سورهٔ نحل در بخش آغازین خود، بسیاری از جلوه‌های آفرینش شگفت‌انگیز خداوند و نعمت‌هایی را که به بندگانش ارزانی می‌دارد، و نیز دانش او از آنچه آشکار است و آنچه نهان، بیان کرده است. اما موجوداتی که مشرکان ادعا می‌کنند که بهره‌ای از الوهیت دارند، هیچ چیزی را نمی‌آفرینند، بلکه خود نیز آفریده شده‌اند.

The first passage of this sūrah outlined a great many aspects of God’s marvellous creation and His blessings which He bestows on His servants, and His knowledge of what is open and what is secret. The other beings which the unbelievers allege to have a share of divinity do not create anything; indeed they themselves are created.

آنها فاقد دانش‌اند، مرده‌اند و بعيد است هرگز زنده شوند. آنان نمی‌دانند که بندگانشان کی برانگیخته می‌شوند تا با حساب روبه‌رو گردند. این به روشنی نشان می‌دهد که آنها نمی‌توانند معبودهایی شایسته‌ی پرستش باشند. در واقع این نشان می‌دهد که همه‌ی اعتقادهایی که مبتنی بر تعدد خدایان‌اند، باطل‌اند. این نخستین موضوعی بود که سوره در ارتباط با مسئله‌ی یگانگی خداوند، همراه با اشاره‌ای به مسئله‌ی رستاخیز، مطرح کرد.

They are devoid of knowledge, dead and unlikely ever to come to life. They do not know when their servants are resurrected in order to face the reckoning. This clearly shows that they cannot be deities worthy of worship. Indeed it shows that all beliefs based on a multiplicity of deities are false. This was the first issue raised by the sūrah in connection with the question of God’s oneness, with an added reference to the question of resurrection.

این بخش با آغاز دوری تازه پیوند دارد که با بیانی روشن از یکتایی خداوند شروع می‌شود. روشن می‌سازد که کسانی که به روز قیامت ایمان ندارند، دل‌هایشان در انکار حق سخت شده است. کوری به ویژگی اساسی آنان بدل شده که مانع از پذیرفتن حقی می‌شود که نشانه‌ها آشکارا بر آن گواهی می‌دهند. غرور و تکبر ایشان را از اعتراف به آنچه در دل خود حق می‌دانند و از پذیرفتن پیام آن بازمی‌دارد. این بخش با صحنه‌ای تأثرانگیز پایان می‌یابد که در آن همه سایه‌ها، همراه با هر جنبنده‌ای در آسمان‌ها و زمین و نیز فرشتگان، در برابر خداوند سجده می‌کنند. اینان از تکبر به دورند، از خداوند می‌ترسند و بی‌هیچ مخالفتی فرمان او را اطاعت می‌کنند. این صحنه‌ی فرمانبرداری کامل، در تضاد با حال آن کافران سخت‌دل است که در آغاز این بخش با تکبر حق را انکار می‌کردند.

The present passage picks up where the last one left off, starting a new round which begins with a clear statement of God’s oneness. It makes clear that those who do not believe in the Day of Judgement have hearts that are hardened in their denial of the truth. Blindness has become an essential characteristic that prevents them from admitting the truth to which signs clearly testify. Their arrogance stops them from acknowledging what they feel to be the truth and accepting its message. The passage concludes with a touching scene in which we see all shadows prostrating themselves, together with every living thing in the heavens and earth, as well as the angels, to God. These are free of arrogance. They fear God and obey His command without dissent. This scene of complete obedience contrasts with that of the hardened unbelievers arrogantly denying the truth at the beginning of the passage.

خدای شما خدای یگانه است. کسانی که به زندگی آخرت ایمان ندارند، دل‌هایشان در انکار حق پافشاری می‌کند و سرشار از تکبرند. یقیناً خدا آنچه را که پنهان می‌دارند و آنچه را که آشکار می‌کنند می‌داند. او کسانی را که متکبرند دوست ندارد. (آیات ۲۲-۲۳)

Your God is the One God. Those who deny the life to come have hearts that persist in denying the truth. They are full of arrogance. God surely knows what they keep secret and all that they bring into the open. He does not love those who are arrogant. (Verses 22-23)

این سوره پیوندی روشن میان ایمان به یگانگی خداوند و ایمان به روز قیامت برقرار می‌کند. در واقع، هر یک از این دو را دلیلی بر دیگری قرار می‌دهد، چرا که پرستش تنها خدا با ایمان به رستاخیز و پاداش ارتباطی تنگاتنگ دارد.

The sūrah provides a clear link between believing in God’s oneness and believing in the Day of Judgement. Indeed it makes the one evidence for the other, as worshipping God alone is closely associated with belief in resurrection and reward.

در آخرت است که حکمت و عدالت خداوند آشکار و کامل نمایان می‌شود.

It is in the hereafter that God’s wisdom and justice are clearly and fully manifested.

«خدای شما خدای یگانه است.» آنچه این سوره از نشانه‌های بزرگ آفرینش و نعمت، و همچنین از نشانه‌های دانایی کامل او بیان کرده، همه به این حقیقت روشن می‌رسد.

“Your God is the One God.” All that the sūrah has outlined of great signs of creation and blessing, and also of the signs of His perfect knowledge, lead to this clear truth.

حقیقتی با آثار آشکاری که در هماهنگی و مکمل بودن قوانین طبیعت حاکم بر جهان دیده می‌شود.

A truth with manifest effects seen in the harmony and complementarity of the laws of nature governing the universe.

کسانی که این حقیقت بزرگ را انکار می‌کنند و به آخرت ایمان ندارند، از دلیل و برهان کم ندارند. تقصیر بیشتر بر عهده خود آنان و سرشت سخت‌دل‌شان است. دل‌هایشان همواره همان نشانه‌هایی را که می‌بینند انکار می‌کند. آنان متکبرند و نمی‌خواهند دلیل روشن را بپذیرند، در برابر خداوند تسلیم شوند و به فرستاده‌اش ایمان آورند.

Those who reject this great truth, and do not believe in the hereafter, are not short of proof and evidence. The fault lies rather with them and their own hardened natures. Their hearts persistently deny the very signs they see. They are arrogant, unwilling to accept clear evidence, submit to God, and believe in His Messenger.

خدایی که آنان را آفریده، این را می‌داند. بی‌تردید او آنچه را پنهان می‌دارند و آنچه را آشکار انجام می‌دهند و می‌گویند، می‌داند، و آنچه را از آنان می‌داند، دوست نمی‌دارد.

ابن ابی حاتم روایت می‌کند: «بزرگان قریش برای مشورت گرد آمدند. برخی از ایشان گفتند: "محمد ﷺ مردی خوش‌بیان است. اگر با کسی سخن بگوید، زود او را در چنگ می‌گیرد. پس چند تن از برجسته‌ترین و سرشناس‌ترین افراد خود را برگزینید و آنان را در هر راهی که به مکه منتهی می‌شود، در فاصلهٔ یک یا دو روز راه، مستقر کنید تا هر کس را که برای دیدار با محمد ﷺ می‌آید بازگردانند."» مردم همین کار را کردند. هرگاه یکی از ایشان با مردی روبه‌رو می‌شد که قومش او را برای آگاهی از محمد ﷺ فرستاده بود، خود را معرفی می‌کرد و جایگاهش را در میان قوم خویش به او می‌گفت. سپس پیشنهاد می‌داد که دربارهٔ پیامبر ﷺ برایش سخن بگوید و می‌گفت: "او دروغگویی است که جز بردگان و نادانان و کسانِ بی‌ارزش کسی از او پیروی نکرده است. همهٔ خردمندان قومش آشکارا با او مخالفت کرده‌اند." همین سخن برای بازگرداندن بسیاری از مردم کافی بود. به همین امر خداوند در آیه‌ای که می‌فرماید: «و چون به ایشان گفته شود: "پروردگارتان چه چیزی فرو فرستاده است؟" می‌گویند: "افسانه‌های پیشینیان!"» (آیهٔ ۲۴) اشاره دارد.

Ibn Abī Ĥātim reports: “The elders of the Quraysh met for consultation. Some of them said: ‘Muĥammad is a man of fine argument. If he speaks to a man, he soon gets hold of him. Therefore, select some of your most honourable people, whose lines of ancestry are well known. Let them take their positions at every route into Makkah, at one or two day’s distance, so that they turn away anyone who comes to meet Muĥammad.’ People did just that. If any of them met a man sent by his people to find out about Muĥammad, he would introduce himself to him, telling him his position among his people. He would then offer to tell him about the Prophet, saying, ‘He is a liar who has been followed only by slaves and ignorant people, and those who are good for nothing. All wise men among his people have taken a clear stand against him.’ This would be enough to turn many people away. It is to this that God refers in the verse stating: “Whenever they are asked, ‘What has your Lord bestowed from on high?’ they say: Fables of the ancients!’” (Verse 24)

«از سوی دیگر، اگر کسی که برای تحقیق درباره‌ی پیامبر فرستاده شده، از کسانی باشد که خداوند بینش به او داده است، می‌گوید: "یقیناً من جاسوس بدی هستم اگر حالا که تا این حد نزدیک شده‌ام، بدون دیدار با این مرد و گوش دادن به آنچه می‌گوید، بازگردم تا تصویری درست از او به قوم خود بدهم." او اصرار می‌ورزد که به مکه برود، جایی که با مؤمنان دیدار می‌کند و آنان به او می‌گویند که هرچه محمد ﷺ می‌گوید خوب و درست است.» این یک کارزار تبلیغاتی به‌خوبی سازمان‌یافته از سوی قریش علیه اسلام بود. کارزاری مشابه در هر نسلی از سوی افراد متکبری سازمان‌دهی می‌شود که با وجود همه‌ی شواهد حامی حقیقت، نمی‌خواهند در برابر آن تسلیم شوند.

“On the other hand, if the man sent to find out about the Prophet is one to whom God has given insight, he would say: ‘I am certainly a bad intelligence gatherer if, having reached so close, I am to return now without meeting this man and listening to what he says in order to give my people a true picture of him.’ He would insist on going into Makkah, where he would meet the believers and where they would tell him that all that Muĥammad says is good and fine.” This was a well orchestrated propaganda campaign mounted by the Quraysh against Islam. A similar campaign is organized in every generation by arrogant people who do not wish to submit to the truth despite all the evidence supporting it.

در سوی دیگر، پرهیزگاران ایستاده‌اند. تصویر ایشان در سرشت و سرانجام، کاملاً در تضاد با تصویر کافران متکبر است:

On the other side stand the God-fearing. Their picture contrasts fully with that of the arrogant unbelievers, in origin and destiny:

اما هنگامی که به پرهیزگاران گفته شود: «پروردگارتان چه نازل کرده است؟» می‌گویند: «همه‌ی خیر.» برای کسانی که در این دنیا نیکی می‌کنند، پاداشی نیکوست؛ و البته سرای آخرت برای آنان بسیار بهتر است. خانه‌ی پرهیزگاران چه نیکوست! باغ‌های عدن که به آن وارد می‌شوند؛ جویبارها از زیر درختانشان جاری است. در آنجا هرچه بخواهند برایشان هست. این‌گونه خداوند پرهیزگاران را پاداش می‌دهد؛ همان کسانی که فرشتگان در حالی که پاک‌اند جانشان را می‌ستانند و می‌گویند: «سلام بر شما! به پاداش آنچه در دنیا انجام می‌دادید، وارد بهشت شوید.» (آیات ۳۰ تا ۳۲)

But when the God fearing are asked: ‘What has your Lord revealed?’ they say: All that is good.’ For those who do good in this world, good reward [is assured]; but far better is their abode in the hereafter. Blessed is the dwelling place of the God fearing. The Gardens of Eden they will enter; through which running waters flow. There they shall have everything they desire. Thus shall God reward the God fearing; those whom the angels gather in death while they are in a state of purity, saying: ‘Peace be upon you! Enter paradise by virtue of what you were doing [in life.]’ (Verses 30-32)

پرهیزگاران این حقیقت را درک می‌کنند که جوهرهٔ پیام الهی و همهٔ آنچه خداوند از دستورها، فرمان‌ها و قوانین نازل کرده، نیک و کامل است. از این رو، هنگامی که از آنچه خداوند از آسمان فرو فرستاده پرسیده می‌شوند، آن را در یک واژه خلاصه می‌کنند: «خیر». سپس بر اساس آنچه از وحی خداوند آموخته‌اند، این نیکی را که خداوند نازل کرده شرح می‌دهند: «برای کسانی که در این دنیا نیکی کنند، پاداشی نیکو خواهد بود.» (آیهٔ ۳۰) آنان زندگی خوش و جایگاهی نیکو دارند. با این حال، «سرای آخرت برای آنان بهتر است.» (آیهٔ ۳۰) بی‌شک آن سرا از همهٔ آنچه در این زندگی دنیوی است برتر است. «و چه نیکوست سرای پرهیزگاران.» (آیهٔ ۳۰) اکنون جزئیات بیشتری دربارهٔ این سرای آخرت بیان می‌شود که نشان می‌دهد واقعاً جایگاهی نیکوست: «باغ‌های عدن که به آن وارد می‌شوند، و از زیر آن‌ها نهرها جاری است.» (آیهٔ ۳۱) در چنین جایگاهی و با چنین امکاناتی، آنان آسایش و تجملات فراوان دارند. «هرچه بخواهند در آنجا برایشان فراهم است.» (آیهٔ ۳۱)

The God-fearing realize that the very essence of the divine message and all that God has revealed of directives, commandments and laws is good and perfect. Hence when they are questioned about what God has revealed from on high, they sum it up in a word: “All that is good.” They go on to outline this good that God has revealed, according to what they have learnt from God’s revelations: “For those who do good in this world, good reward is assured.” (Verse 30) They enjoy a good life and have a good position. However, “Far better is their abode in the hereafter.” It is certainly better than all there is in this present life. “Blessed is the dwelling place of the God-fearing.” (Verse 30) More details are now given about this abode of the hereafter, which is shown to be a goodly one indeed: “The Gardens of Eden they will enter, through which running waters flow.” (Verse 31) In such a place and with such resources they have comforts and luxuries in abundance. “There they shall have everything they desire.” (Verse 31)

اکنون سوره دلیل دیگری را نقل می‌کند که کافران برای توضیح علت‌های کفر خود مطرح می‌کردند.

Now the sūrah reports yet another argument advanced by the unbelievers, to explain the reasons for their disbelief.

کسانی که برای خدا شریک قرار می‌دهند می‌گویند: «اگر خدا می‌خواست، نه ما و نه پدرانمان جز او را نمی‌پرستیدیم و هیچ چیزی را بدون فرمانی از جانب او حرام نمی‌کردیم.» کسانی که پیش از آنان بودند نیز همین سخن را گفتند. آیا بر پیامبران جز این است که پیام را آشکارا برسانند؟ {و به راستی در هر امتی پیامبری برانگیختیم [که به آنان گفت]: «خدا را بپرستید و از طاغوت دوری کنید.»} از میان آنان کسانی بودند که خدا هدایتشان کرد و کسانی بودند که گمراهی بر آنان ثابت شد. پس در زمین بگردید و ببینید عاقبت تکذیب‌کنندگان چگونه بود.

Those who associate partners with God say, Had God so willed, neither we nor our forefathers would have worshipped any other than Him, nor would we have declared anything forbidden without a commandment from Him.’ Those before them said the same. Are the messengers bound to do anything other than to clearly deliver the message? Indeed, We have raised a messenger in every community, [who said to them]: ‘Worship God and shun the Evil One.’ Among them were some whom God graced with His guidance, while others were inevitably doomed by their error. Go, then, about the earth and observe what was the end of those who denied the truth.

(آیات ۳۵-۳۶)

(Verses 35-36)

آنان اراده‌ی خدا را مسئول همه‌ی باورهای انحرافی خود و نیاکانشان می‌دانند، از جمله پرستش خدایان دروغین، و نیز تصورات گمراه‌کننده‌ای که آنان را واداشته است تا آنچه را خدا حلال کرده، بدون هیچ مجوز روشنی از جانب او حرام بشمارند.

They lay on God’s will the blame for all their own and their forefathers’ deviant beliefs, their worship of false deities, as also for their misguided concepts leading them to prohibit what God had made lawful without any clear authority from Him.

آنان ادعا می‌کنند که هیچ‌یک از آنان چنین کاری نمی‌کرد، اگر خدا می‌خواست که از آن جلوگیری کند. این دیدگاهی بسیار نادرست درباره‌ی خواست خداوند و چگونگی عملکرد آن است.

They allege that none of them would have done anything of the sort, had God willed to prevent it. This is a grossly mistaken view of God’s will and how it operates.

علاوه بر این، این کار انسان را از مهم‌ترین ویژگی‌ای که خداوند در این زندگی به او عطا کرده است محروم می‌سازد.

Furthermore, it deprives man of the most important quality which God has given him in this life.

کافران بار دیگر استدلالی می‌آورند تا انکار خود را نسبت به پیام الهی توجیه کنند. «آنان با سوگندهای مؤکد به خدا قسم می‌خورند که خدا هرگز مردگان را زنده نمی‌کند. آری، چنین است! این وعده‌ای است که او بر خویش لازم کرده، هرچند بیشتر مردم نمی‌دانند. [بدین‌سان] او حقیقت آنچه را که در آن اختلاف دارند برایشان روشن خواهد ساخت، و کافران خواهند دانست که دروغگو بوده‌اند. هرگاه چیزی را اراده کنیم، تنها کافی است به آن بگوییم: "باش"، و بی‌درنگ خواهد بود.» (آیات ۳۸ تا ۴۰)

The unbelievers make yet another argument to justify their rejection of the divine message. “They most solemnly swear by God that God never raises the dead to life. Yes indeed! That is a promise to which He has bound Himself, even though most people do not know it. [Thus] He will make clear to them the reality of matters over which they differ, and the unbelievers will know that they were liars. Whenever We will anything to be, We need only say, ‘Be’— and it is.” (Verses 38-40)

مسئلهٔ رستاخیز از زمانی که خداوند پیامبرانش را به سوی بشر فرستاد، نقطهٔ اختلاف اصلی میان بسیاری از جامعه‌ها بوده است؛ پیامبرانی که فرمان دادند به نیکی‌ها عمل کنند و از بدی‌ها بازایستند، و همواره هشدار دادند که در روز قیامت در برابر خداوند مسئول کردار خویش خواهند بود.

The question of resurrection has been the main point of contention among many communities ever since God sent His messengers to mankind, commanding them to do what is good and forbidding them what is evil, warning them always that they are accountable for their deeds before God on the Day of Judgement.

با این حال، این افراد از قریش سوگند محکم یاد می‌کردند که خداوند هیچ‌کس را پس از مرگ زنده نخواهد کرد. به عبارت دیگر، آنان وجود خداوند را می‌پذیرفتند، اما انکار می‌کردند که مردگان به دست او دوباره زنده خواهند شد. آنان چنین رستاخیزی را پس از پوسیدن بدن‌ها، جدا شدن اعضا و پراکنده شدن مولکول‌ها در همه جا، ناممکن می‌دانستند. آنان در وهله نخست به معجزه‌آسا بودن حیات بی‌توجه بودند. از ماهیت قدرت خداوند و این واقعیت که نمی‌توان آن را با قدرت انسان‌ها و توانایی‌های آنان مقایسه کرد غافل بودند. آنان متوجه نبودند که پدید آوردن هر چیزی برای خداوند هیچ دشواری‌ای ندارد و هیچ باری بر قدرت او نمی‌نهد. برای او کافی است که تصمیم بگیرد چیزی را پدید آورد تا آن چیز موجود شود.

Yet these people from the Quraysh were ready to solemnly swear that God will not raise anyone to life after death. In other words, they acknowledge God’s existence but deny that the dead will be brought back to life by Him. They consider such resurrection to be impossible after bodies have decomposed, organs separated and molecules are scattered everywhere. They overlook the miraculous nature of life in the first place. They are oblivious to the nature of God’s power and the fact that it cannot be compared with that of human beings or their abilities. They do not realize that to bring anything into existence does not trouble God in any way, and does not place any burden whatsoever on His power. It is sufficient for Him to decide to bring something into existence for that thing to exist.

این بخش با اشاره‌ای به کسانی آغاز شده بود که نقشه می‌کشند و نیرنگ می‌زنند. اکنون با دو اشارهٔ عاطفیِ پرشور به پایان می‌رسد. نخست هشدار می‌دهد که در برابر تدبیر خداوند، هیچ‌کس در هیچ زمانی از شب و روز در امان نیست. دوم، مردم را فرا می‌خواند تا با تمام هستی، در ستایش و پرستش خداوند به او بپیوندند. تنها انسان است که می‌تواند از تسلیم در برابر خدا سر باز زند، در حالی که هر آنچه در پیرامون اوست، خدا را تسبیح و ستایش می‌کند.

The present passage started with a reference to those who plot and scheme. It now concludes with two highly charged emotional touches. The first warns that against God’s scheme no one is safe at any time of the night or day. The other invites people to join the whole universe in extolling God’s praises and worshipping Him. Only man can refuse to submit to God, while everything around him glorifies and praises God:

آیا کسانی که نیرنگ‌های بد می‌اندیشند، خود را ایمن می‌دانند که خداوند زمین را در کامشان فرو نبرد، یا عذابی از جایی که نمی‌دانند بر ایشان نیاید؟ — یا اینکه او ایشان را ناگهان در میان رفت‌وآمدهایشان مؤاخذه نکند؛ زیرا آنان هرگز نمی‌توانند ناتوان‌کنندهٔ او باشند؟ — یا اینکه ایشان را در حالی که ترسان و هراسان‌اند نگیرد؟ بی‌گمان پروردگار تو بسیار مهربان و بخشاینده است. آیا مردم ندیده‌اند که هر چیزی را که خداوند آفریده، سایه‌اش به راست و چپ گسترده می‌شود و در برابر خداوند با فروتنی کامل سجده می‌کند؟ زیرا هر جنبنده‌ای که در آسمان‌ها و زمین است، و فرشتگان نیز، برای خداوند سجده می‌کنند. آنان تکبر نمی‌ورزند. از پروردگارشان که بالاتر از ایشان است، می‌ترسند و آنچه را فرمان داده شده‌اند، انجام می‌دهند. (آیات ۴۵ تا ۵۰)

Do those who devise evil schemes feel secure that God will not cause the earth to swallow them, or that suffering will not befall them whence they do not perceive? — Or that He will not suddenly take them to task in the midst of their comings and goings; for they can never frustrate His design? — Or that He will seize them when they are alert and apprehensive? Surely your Lord is Most Compassionate, Most merciful. Do people not see how every object God has created casts its shadow right and left, prostrating itself before God in complete submission? For, before God prostrates itself every living thing in the heavens and the earth, as do the angels. They do not behave in arrogant defiance. They fear their Lord, who is high above them, and do as they are bidden. (Verses 45-50)

حقاً شگفت‌انگیز است که انسان‌ها دستِ خداوند را در کار می‌بینند، اما باز هم پند نمی‌گیرند. کسانی از ایشان که نیرنگ می‌ورزند به توطئه‌چینی خود ادامه می‌دهند، و کسانی که تاکنون در امان بوده‌اند، همچنان از ضربه‌ای که آنان را درهم خواهد شکست، همان‌گونه که بر مردمان پیش از ایشان رفت، خاطر آسوده دارند. آنان هیچ بیمی ندارند که خداوند در هر لحظه، چه در خواب و چه در بیداری، و چه آگاه و چه غافل از آنچه پیرامونشان می‌گذرد، ایشان را کیفر دهد. این سوره از خطر قریب‌الوقوعی که اگر نادیده‌اش بگیرند به زیان خودشان است، هشدار می‌دهد: «آیا کسانی که نیرنگ‌های بد می‌اندیشند، خود را ایمن می‌پندارند که خداوند زمین را به ایشان فرو نبرد، یا عذابی از جایی که نمی‌دانند به ایشان نرسد؟» (آیه ۴۵) یا آیا خود را ایمن می‌پندارند که خداوند در هر زمان، در حالی که به دنبال کسب و کار یا تفریح می‌روند، بر ایشان نازل نکند؟