این سوره همچنان پیامبر ﷺ را در برابر اعتراض‌هایی که سران قومش درباره‌ی انتخاب او از سوی خدا به رسالت مطرح می‌کردند، تسلی می‌دهد؛ سرانی که به ارزش‌های نادرست دنیای کنونی پایبند بودند. در همین زمینه، سوره داستانی از تاریخ موسی علیه السلام را بازگو می‌کند که نشان می‌دهد فرعون و قومش نیز همین ارزش‌ها را برمی‌افراشتند.
The surah continues to console the Prophet in the face of the objections raised about Gods choice of him as the messenger by the chiefs of his people, people who upheld the false values of the present world. In this context, the surah relates an episode from Moses’ history depicting how Pharaoh and his people also upheld the same values.
قریش کے بزرگوں نے کہا: «یہ قرآن دونوں شہروں کے کسی بڑے آدمی پر کیوں نازل نہیں کیا گیا؟»* (آیت 31)
گزشتہ زمانے میں فرعون اپنی طاقت اور بادشاہی پر فخر کرتا تھا، اور تکبر سے کہتا تھا: «کیا مصر کی بادشاہی میری نہیں، اور یہ سب دریا میرے قدموں تلے بہہ رہے ہیں؟ کیا تم دیکھتے نہیں؟»* (آیت 51)
متکبر اور مغرور ہو کر اس نے موسیٰ کی طرف اشارہ کیا، جو اللہ کے نبی اور رسول تھے، اور جن کے پاس دنیا کی بڑی دولت اور مرتبہ نہ تھا، اور کہا:
The Quraysh elders said: “Why was not this Qur'an revealed to some great man of the two cities?* (Verse 31) In former times, Pharaoh took pride in his power and kingdom, arrogantly asking: “Is the kingdom of Egypt not mine, with all these rivers flowing at my feet? Do you not see?* (Verse 51) Proud and arrogant, he pointed to Moses, Gods prophet and messenger, who had no great worldly wealth or position, and said:
«آیا من از این شخص حقیر که به زحمت می‌تواند منظورش را روشن بیان کند، بهتر نیستم؟»* (آیه ۵۲) فرعون نیز پیشنهادی مشابه پیشنهاد مشرکان قریش داد: «چرا دستبندهایی از طلا به او داده نشده است؟ چرا فرشتگانی برای همراهی‌اش نیامده‌اند؟»* (آیه ۵۳) این سخن مانند یک نوار ضبط‌شده موسیقی است که بارها و بارها پخش شود.
“Am I not better than this contemptible wretch who can hardly make his meaning clear?* (Verse 52) Pharaoh also made a suggestion similar to the unbelieving Quraysh: “ Why have no bracelets of gold been given to him? Why have no angels come to accompany him?* (Verse 53) It sounds like a musical recording, played over and over again.
این سوره نشان می‌دهد که توده‌های گمراه، با وجود معجزاتی که موسی نشان داد و آزمون‌هایی که با آن روبه‌رو شدند، چگونه پاسخ دادند.
The surah shows how the deluded masses responded, despite the miracles shown by Moses and the tests to which they were subjected.
هر زمان که مصیبتی بر آنان نازل می‌شد، از موسی می‌خواستند که نزد پروردگارش دعا کند تا این رنج را از آنان بردارد. این سوره همچنین سرنوشتی را که آنان پس از سرپیچی از این هشدار بدان گرفتار شدند، شرح می‌دهد: «و چون ما را به خشم آوردند، از ایشان انتقام گرفتیم و همه‌شان را غرق کردیم، و آنان را گذشته‌ای ساختیم و عبرتی برای نسل‌های بعد.»
Every time a hardship befell them, they would cry out to Moses to pray to his Lord to lift their affliction. The surah also explains the fate they suffered after they failed to heed the warning: “ When they incurred Our anger, We inflicted Our retribution on them and drowned them all; and so We made them a thing of the past and an example for later generations?
(آیات ۵۵-۵۶) با این حال، این کافران متأخر همچنان پند نمی‌گیرند.
(Verses 55-56) Yet these later unbelievers still do not take heed.
در طول این داستان، یگانگی پیام الهی به روشنی آشکار است. همچنین، ماهیت بزرگان ستمگر و نحوه برخورد آنان با پیام حق یکسان است. همگی به ارزش‌های بی‌اهمیت این دنیا چنگ می‌زنند. ما همچنین ماهیت توده‌های مردمی را می‌بینیم که به آسانی از سوی رهبرانشان گمراه میشوند.
Throughout this episode, the unity of the Divine message is clearly apparent. Similarly, the nature of the tyrannical elders and their reception of the message of the truth is the same. They all cling to the trivial values of this world. We also see the nature of the masses who are easily led astray by their leaders.
ما أرسلنا موسى بآياتنا إلى فرعون وملئه، فقال: إني رسول رب العالمين، فلما جاءهم بآياتنا إذا هم منها يضحكون. (الزخرف: ٤٦-٤٧)
We sent Moses with Our message to Pharaoh and his nobles; and he said: *1 am a messenger of the Lord of all the worlds, ' but when he presented Our signs to them, they laughed at them. (Verses 46-47)
این داستان با اشاره‌ای بسیار مختصر به نخستین دیدار موسی و فرعون آغاز می‌شود؛ مقدمه‌ای برای نکته اصلی‌ای که در اینجا مد نظر است، یعنی ترسیم شباهت اعتراض‌های فرعون و مشرکان عرب، و نیز شباهت ارزش‌های آنها. این داستان، ماهیت پیام موسی را در این سخنان خلاصه می‌کند: «إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ» {من فرستاده پروردگار جهانیانم} (آیه ۴۶). این همان حقیقتی است که هر پیامبری بیان کرده است: اینکه او فرستاده‌ای است از جانب «پروردگار جهانیان».
The episode starts with a very brief reference to the first meeting between Moses and Pharaoh, as a prelude to the main point intended here, which is to portray the similarity of the objections made by Pharaoh and the pagan Arabs, as also their similar values. It sums up the nature of Moses’ message in these words: “Z am a messenger of the Lord of all the worlds.** (verse. 46) It is the same truth stated by every messenger: that he is a messenger’ sent by ‘the Lord of all the worlds’.
سپس سوره به اختصار به نشانه‌هایی که به موسی داده شد اشاره می‌کند و نحوه‌ی پذیرش آنها توسط مردم را بیان می‌کند: «و چون نشانه‌های ما را برای آنان آورد، به آنها خندیدند» (آیه ۴۷). متکبران و نادانان همواره چنین رفتار میکنند.
The surah then provides a very quick reference to the signs given to Moses, adding how the people received these: “ When he presented Our signs to them, they laughed at them” (Verse 47) The arrogant and the ignorant always behave this way.
این با اشاره‌ای به آزمون‌ها و سختی‌هایی همراه است که خداوند بر فرعون و قومش فرو فرستاد، و این موارد در سوره‌های دیگر به تفصیل آمده‌اند:
This is followed by a reference to the testing hardships God inflicted on Pharaoh and his people, which are detailed in other surahs:
و هر نشانه‌ای که به آنان نشان دادیم، از نشانه‌ای که پیش از آن بود، بزرگ‌تر بود.
Yet each sign We showed them was greater than the preceding one.
ما آنان را به عذاب گرفتار کردیم، باشد که بازگردند. گفتند: ای جادوگر، به حق پیمانی که با تو بسته است، برای ما از پروردگارت بخواه؛ ما به راه راست خواهیم آمد. اما چون عذاب را از ایشان برداشتیم، باز هم پیمان خود را شکستند.
We put them through suffering so that they might return [to the right path]. They said: Sorcerer, pray to your Lord for us on the strength of the covenant He has made with you. We shall now follow the right way.* Yet when We removed their suffering they still broke their word. (Verses 48-50)
معجزاتی که موسی نشان داد برای برانگیختن ایمان مردم کافی نبود، با این حال هر یک از آنها بزرگ‌تر از معجزه پیش از خود بود. این امر آنچه را خداوند در چند جا بیان کرده تأیید می‌کند: که چنین نشانه‌هایی اگر دلی آمادهٔ شنیدن نباشد، آن را به هدایت نمی‌رسانند، و فرستادگان خدا نمی‌توانند کر را شنوا و نابینا را بینا کنند. شگفت‌انگیزترین چیزی که خداوند از رفتار فرعون و قومش توصیف می‌کند این است که وقتی با موسی سخن گفتند، گفتند: «ای جادوگر! پروردگارت را به عهدی که با تو بسته است برای ما بخوان؛ ما قطعاً هدایت خواهیم یافت.» (آیهٔ ۴۹) از او می‌خواهند که با تمام توان رنج آنان را برطرف کند، اما او را «جادوگر» خطاب میکنند. همچنین میگویند: «پروردگارت را بخوان»، در حالی که او به ایشان می‌گوید که فرستادهٔ «پروردگار جهانیان» است، نه پروردگار ویژهٔ خودش که تنها او و چند پیرو او تسلیم آن باشند. نه معجزات و نه سخنان فرستادهٔ خدا در دل‌هایشان اثر نکرد، با وجود وعدهٔ ایشان: «ما قطعاً هدایت خواهیم یافت.» چنین وعده‌هایی اغلب فراموش میشوند: «اما هنگامی که عذاب را از ایشان برداشتیم، ناگهان پیمان خود را شکستند.» (آیهٔ ۵۰)
The signs shown by Moses did not provide enough motivation for people to believe, yet each was greater than the one before it. This confirms what God says in several places that such signs do not provide guidance to a heart if it is not ready to listen, and that God’s messengers cannot make the deaf hear or the blind see. What is most singular in what God describes of Pharaoh’s and his people’s attitude is that when they spoke to Moses, they said: “Sorcerer, pray to your Lord for us on the strength of the covenant He has made with you. We shall now follow the right way” (Verse 49) They appeal to him to do his best to lift their hardship, yet they address him as "sorcerer. They also say, "Pray to your Lord while he tells them that he is "a messenger from the Lord of all the worlds] not his own special Lord to whom only he and a few followers submit. Neither miracles nor God’s messenger’s words touched their hearts, despite their promise: "" We shall now follow the right way.” Such promises are often forgotten: “Yet when We removed their suffering they still broke their word” (Verse 50)
توده‌های مردم ممکن است تحت تأثیر معجزات قرار گیرند، و حقیقت ممکن است به دل‌های آنان راه یابد، دل‌هایی که مدت‌ها فریب خورده‌اند. برای پیشگیری از این امر، فرعون با تمام شکوه و جلال سلطنتی، آراسته به زیبایی و تجمل، در برابر آنان ظاهر شد.
The masses may be influenced by miracles, and the truth may find its way to their hearts that have long been deceived. To forestall this, Pharaoh appeared before them in his full regalia, adorned in splendour.
او کوشش کرد کہ ایک سطحی دلیل کے ذریعے انہیں فریب دے، ایسی دلیل جو افسوس کی بات ہے کہ ان لوگوں کے دل کو بھاتی ہے جو طویل عرصے سے ظلم برداشت کرتے آئے ہیں۔
He tried to deceive them with a superficial argument, one that unfortunately appeals to those who have long endured tyranny:
فرعون در میان قومش ندا داد و گفت: «ای قوم من، آیا پادشاهی مصر از آنِ من نیست، با این همه رودهایی که زیر پای من جاری‌اند؟ آیا نمی‌بینید؟ آیا من از این فرومایه‌ای که به‌سختی می‌تواند سخنش را روشن بیان کند، بهتر نیستم؟ چرا دستبندهایی از طلا به او داده نشده؟ چرا فرشتگانی همراه او نیامده‌اند؟» [الزخرف: ۵۱-۵۳]
Pharaoh proclaimed to his people, saying: 'My people, is the kingdom of Egypt not mine, with all these rivers flowing at my feet? Do you not see? Am I not better than this contemptible wretch who can hardly make his meaning clear? Why have no bracelets of gold been given to him? Why have no angels come to accompany him?' [Verses 51-53)
پادشاهی مصر و رودهایی که زیر پاهای فرعون جاری است، همین‌جا و در برابر چشمان آنان قرار دارد. توده‌ی مردم با چنین قدرت و شکوه ظاهری فریب خورده‌اند. در مقابل، پادشاهی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است - که در برابرش مصر تنها ذره‌ای ناچیز است - نیازمند دل‌های مؤمن است تا آن را دریابد. تنها چنین مؤمنانی می‌توانند مقایسه‌ی درست را انجام دهند. توده‌ی مردم که زیر یوغ ستمی که دیرگاهی بر آنان چیره بوده است، قرار دارند، به درخشش ظاهری که پیش رویشان است خیره میشوند. آنان اندیشه‌ی خود را به تأمل درباره‌ی پادشاهی جهان هستی و اینکه این پادشاهی از آنِ کیست، برنمی‌انگیزند.
The kingdom of Egypt and the rivers flowing at Pharaoh s feet are there, before their very eyes. The masses are deluded by such apparent power and splendour. By contrast, the kingdom of the heavens and earth, and all that is between them, compared to which Egypt is no more than a little particle, requires believing hearts to perceive. Only such believers can draw the right comparison. Under the yoke of tyranny that has long subjugated them, the masses are dazzled by the glitter they see before them. They do not stretch their minds to reflect on the kingdom of the universe and to whom it belongs.
فرعون می‌دانست چگونه دل‌های مردمش را به دست آورد و با ثروتش آنان را فریب دهد: «آیا من بهتر نیستم از این کسی که پست است و به سختی می‌تواند سخنش را روشن بیان کند؟» (آیه ۵۲) منظور او از «این کسی که پست است» این بود که موسی نه پادشاه بود، نه شاهزاده، و نه مردی صاحب قدرت یا ثروت. یا شاید منظورش این بود که موسی از بنی‌اسرائیل است، قومی خوار و برده در مصر.
Pharaoh knew how to manipulate his peoples hearts and delude them with his riches: “Am I not better than this contemptible wretch who can hardly make his meaning clear?' (Verse 52) What he meant by referring to 'this contemptible wretch' was that Moses was not a king, a prince, or a man of power or wealth. Or perhaps he meant that Moses belonged to the Israelites, a wretched and enslaved community in Egypt.
او درباره موسی که گفته شده «کسی که به سختی سخنش را روشن بیان می‌کند»، به نقص گفتار او اشاره دارد. اما تا زمان این رویارویی با فرعون، موسی به دعای خود، از سوی خداوند از این نقص شفا یافته بود: «پروردگارا، سینه‌ام را برایم گشاده گردان [تا به نور تو روشن شود]، و کارم را برایم آسان ساز، و گره از زبانم بگشای، تا سخنم را بفهمند.» (طه: ۲۵-۲۸) از این پس هیچ چیز مانع از آن نبود که او سخنش را روشن بیان کند. در چشم توده مردم، فرعون با پادشاهی زمینی‌اش برتر از موسی بود، با آنکه موسی سخن حق را داشت، پیامبر بود و به آیینی فرا می‌خواند که رهایی از دوزخ را تضمین میکرد.
His other description of Moses as one 'who can hardly make his meaning clear refers to his speech impediment. By the time of this encounter with Pharaoh, however, Moses was cured of this by God in answer to his prayer: “My Lord, open up my heart [to Your light], and make my mission easy for me, and free my tongue from its impediment, so that people may understand what I say." (20: 25-28) Nothing now prevented him from making his meaning clear. In the eyes of the masses, Pharaoh, with his terrestrial kingdom, was better than Moses, even though he had the word of truth, was a prophet, and advocated the faith that ensured safety from hell.
«چرا دستبندهایی از طلا به او داده نشده است؟» (آیه ۵۳) آیا چنین چیز ناچیزی مانند دستبند طلا برای تأیید یک پیام الهی لازم است؟ آیا یک چیز بی‌ارزش را بزرگ‌تر از معجزاتی بدانیم که خداوند به فرستادهٔ خود داده است؟ یا شاید فرعون می‌خواست بگوید که موسی باید به‌عنوان پادشاه تاج‌گذاری می‌شد تا علاوه بر پیام، قدرت نیز داشته باشد. «چرا فرشتگان همراه او نیامده‌اند؟» (آیه ۵۳) این نیز اعتراضی فریبنده است که اغلب بر فرستادگان خداوند وارد شده است.
“ Why have no bracelets of gold been given to him?' (Verse 53) Is such a petty thing as a gold bracelet needed to confirm a Divine message? Is a mere trifling to be valued as greater than the miracles God gave to His messenger? Or, perhaps, Pharaoh meant that Moses should have been crowned as king to give him power as well as the message. “ Why have no angels come to accompany him?' (Verse 53) This is yet another deceptive objection, one that is often levelled at God s messengers.
«این‌گونه بود که قوم خود را خوار و سبک‌مغز کرد و آنان از او اطاعت کردند. آنان مردمی فاسق بودند.» (آیه ۵۴)
سرگذشت اینکه ستمگران، مردم خود را سبک‌مغز میکنند، داستانی آشناست. نخست آنان مردم خود را از همه منابع دانش جدا میکنند و حقایق را از ایشان پنهان می‌دارند تا آنکه فراموش شوند و دیگر کسی به دنبالشان نرود. سپس از هر گونه نفوذ و تأثیرگذاری بهره می‌برند تا آنجا که ذهن‌هایشان کاملاً به آنچه می‌خواهند باور کند. از آن پس، فریب دادن آنان و هدایت‌شان به هر سوی که بخواهند آسان می‌شود. با این همه، هیچ ستمگری نمی‌تواند این کار را با مردمش بکند، مگر آنکه ایشان خود متجاوز باشند و پس از رها کردن معیارهای ایمان، از راه راست خدا روی بگردانند. در مقابل، فریفتن مؤمنان یا سبک‌مغز کردن ایشان بسیار دشوار است. از این رو، قرآن دلیل پاسخی را که فرعون از قومش دریافت کرد بیان می‌کند: «این‌گونه بود که قوم خود را خوار و سبک‌مغز کرد و آنان از او اطاعت کردند. آنان مردمی فاسق بودند.» (آیه ۵۴)
“ Thus did he make fools of his people, and they obeyed him. They were people lost in evil." (Verse 54) That tyrants make fools of their people is a familiar story. First of all, they isolate their people from all sources of knowledge, withholding the facts until they are forgotten and no longer sought after. They use all types of influences until their minds are fully convinced of them. Thereafter, it is easy to make fools of them and lead them wherever they want them to go. Yet no tyrant can do this to his people unless they are transgressors, turning away from God’s straight path after having abandoned the standards of His faith. Conversely, it is extremely difficult to try to delude believers or make fools of them. Hence, the Qur’an gives the reason for the response Pharaoh received from his people: “ Thus did he make fools of his people, and they obeyed him. They were people lost in evil." (Verse 54)
دوران آزمایش، هشدار و تربیت به پایان رسیده بود. خداوند کاملاً آگاه بود که این مردم ایمان نخواهند آورد. توده‌ها با میل و رغبت از فرعون، آن ستمگر متکبر، اطاعت می‌کردند و از نور خدا و نشانه‌های روشن او چشم می‌پوشیدند. از این رو، هشدار می‌بایست تحقق یابد و فرمان خداوند صادر شد: «هنگامی‌که خشم ما را برانگیختند، از ایشان انتقام گرفتیم و همه‌شان را غرق کردیم؛ و بدین‌سان آنان را سرگذشتی گذشته و عبرتی برای آیندگان قرار دادیم» (آیات ۵۵ و ۵۶)
The time of tests, warnings and education was over. God was fully aware that these people would not believe. The masses willingly obeyed Pharaoh, an arrogant tyrant, turning a blind eye to God’s light and His clear signs. Therefore, the warning had to be fulfilled and God’s word was issued: “ When they incurred Our anger, We inflicted Our retribution on them and drowned them all; and so We made them a thing of the past and an example for later generations" (Verses 55-56)
در اینجا خداوند درباره‌ی خودش سخن می‌گوید، در بافتار عذابی که بر کسانی فرود آورد که آنان را هلاک کرد. این آیات برای برجسته ساختن قدرت بی‌پایان او آمده است. آنچه این سوره توصیف می‌کند، وضعیتی است که در آن این مردم مرتکب جنایتی بزرگ شدند که خشم خداوند را برانگیخت. از این رو، «ما از ایشان انتقام گرفتیم و همه‌شان را غرق کردیم»، یعنی فرعون و اشراف قومش و لشکریانش. بدین‌گونه بود که پایان کارشان فرا رسید، هنگامی که کوشیدند موسی و قومش را دنبال کنند.
Here, God is speaking about Himself in the context of retribution inflicted on people whom He destroyed. This is meant to highlight His limitless power. What the surah describes is a situation where these people were guilty of a great crime incurring God’s anger. Therefore, “ We inflicted Our retribution on them and drowned them alt', meaning Pharaoh, the notables among his people and his army. In this way did they meet their end when they tried to pursue Moses and his people.
خداوند آنان را نیاکانِ هر نسلِ گمراهی قرار داد. او همچنین ایشان را «عبرتی برای نسل‌های بعد» قرار داد. (آیهٔ ۵۶) از این رو، جوامع بعدی باید داستان آنان را بیاموزند و از درس‌هایی که به همراه دارد بهره ببرند.
God made of them the ancestors of every erring generation. He also set them as “an example for later generations". (Verse 56) Hence, later communities should learn their story and benefit from the lessons it delivers.
بنابراین، این بخش از داستان موسی، رفتاری مشابه با رفتار مشرکان عرب در برابر آخرین فرستاده خداوند را بازتاب می‌دهد. این بخش از قرآن به این منظور ذکر شده که به پیامبر ﷺ و کسانی که با او ایمان آوردند، آرامش و پشتیبانی بدهد. همچنین کافران را از سرنوشتی مشابه سرنوشت مردمان پیشین برحذر می‌دارد. این نمونه‌ای است از شیوه‌ای که قرآن از روایت تاریخی به عنوان یک داستان آموزنده بهره می‌گیرد. سپس سوره، بخشی از داستان عیسی را ارائه می‌دهد، در زمینه‌ی استدلال اعراب در دفاع از پرستش فرشتگان و قیاسی که آنان مطرح می‌کردند، یعنی اینکه برخی مسیحیان عیسی را می‌پرستند. این بخش در آخرین قسمت سوره آمده است.
Thus, this episode of Moses’ story reflects similar attitudes to those of the pagan Arabs as they confronted God’s last messenger. It is mentioned here so as to comfort and support the Prophet and those who believed with him. It warns the unbelievers against a fate similar to that of earlier people. This is one example of how the Qur’an uses a historical account as an edifying narrative. The surah then gives us an episode from Jesus’ story against the backdrop of the Arabs’ argument in defence of their worship of angels and the comparison they cite, as some Christians worship Jesus. This is given in the last passage of the surah.