the lordship of creatures, which means that some submit to others who are considered sovereign over them. The difference involves faith, worship, morality, standards and values, behaviour and practices, as well as political, economic and social systems and every aspect of the life of the individual and society alike.

ایمان به خدای یگانه، پایه‌ی یک نظام کامل است. این تنها یک باور قلبی نیست. ایمان همه‌ی جنبه‌های زندگی را در بر می‌گیرد. از دیدگاه اسلامی، حاکمیت نیز مسئله‌ای ایمانی است، همان‌گونه که اخلاق چنین است. بر پایه‌ی ایمان است که نظام زندگی، که هم ارزش‌های اخلاقی و هم امور حقوقی را شامل می‌شود، بنا می‌گردد.