اہم ترین بات جو اس سورت کے بارے میں توجہ کی مستحق ہے، یہ ہے کہ اس میں زیادہ تر گزشتہ واقعات بیان کیے گئے ہیں۔ سب سے پہلے اصحابِ کہف کا قصہ ہے، اس کے بعد دو باغوں والے شخص کا قصہ، پھر آدمؑ اور شیطان کا ذکر ہے۔ سورت کے درمیان میں موسیٰؑ اور اُس نیک بندے کے درمیان پیش آنے والے واقعات ہیں، اور آخر میں ذوالقرنین کا تذکرہ ہے۔ یہ قصے سورت کا بڑا حصہ بناتے ہیں اور اس کی ۱۱۰ آیات میں سے ۷۱ آیات انہی پر مشتمل ہیں۔ باقی آیات میں سے بیشتر ان واقعات پر تبصرہ کرتی ہیں اور ان سے حاصل ہونے والے اسباق واضح کرتی ہیں۔ اس کے علاوہ سورت میں قیامت کے دن کے کچھ مناظر بھی ہیں، اور انسانی زندگی سے لیے گئے کچھ ایسے نمونے بھی ہیں جو کسی خیال کو واضح کرنے یا کسی تصور پر زور دینے کے لیے پیش کیے گئے ہیں۔ ان سب میں ہم قرآنِ مجید کا وہ انداز دیکھتے ہیں جو واضح تصویر کشی کے ذریعے اپنے خیالات پر زور دیتا ہے۔

The most important thing to be noted about this sūrah is its preponderant narration of events that took place in the past. First we have the story of the sleepers in the cave, followed by that of the man with two gardens, then a reference to Adam and Satan. In the middle of the sūrah we see what happened between Moses and the pious man, and at the end there is an account of Dhu’l-Qarnayn. These stories form the major part of the sūrah, taking 71 out of its 110 verses. Most of the remaining verses comment on the stories and outline the lessons to be learnt from them. In addition, the sūrah also contains some scenes of the Day of Judgement, and others drawn from human life to explain an idea or emphasize a concept. In all these, we see examples of the Qur’ānic method of emphasizing its ideas through vivid imagery.

محور اصلی این سوره، که تمام روایات و ایده‌های آن به آن مربوط می‌شوند، پاک‌سازی ایمان از تمام مفاهیم بیگانه است. این سوره در پی آن است که اندیشه و استدلال درست و دقیق را برقرار کند، و نیز ارزش‌هایی را که بر اساس معیار ایمان اسلامی سالم هستند، تثبیت نماید.

The central theme in the sūrah, to which all its accounts and ideas relate, is to purge faith of all alien concepts. It seeks to establish correct and accurate thought and reasoning, as also establish values that are sound according to the criterion of the Islamic faith.

پاک‌سازیِ ایمان از مفاهیمِ بیگانه، هم در آغاز و هم در پایان، تعیین‌شده است.

Purging faith of alien concepts is determined both at the outset and conclusion.

این سوره با این آیات آغاز می‌شود: «ستایش خدای راست که این کتاب را بر بنده‌اش فرو فرستاد و در آن هیچ کژی قرار نداد؛ کتابی استوار که مردم را از عذابی سخت از جانب او بیم می‌دهد و به مؤمنانی که کارهای شایسته می‌کنند مژده می‌دهد که پاداشی نیکو خواهند داشت که جاودانه از آنِ ایشان است. و نیز کسانی را هشدار می‌دهد که می‌گویند: "خدا فرزندی برای خود برگرفته است." آنان به او هیچ دانشی ندارند و پدرانشان نیز نداشتند. سخنی سهمگین است که از دهانشان بیرون می‌آید؛ جز دروغ نمی‌گویند.» (آیات ۱ تا ۵)

The sūrah opens with these verses: “All praise is due to God who has bestowed this book from on high on His servant, and has ensured that it remains free of distortion, unerringly straight, meant to warn people of a severe punishment from Himself and to give the believers who do good works the happy news that they shall have a goodly reward which continues to be theirs forever. Furthermore, it warns those who assert, ‘God has taken to Himself a son.’ No knowledge whatever have they of Him, and neither had their forefathers. Dreadful indeed is this saying that issues from their mouths. Nothing but falsehood do they utter.” (Verses 1- 5)

سوره با این آیه پایان می‌یابد: «بگو: من تنها انسانی همانند شما هستم. به من وحی شده است که خدای شما خدای یکتا و یگانه است. پس هر کس امید دیدار پروردگارش [در روز قیامت] را دارد، باید کار شایسته انجام دهد و در عبادت پروردگارش هیچ کس را شریک قرار ندهد.» (آیه ۱۱۰) بدین ترتیب، این سوره با اعلام یگانگی خداوند آغاز و پایان می‌یابد؛ با رد هر اندیشه‌ای که برای خداوند شریک قائل شود، با پذیرش حقانیت وحی، و با تمایزی روشن و مطلق میان خداوند و سایر موجودات.

The sūrah concludes with: “Say: ‘I am but a human being like yourselves. It has been revealed to me that your God is the One and only God. Hence, whoever expects to meet his Lord [on Judgement Day’, let him do what is right, and in the worship due to his Lord admit no one as partner.” (Verse 110) Thus the sūrah begins and ends with declaring God’s oneness, rejecting any concept that associates partners with God, accepting revelation as true, and making a clear and absolute distinction between God and other beings.

این سوره چندین بار و به شیوه‌های گوناگون به این موضوع می‌پردازد. در بیان داستان اصحاب کهف، از آن جوانان مؤمن چنین نقل می‌شود: «پروردگار ما پروردگار آسمان‌ها و زمین است. هرگز جز او معبودی را نمی‌خوانیم، که در آن صورت سخنی گزاف و ناروا گفته‌ایم!» {رَّبُّنَا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَن نَّدْعُوَ مِن دُونِهِ إِلَٰهًا ۖ لَّقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا} (آیه ۱۴). و در تفسیر داستان آنان، سوره می‌فرماید: «جز او برای آنان هیچ سرپرستی نیست و او هیچ‌کس را در حکم خود شریک نمی‌گرداند.» {مَا لَهُم مِّن دُونِهِ مِن وَلِيٍّ ۖ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا} (آیه ۲۶).

The sūrah touches on this theme several times, in various ways. As it relates the history of the sleepers in the cave, those young believers are quoted as saying: “Our Lord is the Lord of the heavens and the earth. Never shall we call upon any deity other than Him. If we did, we should indeed have uttered an enormity!” (Verse 14) In its commentary on their story, the sūrah says: “No guardian have they apart from Him; nor does He allot to anyone a share in His rule.” (Verse 26)

هنگامی که سوره داستان مردِ دارای دو باغ را بازگو می‌کند، استدلال مرد مؤمن را نقل می‌کند که به دوستش می‌گوید: «آیا به آن کس که تو را از خاک آفرید، سپس از نطفه‌ای و آنگاه تو را مردی درست‌اندام ساخت، کفر می‌ورزی؟ اما من بر آنم که او خدای من، پروردگار من است و هیچ‌کس را با پروردگارم شریک نخواهم ساخت.» (آیات ۳۷ و ۳۸) در تفسیر پایانی این داستان، سوره چنین آورده است: «او هیچ یاوری در برابر خدا نداشت و نمی‌توانست خود را نجات دهد. زیرا چنین است: هرگونه حمایت از آنِ خداست، که حق است. او بهترین پاداش‌دهنده و بهترین عاقبت‌بخش است.» (آیات ۴۳ و ۴۴)

As it relates the story of the man with two gardens, the sūrah quotes the argument of the believer as he says to his friend: “Do you deny Him who has created you out of dust, and then out of a drop of sperm, and in the end fashioned you into a man? But for my part, I believe that He is God, my Lord, and none shall associate with my Lord.” (Verses 37- 38) In the final commentary on this story, the sūrah includes: “He had none to support him against God, nor was he able to save himself. For thus it is: all protection comes from God, the True One. He is the best to grant reward and the best to [determine] outcome.” (Verses 43-44)

این سوره یکی از صحنه‌های روز قیامت را ترسیم می‌کند و می‌فرماید: «و روزی که [خداوند] می‌فرماید: "کسانی را که شریکان [من] می‌پنداشتید، اکنون صدا بزنید!" پس آنان را می‌خوانند، اما پاسخشان نمی‌دهند؛ و میان ایشان و آن‌ها پرتگاهی هولناک قرار می‌دهیم.» (آیه ۵۲) و در بیان صحنه‌ای دیگر، این سوره می‌فرماید: «آیا کافران می‌پندارند که می‌توانند بندگان مرا به جای من سرپرست خود بگیرند؟ ما در حقیقت جهنم را برای کافران مهیا کرده‌ایم، به‌عنوان جایگاهی [برای آنان].» (آیه ۱۰۲)

As it draws one of the scenes of the Day of Judgement, the sūrah says: “One day He will say, ‘Call now on those beings whom you alleged to be My partners!’ They will invoke them, but those [beings] will not respond to them; for We shall have placed an unbridgeable gulf between them.” (Verse 52) And in comment on another scene the sūrah says: “Do the unbelievers think that they could take My creatures for patrons against Me? We have indeed readied hell as a dwelling place for the unbelievers.” (Verse 102)

استقرار اندیشه و استدلالی روشن و درست، در رد ادعاهای همه کسانی که برای خدا شریک قائل می‌شوند، آشکار می‌گردد؛ زیرا آنان چیزی را ادعا می‌کنند که نمی‌دانند. آنان هیچ دلیلی برای اثبات آنچه ادعا می‌کنند در اختیار ندارند.

The establishment of clear and accurate thought and reasoning is made manifest in the rejection of the claims of all those who associate partners with God, because they assert what they do not know. They have no evidence to prove what they claim.

این سوره همچنین به انسان‌ها دستور می‌دهد که داوری خود را تنها بر پایه آنچه با یقین می‌دانند قرار دهند. و آنچه را نمی‌دانند، به خداوند واگذارند تا او تعیین کند.

The sūrah also directs human beings to make their judgement only on what they know for certain. What they do not know, they should leave to God to determine.

بنابراین در آغاز سوره، آیه‌ای آمده که می‌فرماید: «و (این قرآن) هشدار می‌دهد به کسانی که می‌گویند: خدا فرزندی برای خود گرفته است. آنان هیچ دانشی دربارهٔ او ندارند، و پدرانشان هم نداشتند.» (آیات ۴ و ۵)

Thus at the beginning of the sūrah we have the verse stating: “It warns those who assert, ‘God has taken to Himself son.’ No knowledge whatever have they of Him, and neither had their forefathers.” (Verses 4-5)

اصحاب کهف از زبان خود نقل شده‌اند که گفتند: «این قوم ما خدایانی غیر از او را به پرستش گرفته‌اند، در حالی که برای اعتقادشان هیچ دلیل روشنی نمی‌توانند بیاورند.» (آیه ۱۵) و هنگامی که از یکدیگر می‌پرسند که چه مدتی در آن حالت خواب بوده‌اند، این موضوع را به خداوند واگذار می‌کنند که به همه چیز آگاهی کامل دارد: «گفتند:

The sleepers in the cave are quoted as saying: “These people of ours have taken for worship deities other than Him, without being able to show any convincing proof of their belief.” (Verse 15) When they wonder how long they have been in that state of sleep, they leave the issue to God who has perfect knowledge of everything: “They said:

«پروردگارت بهتر می‌داند که چقدر در آن حال مانده‌اند.» (آیه ۱۹) داستان همچنین نکوهش روشنی دارد نسبت به کسانی که تنها بر پایهٔ گمان، دربارهٔ شمار اصحاب کهف سخن می‌گویند: «برخی خواهند گفت: "سه نفر بودند و چهارمین آنان سگشان بود." و برخی دیگر خواهند گفت: "پنج نفر بودند و ششمین آنان سگشان بود"، که بی‌دلیل و به گمان، دربارهٔ آنچه ناشناخته است سخن می‌گویند. و دیگرانی خواهند گفت: "هفت نفر بودند و هشتمین آنان سگشان بود." بگو: "پروردگار من بهتر می‌داند که شمارشان چند بوده است. جز اندکی، کسی از آنان آگاهی واقعی ندارد. پس دربارهٔ آنان جز در مورد امری روشن، بحث مکن و دربارهٔ آنان از هیچ‌کس از ایشان نیز پرسش مکن.»" (آیه ۲۲)

Your Lord knows best how long you have remained thus.” (Verse 19) The story also includes clear disapproval of those who speak about the number of the sleepers, relying only on guesswork: “Some will say, ‘They were three, the fourth of them being their dog,’ while others will say, ‘Five, with their dog being the sixth of them,’ idly guessing at the unknown. Yet others will say, ‘They were seven, the eighth of them being their dog.’ Say: My Lord knows best how many they were. None but a few have any real knowledge of them. Hence, do not enter into argument about them, except on a matter that is clear, nor ask anyone of these people to enlighten you about them.’” (Verse 22)

در داستان موسی و مرد پارسا، آن مرد در پایان، راز هر یک از کارهای ظاهراً عجیب و نامعقولش را که موسی به آن‌ها اعتراض کرده بود، برای او آشکار می‌کند. او به موسی می‌گوید که همه‌ی آن‌ها «به رحمت پروردگارت» انجام شد و «من هیچ‌یک از این‌ها را از روی میل خودم انجام ندادم». (آیه ۸۲) بدین‌ترتیب، همه‌ی امور و وضعیت‌ها تنها به خداوند نسبت داده می‌شود.

In the story of Moses and the pious man, the latter reveals to him at the end the secret behind each of his apparently wild and unreasonable actions to which Moses had objected. He says to Moses that it was all done “by your Lord’s grace. I did not do any of this of my own accord.” (Verse 82) Thus all issues and situations are attributed to God alone.

هدف اصلی این سوره آن است که ایمان را مبنای سنجش مفاهیم، اندیشه‌ها، رفتارها و ارزش‌ها قرار دهد. این امر در جاهای گوناگون نشان داده شده است. همهٔ ارزش‌های درست و نیک به ایمان و عمل صالح نسبت داده می‌شود. هر ارزش دیگری که پایه‌اش در ایمان نباشد، ارزشمند نیست، هرچند بسیار جذاب به نظر آید. آنچه در این زندگی شگفت‌انگیز و زیبا به نظر می‌رسد، همگی وسیلهٔ آزمایش است. همه‌چیز پایان خواهد یافت: «ما آنچه را که بر زمین است زینتی برای آن قرار داده‌ایم تا آنان را بیازماییم که کدام‌یک نیکوکارترند؛ و سرانجام، همهٔ آنچه بر آن است را به خاکی بی‌گیاه تبدیل خواهیم کرد.» (آیات ۷ و ۸) در پناه خداوند بودن یعنی در محیطی گسترده و آسوده قرار داشتن، هرچند ممکن است ناچار شود در غاری تنگ و بی‌آب‌وعلف پناه بجوید. آن جوانان مؤمنی که جامعهٔ خود را رها کردند و به غار رفتند، از هدف خود آگاه بودند: «اکنون که از آنان و از آنچه غیر از خدا می‌پرستند کناره گرفته‌اید، به غار پناه ببرید. امید است که خداوند رحمت خویش را بر شما بگستراند و در کارتان آسانی و گشایشی فراهم سازد.» (آیه ۱۶)

The main purpose of the sūrah is to make faith the basis for the evaluation of concepts, ideas, practices and values. This is shown in various places. All proper and good values are attributed to faith and good action. Any other value which does not have its basis in faith is unworthy, even though it may seem highly attractive. All that appears fascinating and beautiful in this life is meant as a test. It will all come to an end: “We have made all that is on earth as an adornment in order to test people as to which of them are best in conduct; and, in time, We shall indeed reduce all that is on it to barren dust.” (Verses 7-8) To be under God’s protection is to be in a wide and comfortable environment, even though one may have to seek refuge in a narrow and barren cave. Those young believers who abandoned their community and went to the cave are clear about their purpose: “Now that you have withdrawn from them and all that they worship instead of God, take refuge in the cave. God may well spread His grace over you and make fitting arrangements for you in your affairs.” (Verse 16)

این سوره پیامبر ﷺ را مخاطب قرار می‌دهد و از او می‌خواهد که پایداری و شکیبایی ورزد، با کسانی که ایمان آورده‌اند همنشین باشد، و به زیورهای این دنیا و به کسانی که حق خدا را ناچیز می‌شمارند توجهی نکند: «خود را با کسانی شکیبا دار که صبح و شام پروردگارشان را می‌خوانند و خشنودی او را می‌طلبند. دیدگانت از ایشان به سوی زیبایی‌های زندگی دنیا نگردد. از آن کس که دلش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم و از هوای نفس خود پیروی کرده و کارش از حد گذشته است، روی برتاب. بگو: "حق از جانب پروردگار شماست؛ پس هر که می‌خواهد ایمان آورد و هر که می‌خواهد کفر ورزد."» (آیات ۲۸ و ۲۹)

The sūrah addresses the Prophet, requiring him to persevere and be patient, associating with those who believe, paying no regard to the adornments of this world or to those who overlook their duty towards God: “Contain yourself in patience with those who call on their Lord morning and evening, seeking His countenance. Let not your eyes pass beyond them in quest of the beauties of the life of this world. Pay no heed to any whose heart We have left to be negligent of all remembrance of Us because he had always followed his own desires, and whose case has gone beyond all bounds. Say: ‘The truth [has now come] from your Lord. Let him who wills, believe in it, and let him who wills, reject it.’” (Verses 28-29)

این داستان دو باغ و صاحبشان تصویری از چگونگی افتخار مؤمن به ایمانش است؛ ایمانی که او آن را بسیار برتر از ثروت، مقام و تجمّل می‌داند. مؤمن حقیقت را روشن و آشکار به دوست متکبّرش می‌گوید و او را به خاطر فراموش کردن خداوند سرزنش می‌کند: «آیا به کسی که تو را از خاک آفرید، سپس از نطفه‌ای و آنگاه تو را به صورت مردی درآورد، کفر می‌ورزی؟ اما من، خداوند پروردگار من است و هیچ‌کس را با پروردگارم شریک نمی‌کنم. چرا وقتی وارد باغت شدی نگفتی: «آنچه خدا بخواهد [همان می‌شود]، هیچ نیرویی جز به خدا نیست»؟ با آنکه می‌بینی من از نظر مال و فرزند کمتر از تو هستم، شاید پروردگارم به من بهتر از باغ تو بدهد، و شاید بر این [باغ تو] از آسمان بلایی فرستد که به زمینی بی‌گیاه و خاکی خشک تبدیل شود، یا آبش به اعماق زمین فرو رود، به طوری که هرگز نتوانی آن را بیابی.» (آیات ۳۷ تا ۴۱)

The story of the two gardens and their owner portrays how a believer is proud of his faith, valuing it as much higher than wealth, position or luxury. A believer states the truth clearly to his arrogant friend and reproaches him for forgetting God: “Do you deny Him who has created you out of dust, and then out of a drop of sperm, and in the end fashioned you into a man? But for my part, I believe that He is God, my Lord, and none shall I associate with my Lord. If only you said as you entered your garden, “Whatever God wills [shall come to pass, for] there is no power except with God!” Although, as you see, I have less wealth and offspring than you, yet it may well be that my Lord will give me something better than your garden, just as He may let loose a calamity out of heaven upon this [your garden], so that it becomes a heap of barren dust or its water sinks deep into the ground, so that you will never be able to find it.’” (Verses 37-41)

پس از پایان این داستان، سوره به توصیف زندگی کنونی دنیا و این‌که چگونه به‌سرعت دگرگون می‌شود می‌پردازد. ثروت و رفاه به‌زودی جای خود را به چیزی کاملاً متفاوت می‌دهند: «و برای آنان مَثَلِ زندگی دنیا را بزن: [آن] همچون آبی است که ما از آسمان فرو می‌فرستیم و گیاهان زمین با آن درهم می‌آمیزند، سپس [آن گیاهان] خشکیده و کاهی می‌شوند که بادها آن را پراکنده می‌سازند. و خداوند بر هر چیزی تواناست.» (آیه ۴۵) و پس از آن بیانی روشن می‌آید که میان ارزش‌های گذرا و ارزش‌های پایدار فرق می‌گذارد: «مال و فرزندان زینت زندگی دنیایند، و اما باقیات الصالحات [کارهای شایسته پایدار] نزد پروردگارت پاداشی بهتر دارد و امیدی بهتر.» (آیه ۴۶)

Once this story has been told, the sūrah then depicts this present life and how it is prone to rapid change. Wealth and prosperity are soon replaced by something totally different: “Set forth to them a simile about the life of this world: [it is] like the water which We send down from the skies, and which is absorbed by the plants of the earth. In time they turn into dry stubble which the winds blow freely about. It is God alone who has power over all things.” (Verse 45) This is followed by a clear statement showing the difference between transitory values and everlasting ones: “Wealth and children are the adornment of the life of this world: but the things that endure, good deeds, are of far greater merit in your Lord’s sight, and a far better source of hope.” (Verse 46)

ذوالقرنین در این سوره نه به دلیل فرشته بودن، بلکه به سبب کارهای نیکش یاد شده است. هنگامی که مردمی که او در میان دو کوهپایه یافت به او پیشنهاد پول دادند تا برای محافظت از آنان در برابر یأجوج و مأجوج سدی بسازد، او نپذیرفت، زیرا گفت: «آنچه پروردگارم مرا در آن توانا ساخته، بهتر است» از آنچه شما به من می‌دهید. و هنگامی که سد ساخته شد، او اقرار کرد که همه‌ی این کار به یاری خدا انجام شده، نه به قدرت خودش: «این رحمتی است از سوی پروردگارم. اما چون وعده‌ی پروردگارم فرا رسد، آن را با خاک یکسان خواهد کرد. وعده‌ی پروردگارم همواره تحقق می‌یابد.» (آیه‌ی ۹۸)

Dhu’l-Qarnayn is not mentioned in the sūrah for his being an angel, but rather because of his good deeds. When the people he found in between the two mountain passes offered him money to build a barrier to protect them against Gog and Magog, he declined because: “That with which my Lord has established me is better” than anything you could give me. And when the barrier has been erected, he acknowledges that it was all done by God’s help, not by his own power: “This is a mercy from my Lord. Yet when the time appointed by my Lord shall come, He will make this [rampart] level with the ground. My Lord’s promise always comes true.” (Verse 98)

در پایان این سوره، این حقیقت بیان می‌شود که بدترین زیان‌کاران میان همه آفریدگان، کسانی هستند که به آیات خدا و به واقعیت دیدار او در روز قیامت ایمان نمی‌آورند. چنین کسانی هیچ وزنی نخواهند داشت و هیچ جایگاه و منزلتی نخواهند یافت، با آنکه خود می‌پندارند کار نیکی انجام می‌دهند: «بگو: آیا شما را از زیان‌کارترین مردم در اعمالشان خبر دهم؟ آنان کسانی‌اند که تلاششان در زندگی دنیا گمراه شده و با این حال می‌پندارند که کارشان درست است. آنان کسانی‌اند که آیات پروردگارشان و دیدار او را انکار کرده‌اند.»

At the end of the sūrah, the fact is stated that the worst losers among all creatures are those who refuse to believe in God’s revelations or in the fact of meeting Him on the Day of Judgement. Such people will have no weight and no position or status, despite the fact that they believe themselves to be doing well: “Say: Shall we tell you who are the greatest losers in whatever they may do? It is they whose labour in this world has been misguided, and who nonetheless think that what they do is right. It is they who have chosen to disbelieve in their Lord’s revelations and deny the truth that they will meet Him.

بیهوده خواهد بود اعمال ایشان. ما در روز قیامت برای آنان هیچ وزنی قائل نخواهیم شد. (آیات ۱۰۳-۱۰۵)

Vain will be their works. No weight shall We assign to them on Resurrection Day.” (Verses 103-105)

بدین ترتیب مشاهده می‌کنیم که محوری که تمام این سوره حول آن می‌چرخد، پاک‌سازی ایمان از همه تصورات باطل، ارائه استدلال صحیح و برقرار کردن ارزش‌های درست بر پایه ایمان است.

Thus we see that the pivot round which the whole sūrah turns is that of purging faith of all false concepts, providing sound reasoning and establishing correct values on the basis of faith.

تمام این سوره حول این سه هدف، دور به دور می‌چرخد. آغاز آن با ستایش خداوندی است که این کتاب را بر بنده‌اش نازل کرده است تا مژدهٔ خوش را به مؤمنان بدهد و هشدارهای سخت را به کسانی که ادعا می‌کنند خداوند فرزندی برای خود برگزیده است. این سوره به روشنی بیان می‌کند که آنچه بر روی زمین می‌بینیم، تنها زینتی است که برای آزمودن انسان‌ها قرار داده شده است، و همهٔ آن سرانجام به نیستی خواهد گرایید. پس از آن، داستان اصحاب کهف می‌آید که نمونه‌ای نیکو از انتخاب درست است؛ یعنی ترجیح دادن ایمان بر لذت‌ها و آسایش‌های دنیوی. زیرا آن جوانمردان به غار پناه بردند تا ایمانشان را سالم نگاه دارند.

The whole sūrah concentrates on these three purposes, round after round. It begins by praising God who has revealed to His servant this book which serves to give happy news to the believers and stern warnings to those who allege that God has betaken to Himself a son. It states clearly that whatever we find on earth is made a sort of adornment only to make it a test for human beings. It will all vanish into nothing. This is followed by the story of the sleepers in the cave, which serves as a good example of making the right choice, giving preference to faith over worldly pleasures and comforts. For the sleepers seek refuge in the cave to keep their faith intact.

مرحلهٔ دوم، پیامبر ﷺ را فرمان می‌دهد که به همنشینی با کسانی خرسند باشد که صبح و شام پروردگارشان را می‌خوانند و خشنودی او را می‌طلبند. او باید از کسانی روی بگرداند که از یاد خدا غافل‌اند. داستان دو باغ و صاحب آن‌ها به روشنی نشان می‌دهد که مؤمن چگونه نیروی خود را در ایمانش احساس می‌کند، در حالی که ارزش‌های این دنیا برای او هیچ معنایی ندارد.

The second stage directs the Prophet to content himself with the company of those who appeal to their Lord morning and evening, seeking His countenance. He should abandon those who neglect to remember God. The story of the two gardens and their owner shows clearly how a believer feels his strength in his faith while the values of this world mean nothing to him.

مرحلهٔ سوم شامل چندین صحنهٔ به‌هم‌پیوستهٔ روز قیامت است، و همچنین اشاره‌ای به آدم و شیطان دارد. این مرحله با توضیحی دربارهٔ قاعده‌ای پایان می‌یابد که به نابودی ستمگران منجر می‌شود، در حالی که با گناهکاران با رحمت رفتار می‌کند و تا رسیدن به سررسید تعیین‌شده، به آنان مهلت می‌دهد.

The third stage includes several interlinked scenes of the Day of Judgement, as well as a reference to Adam and Satan. It concludes with an explanation of the rule which results in the destruction of oppressors, while treating sinners with mercy and allowing them respite until their appointed term.

داستان موسی و مرد صالح، مرحلهٔ چهارم را تشکیل می‌دهد، در حالی که مرحلهٔ پنجم شرحی از ذوالقرنین می‌دهد. سپس سوره همان‌گونه پایان می‌یابد که آغاز شده بود: مژدهٔ خوش به مؤمنان و هشدارهای بیشتر به کافران. سوره حقیقت وحی را دوباره تأیید می‌کند و یگانگی خدا، بی‌هیچ شریکی، را از نو تأکید می‌نماید.

The story of Moses and the pious man forms the fourth stage, while the fifth gives an account of Dhu’l-Qarnayn. Then the sūrah finishes as it began: giving happy news to the believers and more warnings to the unbelievers. It reaffirms the fact of revelation and emphasizes anew the truth of God’s oneness without any partner.