ای اهل ایمان! در حضور خدا و پیامبرش پیشی مجویید، و از خدا پروا کنید که خدا شنوای داناست. ای اهل ایمان! صدای خود را بالاتر از صدای پیامبر ﷺ بلند نکنید، و همچون بلند سخن گفتنِ برخی با برخی، با او بلند سخن مگویید، مبادا اعمالتان بی‌آنکه خود بفهمید تباه شود. کسانی که در حضور پیامبر خدا ﷺ صدای خود را پایین می‌آورند، همان کسانی هستند که خدا دل‌هایشان را برای تقوا آزموده است. آمرزش و پاداشی بزرگ برای ایشان است.

Believers! Do not behave presumptuously in the presence of God and His Messenger. Have fear of God: God hears all and knows all. Believers! Do not raise your voices above the voice of the Prophet, nor speak loudly to him as you would speak loudly to one another, lest all your deeds should come to nothing without your perceiving it. Those who lower their voices in the presence of God's Messenger are the ones whose hearts God has tested for piety. Forgiveness and a rich reward await them.

کسانی که از بیرون حجره‌های خصوصی تو را صدا می‌زنند، بیشترشان مردمی هستند که از عقل خود بهره نمی‌گیرند. اگر صبر می‌کردند تا تو بیرون بیایی و نزدشان بروی، برای خودشان بهتر بود. با این همه، خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است، (آیات ۱-۵)

Those who call out to you from without your private apartments are for the most part people who do not use their reason. If they had the patience to wait until you went out to them, it would before their own good. Still, God is much forgiving, merciful, (Verses 1-5)

این سوره با این خطاب نخستین و محبت‌آمیز آغاز می‌شود که هدفش بیدار کردن دل‌ها است:

The surah starts with this first loving address that aims to alert hearts:

«مؤمنان!» این خطابی است از سوی خداوند به کسانی که به او ایمان دارند؛ خطابی که دلها را به لرزه درمی‌آورد، با برجسته ساختن پیوندی که آنان با او دارند، و آنان را آگاه می‌سازد که به او تعلق دارند، نشان او را بر خود دارند، فرمان او را به جای می‌آورند و سربازان او هستند. آنان درمی‌یابند که در این جهان به هدفی آمده‌اند که او می‌خواهد تحقق یابد. اگر او، از سر لطف، ایمان را در نظرشان دلپذیر ساخته و در دیدگانشان زیبا جلوه داده است، شایسته آن است که در جایی بایستند که او می‌خواهد، چشم‌به‌راه فرمان و داوری او باشند، و خرسند باشند که با تسلیم کامل در برابر او، فرمانش را به جای آورند: «ای مؤمنان! در پیشگاه خدا و پیامبرش پیشی مگیرید.

“Believers'." It is an address by God to those who believe in Him, touching their hearts by highlighting the bond they have with Him, making them aware that they belong to Him, carry His mark, do His bidding and are His soldiers. They realize that they are in this world for a purpose He wants to accomplish. If He has made faith appealing to them and seem beautiful in their eyes, as part of His favour, it behoves them to stand where He wants them to be, awaiting His orders and judgement. They should be glad to do His bidding in full submission to Him: “Believers! Do not behave presumptuously in the presence of God and His Messenger.

در حدیثی که ابوبکره روایت کرده، نافع بن حارث یادآور می‌شود که پیامبر ﷺ در حجّ خود از یارانش پرسید: «این چه ماهی است؟» گفتیم: «خدا و فرستادهٔ او داناترند.» او چندان خاموش ماند که پنداشتیم نامی دیگر بر آن خواهد نهاد. اما فرمود: «آیا این ذی‌الحجه نیست؟» گفتیم: «آری.» سپس پرسید: «این چه شهری است؟» گفتیم: «خدا و فرستادهٔ او داناترند.» باز هم خاموش ماند تا آنکه پنداشتیم نامی دیگر بر آن خواهد نهاد، ولی فرمود: «آیا این شهر حرام نیست؟» گفتیم: «آری، بی‌گمان.» سپس پرسید: «امروز چه روزی است؟» گفتیم: «خدا و فرستادهٔ او داناترند.» بار دیگر خاموش ماند تا آنکه پنداشتیم نامی دیگر بر آن خواهد نهاد، اما فرمود: «آیا این روز قربان نیست؟» ما نیز به تأیید پاسخ دادیم... این نمونه‌ای است از سطحی که یاران پیامبر ﷺ در پرهیزگاری و ادب دینی خود بدان رسیده بودند، هنگامی که این آموزش را همراه با فرمان حفظ ترس از خدا دریافت کردند؛ خدایی که شنوای همه‌چیز و دانای همه‌چیز است.

In a hadith reported by Abu Bakarah NafT ibn al-Harith mentions that during his pilgrimage, the Prophet asked his Companions: “‘Which month is this?’ We said: ‘God and His Messenger know best.’ He was silent until we thought that he would give it a different name. But he said: ‘Is it not Dhu’l-Hijjah?’ We said: ‘Yes.’ He then asked: ‘Which city is this?’ We said: ‘God and His Messenger know best.’ Again, he was silent until we thought that he would call it by a different name, but then he said: ‘Is it not the sanctified city?’ We said: ‘Yes, indeed.’ So he went on and asked: ‘What day is today?’ We replied: ‘God and His Messenger know best.’ Once more he remained silent until we thought that he would give it a different name, but then he said: ‘Is it not the day of sacrifice?’ We answered in the affirmative...” This is, then, an example of the standard the Prophet’s Companions achieved in their God-fearing manners when they heard this instruction coupled with the order to maintain their fear of God, who hears all and knows all.

دومین جنبهٔ آداب نیکو به گفتگوی یاران پیامبر ﷺ با خود آن حضرت و احترامی مربوط می‌شد که باید احساس و ابراز می‌کردند. این امر باید در شیوهٔ سخن گفتنشان با ایشان و در میزان بلندی صدایشان دیده می‌شد. این گونه بود که آنان باید هنگام نشستن در کنار پیامبر ﷺ، احترام ایشان را نشان می‌دادند. خداوند چون توجه آنان را به این الزام جلب کرد، ایشان را با همان ویژگی‌ای خطاب قرار داد که دوست داشتند داشته باشند، و هشدار داد که سرپیچی از فرمان‌های او ممکن است پیامدهای سنگینی به دنبال داشته باشد: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! صدای خود را بالاتر از صدای پیامبر ﷺ نبرید و همچون بلندسخن گفتن با یکدیگر، با او بلند سخن نگویید، مبادا اعمالتان بی‌آنکه متوجه شوید تباه گردد.» (آیهٔ ۲)

The second aspect of good manners concerned the Prophet’s Companions’ own discourse with him and the respect they should feel and show. This was to be observed in how they spoke to him and in the level of their voices. This was how they should manifest their respect for the Prophet as they sat with him. As God drew their attention to this requirement, He addressed them by that quality they loved to have and warned them that violation of His orders might bring grievous consequences in its wake: “Believers! Do not raise your voices above the voice of the Prophet, nor speak loudly to him as you would speak loudly to one another, lest all your deeds should come to nothing without your perceiving it.” (Verse 2)

ای مؤمنان! اگر فاسقی خبری برای شما آورد، نخست آن را بررسی کنید، مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و سپس از کاری که کرده‌اید پشیمان شوید. و بدانید که پیامبر خدا ﷺ در میان شماست؛ اگر در بسیاری از امور از خواسته‌های شما پیروی می‌کرد، قطعاً به رنج و زیان می‌افتادید. امّا خدا ایمان را محبوب شما گردانیده و آن را در دل‌هایتان زینت داده، و کفر و ستم و نافرمانی خدا را در نظرتان ناخوشایند ساخته است. آنان همان راه‌یافتگانند. این [همه] از فضل و نعمت خداست.

Believers! If any evildoer comes to you with a piece of news, make sure of it first, lest you should wrong others unwittingly and then regret your action. And know that God's Messenger is among you. Were he to comply with your inclinations in many a case, you would surely come to harm. But God has caused [your] faith to be dear to you, and has given it beauty in your hearts, and has made hateful to you unbelief, wrongdoing and disobedience to God. Such indeed are they who follow the right course. [All this is indeed part of] God's bounty and favour.

خداوند دانای مطلق و حکیمِ حقیقی است. (آیات ۶-۸)

God is all-knowing, truly wise. (Verses 6-8)

اولین خطاب در این سوره، رهبری و منبعی را که دستورات از آن دریافت می‌شود تعیین می‌کند. خطاب دوم، معیارهای ادب و احترامی را که باید در برخورد با این رهبری رعایت شود، مقرر می‌سازد.

The first address in the surah defines the leadership and the source from which to receive orders. The second establishes the standards of manners and respect to be maintained in dealing with this leadership.

هر دوی این‌ها مبنای همه‌ی قوانین و دستورهایی‌اند که در ادامه‌ی این سوره آمده است. لازم است که منبع و رهبری به‌روشنی تعریف شوند تا دستورها و فرمان‌ها ارزش واقعی خود را داشته باشند و به‌درستی اطاعت شوند. از این رو، خطاب سوم به مؤمنان توضیح می‌دهد که چگونه خبرها و گزارش‌ها را دریافت کنند و ضرورت تحقق از صحت و اعتمادپذیری آن‌ها را بیان می‌کند. «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر فاسقی خبری برای شما آورد، نخست آن را راستی‌آزمایی کنید، مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و سپس از کاری که کرده‌اید پشیمان شوید.» (آیه ۶)

Both serve as the basis for all legislations and directives that follow in the surah. It is imperative for the source and the leadership to be well defined so that directives and instructions be given their true value and so that they are properly obeyed. Hence, the third address explains to the believers how to receive news and reports and the need to verify their reliability. “Believers! If any evildoer comes to you with a piece of news, make sure of it first, lest you should wrong others unwittingly and then regret your action.” (Verse 6)

آیه به‌طور خاص از فاسق یاد می‌کند، زیرا احتمال دروغ‌گویی او بیشتر است. مهم است که بدگمانی در میان جامعه‌ی مسلمانان گسترده نشود. اگر هر خبری مورد شک قرار گیرد، نظام گردآوری اطلاعات و اخبار از کار می‌افتد. در جامعه‌ی مسلمانان، افراد معمولاً امین شمرده می‌شوند و خبری که می‌آورند قابل اعتماد دانسته می‌شود. اما با فاسق رفتاری متفاوت می‌شود: خبر او پذیرفته نمی‌شود مگر آنکه راستی‌آزمایی گردد. بدین‌ترتیب، جامعه در میانه‌ی پذیرش و رد خبری که به آن می‌رسد راه اعتدال را برمی‌گزیند. جامعه بر اساس گزارشی که از سوی کسی داده می‌شود که رفتارش چندان پسندیده نیست، شتابزده اقدام نمی‌کند. چنین اقدام شتابزده ممکن است به ارتکاب ستم بر دیگران و پشیمانی بعدی بینجامد. افزون بر این، چنین عمل عجولانه ممکن است خشنودی خداوند را از میان ببرد و جامعه را در موضع ارتکاب ظلم قرار دهد.

به نظر می‌رسد که برخی از مسلمانان هنگامی که خبر اولیه‌ای را که ولید بن عقبه گزارش کرده بود شنیدند، خواستار اقدام فوری شدند. آنان به پیامبر ﷺ توصیه کردند که بی‌درنگ قبیله بنی مصطلق را مجازات کند. آنان در این کار با میل شدیدی برای حفظ جایگاه اسلام و برخورد با کسانی که از پرداخت زکات خودداری می‌کردند، انگیزه داشتند. آیه بعدی آنان را به نعمت بزرگی که داشتند، یعنی حضور پیامبر ﷺ در میانشان، یادآوری می‌کند. آنان باید قدر این نعمت را بدانند و همواره به اهمیت آن توجه داشته باشند: «و بدانید که رسول خدا در میان شماست» (آیه ۷).

It appears that some Muslims wanted to take immediate action when they heard the first news reported by al-Walid ibn ‘Uqbah. They advised the Prophet to immediately punish the al-Mustalaq tribe. In doing so, they were motivated by a keen desire to ensure the status of Islam and to act against those who refused to pay zakat. The next verse reminds them of the great blessing they had, namely the Prophet’s presence in their midst. They should appreciate this blessing and be always mindful of its importance: “And know that God's Messenger is among you” (Verse 7)

این واقعیتی است که به آسانی می‌توانیم آن را تصور کنیم، زیرا واقعاً رخ داده است. با این حال، هنگامی که در آن تأمل می‌کنیم، می‌بینیم که این واقعیت برتر است و فراتر از تصور. آیا تصور تماسی پیوسته و پویا میان آسمان و زمین، که همه شاهد آن باشند، آسان است؛ تماسی که به موجب آن آسمان با مردم روی زمین درباره امور عمومی و خصوصی ایشان سخن می‌گوید، خطاهایشان را یک به یک اصلاح می‌کند و درباره صمیمی‌ترین امورشان به ایشان اندرز می‌دهد؟ هر یک از آنان ممکن است کاری انجام دهد یا سخنی بگوید، یا حتی اندیشه‌ای در ذهن بپروراند، و با این همه آسمان از همه آن آگاه است. آنچه در پی می‌آید این است که خداوند آنچه را رخ داده است به پیامبرش ﷺ خبر می‌دهد و به او فرمان می‌دهد که درباره آن هر کاری یا سخنی را که لازم است انجام دهد یا بگوید. این امری چنان بزرگ است که شاید برخی از حاضران در آن زمان به‌طور کامل قدر آن را ندانند. از این رو، ایشان به این شیوه خاص یادآوری می‌شوند: «و بدانید که پیامبر خدا ﷺ در میان شماست» (آیه ۷). به عبارت دیگر، از این واقعیت آگاه باشید و اهمیت شایسته آن را بدهید.

This is a reality that we can very easily imagine because it actually happened. However, when we reflect on it, we see that it is superior, beyond imagination. Is it easy to imagine a continuous, dynamic contact between heaven and earth, witnessed by all, whereby heaven speaks to people on earth about their public and private affairs, correcting their errors one by one, and giving them advice about their most intimate affairs? Any one of them might do or say something, or even entertain a thought, and yet heaven is aware of it all. What happens next is that God informs His Messenger of what has taken place and directs him to do or say whatever is necessary about it. This is something so great that it might not be fully appreciated by some of those present at the time. Hence, they are reminded of it in this particular way: “And know that God's Messenger is among you." (Verse 7) In other words, be aware of this fact and give it its due importance.

اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر به جنگ بپردازند، میان آن دو صلح برقرار کنید.

If two groups of believers fall to fighting, make peace between them.

پس اگر یکی از آن دو گروه بر گروه دیگر ستم کند، با آن گروهی که ستم می‌کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد؛ و اگر بازگشتند، میان آن دو به عدالت صلح برقرار کنید و با آنان به انصاف رفتار کنید. قطعاً خدا عادلان را دوست دارد. جز این نیست که مؤمنان برادرند. پس میان دو برادر خود صلح برقرار کنید و از خدا پروا دارید، باشد که مورد رحمت قرار گیرید. (آیات ۹-۱۰)

But then, if one of the two goes on acting wrongfully towards the other, fight against the one that acts wrongfully until it reverts to God's commandment; and if they revert, make peace between them with justice, and deal equitably with them. Indeed, God loves those who act equitably. All believers are but brothers. Hence, make peace between your two brothers, and remain God fearing, so that you may receive [God's] mercy. (Verses 9-10)

این یک قاعدهٔ عملی است که جامعهٔ مؤمنان را از فتنه‌ای که از زیاده‌روی و کینه‌های درونی برمی‌خیزد حفظ می‌کند. این حکم بلافاصله پس از دستور به راستی‌آزمایی خبرهایی آمده که افراد فاسق می‌آورند، تا مؤمنان به کاری شتاب نکنند که نتیجه‌اش برعکس باشد. چه این آیه در پی یک ماجرای مشخص نازل شده باشد، چنان‌که برخی روایات می‌گویند، و چه صرفاً آغازگر قانون‌گذاری‌ای باشد که نشان می‌دهد جامعهٔ مسلمان در چنین مواردی چه باید بکند، در هر حال قاعده‌ای کلی و بسیار مؤثر به دست می‌دهد که فتنه را ریشه‌کن می‌کند و همبستگی در جامعهٔ مسلمان را تضمین می‌نماید. همچنین عدالت، درستی و انصاف را برقرار می‌سازد.

This is a practical rule to protect the community of believers from strife resulting from excesses and hard feelings. This rule is given immediately after the requirement to verify the reports given by evildoers, making sure that the believers do not rush into action that may be counterproductive. Whether this verse was revealed in consequence of a particular case, as some reports suggest, or whether it was merely initiating a piece of legislation to outline what the Muslim community should do in such cases, it nonetheless provides a general and highly effective rule that stamps out strife and ensures solidarity within the Muslim community. It also establishes justice, rightness and fairness.

همه‌ی این‌ها بر پایه‌ی پرهیزگاری مؤمنان و امید آنان به این است که خداوند رحمت خود را بر جامعه‌ای نازل کند که با عدالت رفتار می‌کند و برای آشتی تلاش می‌ورزد.

All this is based on believers being God-fearing and their hope that He will bestow His grace on a community that deals with justice and works for reconciliation.

قرآن کریم این امکان را یا فرض می‌کند یا با آن روبه‌رو می‌شود که دو گروه از مؤمنان با یکدیگر به جنگ برخیزند، با این حال هر دو را مؤمن می‌شمارد، هرچند یکی از آن دو، یا حتی هر دوی آنها، ممکن است در اشتباه باشند. این کتاب از جامعه مسلمانان، جز دو گروه درگیر، می‌خواهد که برای آشتی میان آن دو تلاش کنند.

ای مؤمنان! نباید هیچ گروهی از مردان گروه دیگری را مسخره کنند، شاید آنان از ایشان بهتر باشند. و نباید هیچ گروهی از زنان گروه دیگری را مسخره کنند، شاید آنان از ایشان بهتر باشند. و عیب یکدیگر را نگیرید و یکدیگر را به لقب‌های زشت نخوانید. نام بد گذاشتن بر کسی پس از ایمان آوردنش، گناهی زشت است. و کسانی که توبه نکنند، آنان همان ستمکارانند.

Believers! No men shall deride other men: it may well be that those [whom they deride] are better than themselves. And no women [shall deride other] women: it may well be that those [whom they deride] are better than themselves. And neither shall you defame yourselves, nor insult one another by [opprobrious] epithets. Ill-seeming is a name connoting wickedness [to be used of one] after he has believed. Those who do not repent are indeed wrongdoers. (Verse 11)

جامعهٔ انسانیای که اسلام در پرتو هدایت قرآنی بنا می‌نهد، معیار بالایی از آداب و اخلاق را پاس می‌دارد. هر فرد در این جامعه دارای حرمت و شخصیتی است که نباید خدشه‌دار شود، و این حرمت خود بخشی از حرمت کل جامعه است. تهمت زدن به هر کس، در واقع تهمت زدن به خویشتن است؛ زیرا تمام جامعه یک پیکره واحد است و حرمت آن نیز یکی است.

The human society Islam establishes in the light of Quranic guidance operates a high standard of manners. Every individual in this society has his or her integrity, which may not be compromised. Indeed, it is part of the integrity of the whole community. To slander anyone is to slander oneself, because the whole community is a single entity and its integrity is one.

در این آیه، قرآن بار دیگر مؤمنان را با محبوب‌ترین وصفشان، یعنی «مؤمنان»، خطاب قرار می‌دهد. آیه از این‌که گروهی گروه دیگر را مسخره کند نهی می‌کند، خواه مردانی مردان دیگر را مسخره کنند یا زنانی زنان دیگر را. زیرا چگونه آنان می‌دانند که آیا کسانی را که مسخره می‌کنند نزد خدا از جایگاه بهتری برخوردارند یا نه؟

In this verse, the Qur’an again addresses the believers by their most beloved description, “Believers”. It forbids that one group should deride another, be they men deriding other men, or women deriding other women. For how can they know whether or not the ones they deride enjoy a better status with God?

این شیوهٔ بیان نشان می‌دهد که ارزش‌های ظاهری‌ای که مردان یا زنان ممکن است مهم بدانند، شاید همان ارزش‌هایی نباشند که به افراد جایگاه واقعی‌شان را می‌بخشند. ارزش‌های دیگری وجود دارد که ممکن است مردم از آن‌ها بی‌خبر باشند. این ارزش‌ها نزد خداوند معلوم است که آن‌ها را با عدالت به کار می‌گیرد. مرد ثروتمند ممکن است مرد فقیر را تحقیر کند. به همین ترتیب، کسانی که نیرومندند، از تندرستی، هوش، فرزندان و پشتیبانی برخوردارند، ممکن است کسانی را که از خودشان بدبخت‌ترند، مانند افراد ناتوان، معلول، کم‌عقل، بی‌فرزند یا یتیمانی که هیچ پشتیبانی ندارند، مسخره کنند. زنی که خود را زیبا، جوان، خوش‌اندام یا ثروتمند می‌بیند، ممکن است دیگری را به سبب زشتی، پیری، بدقوارگی یا فقر تحقیر کند. اما هیچ‌یک از این ارزش‌های دنیوی به‌عنوان معیار مقام و منزلت بلند اهمیتی ندارد. در نزد خداوند، مردم بر پایهٔ ارزش‌های کاملاً متفاوتی به درجات بالاتر می‌رسند.

ای مؤمنان! از گمان بد تا حد امکان بپرهیزید، زیرا برخی از این گمان‌ها گناه است. و جاسوسی یکدیگر را نکنید و یکدیگر را غیبت نکنید.

Believers! Avoid suspicion as much as possible, for, some such suspicion is a sin. And do not spy on one another, nor backbite one another.

آیا کسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده‌اش را بخورد؟ قطعاً از آن منزجر می‌شوید. و تقوای الهی پیشه کنید. همانا خداوند بسیار توبه‌پذیر و مهربان است. (آیه ۱۲)

Would any of you like to eat the flesh of his dead brother? Surely you would loathe it. And remain God fearing. God is certainly the One who accepts repentance, and He is merciful. (Verse 12)

این آیه یک حصار دیگر در این جامعه‌ی بزرگوار را برپا می‌کند که از یکپارچگی و آزادی افراد محافظت می‌کند و در عین حال به مردم می‌آموزد که چگونه احساسات و وجدان‌های خود را پاک کنند. این آیه به پیروی از الگوی این سوره، با خطاب دلنشین «ای مؤمنان» آغاز می‌شود. پس از آن دستور می‌دهد که از بیشتر گمان‌ها پرهیز کنند، تا خود را در معرض اندیشه‌های شکّ نسبت به دیگران قرار ندهند. این دستور را چنین موجّه می‌سازد که برخی از گمان‌ها گناه است. از آنجا که نهی شامل بیشتر گمان‌هاست و قاعده این است که برخی گمان‌ها گناه‌اند، آیه دلالت دارد که همه‌ی گمان‌های بد باید پرهیز شود، زیرا هیچ‌کس نمی‌داند کدام بخش از شک‌های او گناه است.

This verse establishes yet another fence in this noble society, protecting the integrity and freedom of individuals, while at the same time teaching people how to cleanse their feelings and consciences. Following the pattern of the surah, it begins with the endearing address, “Believers”. It follows this by issuing an order to avoid most suspicion, so that they do not leave themselves open to thoughts of doubt about others. It justifies this order by saying that some suspicion is sinful. Since the prohibition applies to most suspicion and the rule is that some suspicion is sinful, then the verse implies that all negative suspicion should be avoided, because no one knows which part of his or her doubts are sinful.

بدین ترتیب قرآن درون وجدان مسلمان را پاک می‌سازد تا با گمان بد آلوده نشود و در نتیجه به گناه دچار نگردد. آن را پاکیزه، عاری از شک برجای می‌گذارد و جز اندیشه‌های دوستانه و مهرآمیز نسبت به برادران دینی در آن راه ندارد. به این ترتیب، جامعه را از بدگمانی دور می‌سازد تا امت از آرامش خاطر برخوردار باشد و با نگرانی و هراس آزرده نشود. زندگی در جامعه‌ای که در آن اندیشه‌های بد جایی ندارد، هم آرام است و هم آسوده.

Thus the Quran purges a Muslims inner conscience so that it is not contaminated with evil suspicion and consequently incurs sin. It leaves it clean, free of doubt, entertaining only friendly and affectionate thoughts towards ones brethren. In this way it steers society away from suspicion so that the community enjoys reassurance and is not marred by worry and apprehension. Life in a community where ill thoughts have no place is both serene and comfortable.

پس از آن‌که سوره مؤمنان را خطاب قرار می‌دهد و آنان را به سطحی برتر از آداب و اخلاق پسندیده ارتقا می‌بخشد، اکنون همه انسان‌ها را، از هر نژاد، رنگ و جامعه‌ای، مورد خطاب قرار می‌دهد و به آنان یادآوری می‌کند که همگی از یک ریشه‌اند. همه آنان تابع یک معیار واحدند؛ همان معیاری که جامعه مسلمان را به سطح برتر پاکیزگی بی‌نظیر آن ارتقا می‌دهد.

Having addressed the believers in such a way as to elevate them to a superior level of refined manners and morality, the surah then addresses all mankind, of all races, colours and communities, reminding them that they all share one origin. One standard applies to them all: it is the same one that elevates the Muslim community to its superior level of unparalleled purity.

ای مردم! ما شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم، و شما را به ملت‌ها و قبیله‌ها تقسیم کردیم تا یکدیگر را بشناسید. در حقیقت، گرامی‌ترین شما نزد خدا کسی است که پرهیزگارترین شما باشد. خدا دانا و آگاه است.

Mankind! We have created you all out of a male and a female, and have made you into nations and tribes, so that you might come to know one another. Truly, the noblest of you in the sight of God is the one who is most genuinely God fearing. God is all-knowing, all-aware.

(آیهٔ ۱۳)

(Verse 13)

ای مردم، شما که نژادها و رنگ‌ها، قبیله‌ها و طایفه‌های گوناگونی دارید، همگی از یک ریشه هستید. پس نباید به گروه‌ها تقسیم شوید یا با یکدیگر اختلاف کنید و بدین‌سان نیروی خود را هدر دهید.

All of you people, who present such different races and colours, communities and tribes, come from one origin. Hence, you should not divide into groups or fall out with each other and so waste your energy.

ای مردم! شما را کسی فرا می‌خواند که از یک مرد و یک زن آفریدتان، تا از هدف قرار دادن شما به‌صورت ملت‌ها و قبیله‌ها آگاهتان سازد. این کار برای آن نیست که به ستیز و دشمنی برخیزید؛ بلکه برای آن است که یکدیگر را بشناسید و در صلح و آرامش با هم زندگی کنید. تفاوت در زبان، رنگ، خلق‌وخو، آداب، استعدادها و توانایی‌ها، به ستیز و نزاع نمی‌انجامد. در واقع، این تفاوت‌ها مایه همکاری‌اند تا همه وظایف انجام شود و همه نیازها برآورده گردد. رنگ، نژاد، زبان، سرزمین مادری و عواملی از این دست، در نزد خداوند اهمیتی ندارند. تنها یک معیار برای سنجش ارزش انسان‌ها وجود دارد: «گرامی‌ترین شما نزد خداوند، پرهیزگارترین شماست.» (آیه ۱۳) براستی که گرامی است آن کس که نزد خداوند گرامی است. او بر پایه دانش کامل و آگاهی‌اش از ارزش‌ها و میزان‌ها، ارزش شما را به شما می‌دهد: «خداوند دانا و آگاه است» (آیه ۱۳). بدین‌سان، همه عوامل و ارزش‌های جداکننده کنار گذاشته می‌شوند و تنها یک معیار و یک ارزش باقی می‌ماند که همه انسان‌ها با آن سنجیده می‌شوند.

Mankind! You are being called by the One who created you out of a male and a female to inform you of the purpose of making you into nations and tribes. It is not so that you stir up conflict and enmity. It is rather for the purpose of getting to know one another and living peacefully together. Differences of language, colour, temperament, manners, talents and abilities do not lead to conflict and strife. In fact, they make for cooperation so that all tasks are fulfilled and all needs met. Colour, race, language, homeland and similar factors are of no importance in God’s sight. There is only one criterion to determine people’s worth: “The noblest of you in the sight of God is the one who is most genuinely God-fearing.” (Verse 13) Noble indeed is the one who is noble in Gods sight. He gives you your value on the basis of His perfect knowledge and His awareness of values and measures: “God is all-knowing, all-aware” (Verse 13) Thus all dividing factors and values are discounted leaving only one measure and one value by which all mankind are tested.

همچنان که این سوره به پایان نزدیک می‌شود، به‌جا و شایسته است که حقیقت ایمان را توضیح دهد؛ پاسخی است به آن اعراب بادیه‌نشین که خود را مؤمن می‌خواندند، در حالی که حتی ماهیت ایمان را درک نمی‌کردند. این همچنین پاسخی است به کسانی که می‌کوشیدند پذیرش اسلام خود را نوعی لطف به پیامبر ﷺ وانمود کنند و گویی کاری کرده‌اند که او را خشنود سازد. در حقیقت، آنان قدر این را نمی‌دانند که مردم تنها به فضل و لطف خداوند ایمان می‌آورند.

As the surah draws to its end, it fittingly explains the truth of faith in reply to those Bedouins who claimed to be believers when they did not even understand the nature of faith. This also serves as a reply to those who tried to press their acceptance of Islam as a favour they thought they did for the Prophet. In essence, they do not appreciate that it is only through God’s favour that people believe.

بادیه‌نشینان می‌گویند: «ما ایمان آوردیم.» {بگو: شما ایمان نیاورده‌اید، بلکه بگویید: "اسلام آوردیم"، زیرا ایمان هنوز به دل‌های شما وارد نشده است. اما اگر واقعاً از خدا و پیامبرش فرمان ببرید، [خدا] چیزی از کردار شما را ضایع نخواهد کرد. همانا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.} مؤمنان واقعی تنها کسانی‌اند که به خدا و پیامبرش ایمان آورده‌اند، سپس هرگز تردیدی به خود راه نداده‌اند و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کرده‌اند. آنان همان راستگویانند. بگو: «آیا می‌خواهید خدا را از ایمان خود آگاه کنید؟ در حالی‌که خدا به آنچه در آسمان‌ها و زمین است آگاه است و خدا به هر چیزی داناست.» آنان می‌پندارند که با مسلمان شدن خود بر تو منّت نهاده‌اند. بگو: «اسلام آوردنتان را بر من منّت ننهید؛ بلکه خدا است که با هدایت شما به ایمان بر شما منّت نهاده، اگر راستگو باشید.» همانا خدا غیب آسمان‌ها و زمین را می‌داند و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

The Bedouin say: ‘We have attained to faith. "Say [to them]: Believers you are not. Rather say, ‘We have submitted ourselves’, for true faith has not entered your hearts. But if you truly pay heed to God and His Messenger, He will let nothing of your deeds go to waste. God is indeed much-forgiving, merciful. ’ True believers are only those who have believed in God and His Messenger, and never then entertained any doubt, and who strive hard in God’s cause with their possessions and their lives. Those are the ones who are true to their word. Say: ‘Do you, perchance, want to inform God of your faith, when God knows all that is in the heavens and earth? Indeed, God has full knowledge of everything. ’ They think that they have bestowed a favour upon you by having embraced Islam. Say: ‘Do not count your embrace of Islam a favour to me. It is indeed God who bestows a favour upon you by showing you the way to faith, if you are men of truth. ’ God certainly knows the hidden reality of the heavens and the earth; and God sees all that you do. (Verses 14-18)

این آیه گفته شده که درباره‌ی اعراب بادیه‌نشین قبیله‌ی بنی اسد نازل شده است که به محض پذیرش اسلام، فخر فروخته و گفتند: «ما به ایمان دست یافته‌ایم.» آنان حتی این را لطفی که به پیامبر ﷺ کرده‌اند، به حساب می‌آوردند. به او گفتند: «ای فرستاده‌ی خدا! ما مسلمان شده‌ایم. سایر عرب‌ها با شما جنگیده‌اند، اما ما نجنگیده‌ایم.» خداوند می‌خواست راستی آنچه را که در دل‌هایشان بود، هنگام گفتن این سخن، به آنان نشان دهد و بیان کند که آنان تنها از روی تسلیم اسلام را پذیرفته‌اند، در حالی که حقیقت ایمان به دل‌ها و جان‌هایشان راه نیافته بود. «بگو [به آنان]: “شما ایمان نیاورده‌اید، بلکه بگویید: ‘ما تسلیم شده‌ایم’، زیرا حقیقت ایمان هنوز به دل‌های شما داخل نشده است.”» (آیه‌ی ۱۴)

پس از آنکه سوره ماهیت حقیقی ایمان را بیان کرده، خطاب به پیامبر ﷺ به آن اعراب بادیه‌نشین اشاره می‌کند که ادعا کردند با پذیرش اسلام، به پیامبر ﷺ لطفی کرده‌اند. همین کار روشن‌ترین دلیل است که ماهیت ایمان هنوز به دل‌های آنان راه نیافته بود. آنان هنوز زیبایی ایمان را تجربه نکرده بودند:

Having explained the true nature of faith, the surah then addresses the Prophet, referring to those Bedouins and how they asserted that they had done the Prophet a favour by accepting Islam. This very action is clear evidence that the nature of faith had not yet penetrated their hearts. They had not yet experienced the beauty of faith:

آنان گمان می‌کنند که با پذیرفتن اسلام بر تو منّت نهاده‌اند. بگو: «اسلام آوردنتان را بر من منّت مگذارید. بلکه این خداست که با هدایت‌تان به ایمان، بر شما منّت می‌نهد، اگر راست‌گو هستید.» {(آیهٔ ۱۷)}

They think that they have bestowed a favour upon you by having embraced Islam. Say: ‘Do not county our embrace of Islam a favour to me. It is indeed God who bestows a favour upon you by showing you the way to faith, if you are men of truth.' (Verse 17)

این پاسخ به روشنی به آنان می‌گوید که نمی‌توانند این را به‌عنوان یک لطف بر خداوند منّت بگذارند، و اگر راستی ایمان آورده باشند، در واقع خود مدیون لطفی بزرگ از سوی خداوند هستند که ایشان را به آن هدایت کرده است.

This answer clearly tells them that they cannot hold this as a favour and that if they truly believe, then they owe a great favour to God who has guided them to it.

ما باید در این پاسخ تأمل کنیم، زیرا حقیقتی بسیار مهم را آشکار می‌سازد؛ حقیقتی که بیشتر مردم، از جمله برخی مؤمنان، از آن غافل می‌مانند. ایمان بزرگ‌ترین نعمتی است که خداوند به هر یک از بندگانش در این زمین عطا می‌فرماید. در حقیقت، ایمان از خود هستی انسان، که نخستین نعمتی است که خداوند به انسان ارزانی داشته، والاتر است. همچنین ایمان برتر از آن چیزهایی است که با هستی مرتبط‌اند، مانند روزی، سلامتی و زیبایی. ایمان همان نعمتی است که به وجود انسان هویتی ممتاز می‌بخشد و برای او در نظام هستی نقشی بزرگ تعیین می‌کند.

We should reflect on this answer, because it highlights a very important fact, one that most people, including some believers, overlook. Faith is the supreme favour God grants to anyone of His servants on earth. It is indeed greater than man’s very existence, which is a favour God grants to man in the first place. It is also superior to what relates to existence, such as the provision of sustenance, health and adornment. It is the favour that gives human existence a distinctive entity, and assigns to man a great role in the system of the universe.

نخستین چیزی که ایمان به انسان می‌بخشد، هنگامی که با استواری در قلبش جای گیرد، دیدگاهی وسیع‌تر نسبت به هستی است: اینکه هستی چگونه با او مرتبط است و نقش او در آن چیست؛ معیاری دقیق که با آن می‌توان به ماهیت ارزش‌ها، انسان‌ها و رویدادها پی برد؛ آرامشی راستین در آغاز سفرش در این کره‌ی خاکی تا زمانی که با پروردگارش دیدار کند؛ رابطه‌ای دوستانه با هر آنچه در هستی پیرامون اوست؛ پیوندی گرم و تعاملی با خداوندی که او و هستی را آفریده است؛ و احساس اینکه انسان گرامی داشته شده و نقشی مهم را برای خشنودی خداوند و آوردن خیر و نیکی به این هستی و به همه‌ی کسانی که در آن زندگی می‌کنند ایفا می‌کند. نمود این دیدگاه گسترده آن است که انسان از محدوده‌ی تنگ و ناتوان وجود کوچک خویش بیرون می‌آید تا بر صحنه‌ی هستی، با همه‌ی نیروها و رازهای نهفته در آن، نقش‌آفرینی کند.

از این دیدگاه گسترده، مؤمن معیارها و ضوابط تازه‌ای برای ارزیابی اشیاء، رویدادها، افراد، دغدغه‌ها، ارزش‌ها و اهداف به دست می‌آورد. او نقش واقعی خود در هستی و وظیفه‌اش در این زندگی را می‌شناسد. خود را تجلّی اراده‌ی خداوند می‌بیند که او را بر مسیری قرار داده تا هر پایانی را که خداوند مقرر کرده است، تحقق بخشد. بدین‌ترتیب، مؤمن با بصیرتی روشن، گامی استوار و وجدانی آسوده زندگی خود را بر زمین ادامه می‌دهد. این شناخت به مؤمنان آرامش، اطمینان و خرسندی‌ای می‌بخشد نسبت به آنچه پیرامونشان می‌گذرد، از جمله آنچه بر خودشان می‌رسد. آنان پاسخ‌های درستی به پرسش‌های خود دارند: از کجا آمده‌اند و چرا؟ به کجا می‌روند و در آنجا چه خواهند یافت؟ آنان می‌دانند که برای هدفی معین در این زندگی هستند و آنچه بر ایشان می‌رود، در راه تحقق همان هدف است. می‌دانند که این زندگی میدان آزمایش برای زندگی آخرت است؛ که برای هر کرداری که انجام می‌دهند، بزرگ یا کوچک، پاداش یا کیفر خواهند دید؛ و اینکه بیهوده آفریده نشده‌اند و رها نخواهند شد و تنها در راه نخواهند ماند.

From this broad vision a believer derives new standards and criteria to evaluate things, events, people, concerns, values and goals. He recognizes his true role in the universe and his task in this life. He looks at himself as a manifestation of Gods will who sets him on his course to bring about whatever end He has determined. Thus, a believer continues his life on earth with clear vision, steady step and easy conscience. This knowledge gives believers what they feel of serenity, reassurance and delight with what takes place around them, including what happens to them. They have true answers to their questions: Where have they come from, and why? Where are they going, and what will they find there? They know that they are in this life for a particular purpose, and that whatever happens to them serves to bring about that purpose. They know that this life is the testing ground for the life to come; that they will be requited for every action they do, major or minor, and that they have not been created in vain, will not be abandoned or left to travel alone.

وقتی چنین دانشی داشته باشیم، تمام نگرانی‌ها، شک‌ها و احساس ناامنی از میان می‌رود. زیرا همه‌ی اینها ناشی از نادانی کسانی است که آن‌ها را ابراز یا تجربه می‌کنند، نسبت به منشأ و سرنوشت ما، ناآگاهی از آنچه در مسیرمان پیش رو داریم، و نداشتن اعتماد به هدفی که پشت وجود و سفر زندگی ما قرار دارد. دیگر احساساتی مانند آنچه (عمر خیام توصیف کرده و می‌گوید) نخواهیم داشت:

When we have such knowledge, all worries, doubts and feelings of insecurity disappear. After all, they are due to ignorance, on the part of those expressing or experiencing them, of our origin and destiny, unawareness of what lies ahead in our way, and lack of trust in the purpose behind our existence and life journey. We will have no more feelings like those described by (Umar al-Khayyam who says:

به این جهان آمدم و نمی‌دانم چرا، و نمی‌دانم از کجا، همچون آبی که ناخواسته جاری است؛ و از آن بیرون می‌روم چون بادی که در بیابان می‌وزد، نمی‌دانم به کجا، ناخواسته می‌وزم.