این سوره یکی از رویدادهای مهم تاریخ موسی را بازگو می‌کند؛ روایتی که کاملاً با موضوع اصلی سوره و تأکیدی که بر سرنوشت کسانی دارد که پیام‌های الهی را انکار می‌کنند و پیامبران خدا را به جعل و دروغ‌پردازی متهم می‌سازند، هماهنگ است. همچنین این داستان پیامبر ﷺ را در برابر اتهامات منکران تسلی می‌دهد و به او اطمینان می‌بخشد که خداوند همواره از پیام خود و کسانی که به آن ایمان می‌آورند و در برابر مخالفت سرسختانه به دفاع از آن ادامه می‌دهند، حمایت خواهد کرد. چنین مدافعانی ممکن است ناتوان باشند و توان رویارویی با قدرت نیروهای ستمگری را که در برابرشان صف‌آرایی کرده و آنان را به شکنجه‌های وحشیانه می‌گیرند، نداشته باشند. این دقیقاً همان وضعیتی بود که مسلمانان در آن زمان در مکه با آن روبه‌رو بودند. ارائه چنین روایت‌های تاریخی یکی از شیوه‌هایی بود که قرآن برای تربیت جامعه مسلمانان به کار گرفت.

The sūrah recounts here a major episode from Moses’ history, which fits perfectly with the main theme and the emphasis it places on the fate of those who deny divine messages, accusing God’s messengers of fabrication. It also comforts the Prophet as he faces the unbelievers’ accusations, reassuring him that God will always take care of His message and those who believe in it and continue to advocate it in the face of determined opposition. Such advocates may be powerless, unable to match the might of the tyrannical forces lined up against them and who subject them to brutal persecution. This incidentally was precisely the case of the Muslims in Makkah at that time. Providing such historical accounts was one of the means of educating the Muslim community employed in the Qur’ān.

در قرآن پیش‌تر، داستان‌هایی از زندگی موسی در سوره‌های ۲ البقره و ۵

Earlier in the Qur’ān, episodes from Moses’ story were told in Sūrahs 2 The Cow, 5

سورۂ المائدہ، 7 الاعراف، 10 یونس، 17 الاسراء، 18 الکہف اور 20 طٰہٰ، اور دیگر سورتوں میں اس کے مختصر حوالوں کے ساتھ۔ ہر صورت میں پیش کیا گیا واقعہ یا حوالہ سورت کے موضوع سے بخوبی ہم آہنگ ہے اور اس کے بنیادی سیاق سے مطابقت رکھتا ہے۔ یہی بات یہاں بھی لاگو ہوتی ہے۔ یہ واقعہ اس موضوع کی وضاحت میں واضح طور پر حصہ ڈالتا ہے۔

The Repast, 7 The Heights, 10 Jonah, 17 The Night Journey, 18 The Cave and 20 Ţā Hā, with some brief references to it in other sūrahs. In each case, the presented episode or reference fits perfectly with the theme of the sūrah and matches the main drift of its context. The same applies here. The account clearly contributes to the illustration of the theme.

در اینجا می‌بینیم که موسی با مخالفت فرعون و قومش روبه‌رو شد. این داستان با غرق شدن آنان پایان می‌یابد تا هرگونه تلاش برای آزار موسی و پیروانش پیشگیری شود. همچنین به این حقیقت اشاره می‌کند که موسی و بنی‌اسرائیل نجات یافتند.

Here, we see how Moses met with opposition from Pharaoh and his people. It ends with their drowning to forestall any attempt to persecute Moses and his followers. It also mentions the fact that Moses and the Children of Israel were saved.

و پروردگارت موسی را ندا داد: «به سوی آن قوم ستمکار برو، قوم فرعون. آیا آنان پروا نمی‌کنند؟» گفت: «پروردگارا، می‌ترسم که مرا تکذیب کنند، و سینه‌ام تنگ شود و زبانم گشاده نگردد. پس هارون را [نیز به رسالت] بفرست. افزون بر این، بر گردن من گناهی است و می‌ترسم که مرا بکشند.» فرمود: «هرگز! پس شما دو تن با نشانه‌های ما بروید؛ ما با شما هستیم و شنونده‌ایم. نزد فرعون بروید و بگویید: ما فرستادگان پروردگار جهانیانیم: بنی‌اسرائیل را با ما بفرست.»

Your Lord called Moses: ‘Go to the wrongdoing people, the people of Pharaoh. Will they have no fear of God?’ He said: My Lord, I fear that they will charge me with falsehood, and then my breast will be straitened and my tongue will not be fluent. So send as well for Aaron. Moreover, they have a charge of crime against me, and I fear that they will kill me. ‘Said He: ‘By no means! Go forth, then, both of you, with Our signs; We are with you, listening to all. Go, both of you, to Pharaoh, and say: ‘We are messengers from the Lord of all the worlds: Let the Children of Israel go with us.’ (Verses 10-17)

در این خطاب، خداوند به پیامبر اکرم ﷺ می‌فرماید: «آیا تو از آن‌که ایمان نمی‌آورند، شاید خود را تا سرحد مرگ آزرده می‌کنی؟ اگر بخواهیم، از آسمان نشانه‌ای بر ایشان فرو می‌فرستیم که گردن‌هایشان در برابر آن خاضع گردد. و هیچ یادآوری تازه‌ای از جانب خدای رحمان به سویشان نمی‌آید مگر آنکه همواره از آن روی می‌گردانند. آنان واقعاً تکذیب کرده‌اند؛ و به زودی خبرهای آنچه را که به ریشخند می‌گرفتند، خواهند دانست.» (آیات ۳ تا ۶) سپس این سوره، ماجرای برخی از امت‌هایی را که پیام‌های خداوند را رد کردند و چگونگی گرفتار شدن ایشان به عذاب او را، برای پیامبر ﷺ بازگو می‌کند.

The address here is to the Prophet Muhammad (peace be upon him). At the opening of the sūrah, God says to him: “Would you, perhaps, torment yourself to death [with grief] because they would not believe? If We will, We can send down to them from the skies a sign before which their necks will remain bent in submission. Yet whenever any fresh reminder comes to them from the Most Merciful, they always turn their backs on it. They have indeed denied [the truth of revelation]; and they will in time come to understand what it was they were wont to deride.” (Verses 3-6) The sūrah then gives him accounts of what happened to some of the communities that rejected God’s messages and how they suffered His punishment.

«و پروردگارت موسی را ندا داد: به سوی آن قوم ستمکار برو، قوم فرعون. آیا ترس خدا را ندارند؟» (آیات ۱۰-۱۱) این دو آیه صحنهٔ نخست را ترسیم می‌کنند که در آن موسی مأموریتش را دریافت می‌کند. آغاز آن با معرفی مردمی است که موسی باید به سویشان برود و آنان را «ستمکار» توصیف می‌کند. ایشان با انکار پیام خداوند به خویش ستم بزرگی روا می‌دارند و نسبت به بنی‌اسرائیل نیز ستم بسیار می‌کنند؛ مردانشان را می‌کشتند و زنانشان را زنده نگه می‌داشتند و شکنجه‌های فراوانی بر آنان تحمیل می‌کردند. از این رو سوره پیش از آنکه مشخص کند ایشان چه کسانی‌اند، آنان را ستمکار می‌خواند. سپس موسی و همهٔ مردم را فرامی‌خواند تا از حال ایشان به شگفت آیند: «آیا ترس خدا را ندارند؟» آیا همچنان نسبت به فرجام محتمل ستمشان بی‌اعتنا خواهند ماند؟ آیا از راه گمراهی خویش بازنخواهند گشت؟ وضعیت ایشان بی‌گمان وضعیتی بی‌نظیر است.

تا اینجا دیدیم که پیام به موسی و هارون سپرده می‌شود و وظیفه‌ی آن‌ها برایشان روشن می‌گردد۔ اما پرده در اینجا فرو می‌افتد۔ و چند لحظه بعد که دوباره بالا می‌رود، ما در برابر دیدگان خود با رویارویی‌ای قرار می‌گیریم که با فرعون رخ می‌دهد۔ آنچه در میان این دو صحنه می‌گذرد، معمولاً حذف می‌شود۔

Up to this point we have watched as the message is entrusted to Moses and Aaron, and how their task is outlined for them. But the curtains fall here. When, a moment later, they are raised again, we are in full view of the confrontation that takes place with Pharaoh. What happens in between is typically deleted.

فرعون [به موسی] گفت: آیا ما تو را در کودکی پرورش ندادیم؟ و آیا سالیان متمادی از عمرت را در میان ما نگذراندی؟ با این حال آن کار خود را انجام دادی، در حالی که کافر بودی. [موسی] پاسخ داد: من آن کار را زمانی انجام دادم که هنوز گمراه بودم؛ و از شما گریختم زیرا از شما ترسیدم. سپس پروردگارم به من حکمت [و داوری درست] عطا کرد و مرا از فرستادگانش قرار داد. و این نعمتی که آن را بر من منت می‌نهی چیست: آیا جز این است که بنی‌اسرائیل را بنده خود ساخته بودی؟

[Pharaoh] said [to Moses]: Did we not bring you up when you were an infant? And did you not stay with us many years of your life? Yet you have done that deed of yours while being an unbeliever.’ Replied [Moses]: ‘I committed it while I was still going astray; and I fled from you because I feared you. Then my Lord granted me sound judgement and made me one of [His] messengers. And what sort of favour is this you are taunting me with: was it not because you had enslaved the Children of Israel?’ (Verses 18-22)

فرعون از اینکه موسی ادعای غیرمنتظرهٔ خود را مطرح می‌کند و می‌گوید فرستادهٔ خدا، پروردگار جهانیان، است، در شگفت می‌شود. او بیشتر در شگفت می‌شود وقتی موسی از او می‌خواهد که بنی‌اسرائیل را آزاد کند. آخرین چیزی که فرعون از موسی می‌دانست این بود که او پس از آنکه به‌عنوان کودک نوزادی که در سبدی روی رود نیل شناور بود پیدا شد، در کاخ فرعون بزرگ شده بود. موسی در جوانی، مردی مصری را که در درگیری با یک اسرائیلی بود کشت و گریخت. گفته می‌شود که مصری‌ای که او کشت از اطرافیان فرعون بوده است.

Pharaoh is amazed as Moses makes his unexpected claim to be a messenger from God, the Lord of the universe. He is further amazed as Moses demands that he free the Children of Israel. The last thing he knew of Moses was that he was brought up in his palace after being found as a newborn child floating in a basket on the Nile. As a young man he had killed an Egyptian who was involved in a fight with an Israelite and ran away. It is said that the Egyptian he killed belonged to Pharaoh’s entourage.

این بدان معناست که میان جایگاه موسی در آن زمان و ادعاهای تازه‌ای که تنها ده سال بعد پیش فرعون مطرح می‌کند، فاصله‌ای عظیم وجود داشت. از این رو، فرعون با طعنه و با حالتی تصنعی از تعجب می‌پرسد: «آیا ما تو را در کودکی‌ات در میان خود پرورش ندادیم؟ و آیا سال‌های متمادی از عمرت را نزد ما نماندی؟ با این حال آن کار خود را کردی، در حالی که ناسپاس بودی.» (آیات ۱۸ و ۱۹) آیا این پاداش مهربانی ماست که در کودکی‌ات از تو نگهداری کردیم؟ آیا منصفانه است که امروز بیایی و دینی غیر از دین ما را اظهار کنی، در برابر اقتدار پادشاهی که تو را در کاخش بزرگ کرد سر به شورش برداری، و مردم را به ترک پرستش او فرابخوانی؟

در این مرحله، فرعون این سلسله استدلال را قطع می‌کند و از موسی درباره محور اصلی ادعاهایش می‌پرسد، اما پرسش او بار طعنه و تمسخر دارد که درست متوجه خود خداوند است. «قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ» (آیه ۲۳) چه گستاخی و سرکشی‌ای! او می‌گوید: این «پروردگار جهانیان» که تو خود را فرستاده او توصیف می‌کنی چیست؟ چنین پرسشی جز انکار همان موضوعی که به آن مربوط است، و تمسخر سخن و گوینده‌اش، معنایی ندارد. او کل این وضعیت را ناممکن و شایستهٔ گفت‌وگو نمی‌داند.

At this point, Pharaoh stops this line of argument and asks Moses for the central point of his claims, but his questioning carries overtones of ridicule and derision aimed at none other than God Himself. “Pharaoh said: And what is that ‘Lord of all the worlds?’” (Verse 23) How arrogant and insolent! He is saying: what is this Lord of the worlds about whom you describe yourself as His messenger? Such a question can only mean a denial of the very point it relates to, and a ridicule of the statement and the person making it. He considers the whole situation impossible and unworthy of discussion.

پاسخ موسی به ربوبیت خداوند بر تمام جهان مرئی و هر آنچه در آن است اشاره دارد: «[موسی] گفت: اوست پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است، اگر اهل یقین باشید.» (آیه ۲۴) بدین ترتیب، پاسخ او انکار فرعون را باطل می‌کند و آن را بی‌ارزش می‌سازد. او به فرعون می‌گوید که خداوند پروردگار کل هستی است، هستی‌ای که نه قدرت فرعون و نه دانش او هرگز به آن نمی‌رسد. بالاترین چیزی که فرعون می‌تواند به آن ببالد این است که خدای مردم سرزمین نیل و پروردگار کلی آن است. اما این نیز ذره‌ای ناچیز است در برابر آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است. در پاسخ موسی، می‌توان دید که او ادعاهای فرعون را لاف‌های بیهوده می‌شمارد و توجه را به هستی پهناور معطوف می‌کند، و او را به تأمل در عظمت آن و در آن کسی که پروردگار همه آن‌هاست فرا می‌خواند. او بی‌تردید پروردگار همه جهانیان است. موسی پاسخ خود را با سخنی به پایان می‌برد که مردم را به تلاش برای رسیدن به یقین فرا می‌خواند: «اگر اهل یقین باشید.» فرعون رو به اطرافیانش می‌کند و از این پاسخ اظهار شگفتی می‌کند. شاید هم می‌خواست که آنان تحت تأثیر آن قرار نگیرند. این رفتار همه ستمگرانی است که می‌ترسند سخنان ساده و حق، دل‌ها و اندیشه‌های توده‌های مردم را تحت تأثیر قرار دهد.

Moses’ reply points to God’s Lordship over the entire visible universe and all that there is in it: “[Moses] answered: He is the Lord of the heavens and the earth and all that is between them, if you want to be sure.” (Verse 24) Thus, his answer refutes Pharaoh’s denial, rendering it worthless. He tells him that God is the Lord of the entire universe which neither Pharaoh’s power nor his knowledge can ever reach. The utmost that Pharaoh can boast of is that he is a deity over the people of the Nile Valley and its overall lord. But then this is a tiny little particle when compared to the heavens and the earth and all that is between them. We discern in Moses’ answer his dismissal of Pharaoh’s claims as vain boasts, turning his attention to the vast universe, inviting him to contemplate its size and the One who is Lord over it all. That is certainly the Lord of all the worlds. He concludes his answer with a comment inviting the people to work for the achievement of certainty: “If you want to be sure.” Pharaoh turns to those around him, expressing amazement at this response. Or maybe he wanted them not to be influenced by it. This is typical of all tyrants who fear that simple words of truth might influence the hearts and minds of the masses:

ستم از هیچ چیز بیشتر از بیدار شدن دل‌های مردم نمی‌ترسد. هیچ کس را بیشتر از حامی بینش روشن و اندیشه درست دشمن نمی‌دارد. دشمن اصلی آن کسی است که می‌کوشد وجدان مردم را بیدار کند. هنگامی که موسی با توصیفش از خداوند متعال دل‌های مردم را لمس کرد، فرعون به شدت خشمگین شد. او بحث را با تهدیدی آشکار به زور پایان داد، که آخرین چاره‌ی همه‌ی ستمگران است، هنگامی که احساس می‌کنند هر استدلال مخالفی بیش از حد قدرتمند است. «[فرعون] گفت: اگر جز من خدایی را پرستش کنی، قطعاً تو را زندانی خواهم کرد.» (آیه ۲۹)

Tyranny does not fear anything more than the reawakening of people’s hearts. It does not hate anyone more than an advocate of clear vision and right thinking. Its main opponent is the one who tries to awaken people’s consciences. When Moses touched people’s hearts with his description of God Almighty, Pharaoh was extremely angry. He ended the argument with a clear threat of force, which is the ultimate recourse of all tyrants, when they feel that any counter argument is too powerful. “[Pharaoh] said: If you ever serve a god other than me, I will most certainly have you imprisoned.” (Verse 29)

این استدلال و دلیلی که آن را پشتیبانی می‌کند، تهدیدی آشکار به زندان است. زندان آماده است و این اقدام پیش‌تر در حق دیگران نیز به کار گرفته شده است. این اقدامی است که ضعف باطل را در برابر قدرت طاقت‌فرسای حق آشکار می‌سازد. ستمگران راه دیگری نمی‌شناسند.

Such is the argument and the evidence supporting it: a clear threat of imprisonment. The prison is available and the measure itself has been taken against others. It is a measure that exposes the weakness of falsehood when it faces the overwhelming power of the truth. Tyrants know no other way.

با این حال، موسی آرامش خود را از دست نداد. چگونه ممکن بود چنین شود، در حالی که او فرستاده‌ی خداست و از پشتیبانی‌ای برخوردار است که خداوند به او و برادرش وعده داده است؟

Nevertheless, Moses did not lose his composure. How could he have when he is God’s messenger, enjoying the support God has promised him and his brother?

لہٰذا، وہ بحث کو جاری رکھتا ہے، اس کتاب کو دوبارہ کھولتا ہے جسے فرعون بند کرنا چاہتا ہے، اور ایک نیا دلیل پیش کرتا ہے: "[موسیٰ] نے کہا: اگرچہ میں تمہارے سامنے ایک واضح دلیل بھی لے آؤں؟" (آیت 30) یہاں وہ فرعون سے پوچھتا ہے: کیا تم پھر بھی مجھے قید میں رکھو گے اگر میں ایسی ناقابلِ تردید دلیل پیش کر دوں کہ جو کچھ میں کہہ رہا ہوں وہ سچ ہے؟ اس نے فرعون کو ایک بڑے مجمع کے سامنے مشکل میں ڈال دیا۔ فرعون نے محسوس کیا کہ اگر وہ اس نئی دلیل کو سرے سے رد کر دے تو وہ موسیٰ کی طاقتور دلیل کے سامنے اپنی ہی کمزوری ظاہر کرے گا، باوجود اس کے کہ وہ موسیٰ کو دیوانہ قرار دے چکا تھا۔ اسے لگا کہ اس کے پاس واحد راستہ یہ ہے کہ وہ ایسی دلیل کا مطالبہ کرے: لہٰذا، "[فرعون] نے کہا: تو اسے پیش کرو، اگر تم سچے ہو۔" (آیت 31)

Hence, he keeps the argument going, reopening the book Pharaoh wants to close, and delivering a new piece of evidence: “Said [Moses]: Even if I bring before you a clear proof?” (Verse 30) Here, he asks Pharaoh: will you still have me imprisoned if I provide irrefutable proof that all I am saying is true? This put Pharaoh on the spot in front of a large gathering. He realized that if he were to refuse this new proof outright, he would only demonstrate his own weakness in the face of Moses’ powerful argument: this despite his description of Moses as a madman. He felt that his only option was to demand such proof: Hence, “[Pharaoh] said: Produce it, then, if you are a man of truth.” (Verse 31)

این وضعیتی معمول است که طغیانگران هنگامی به آن روی می‌آورند که احساس می‌کنند قدرتشان رو به سستی می‌گذارد. آنان نرم می‌شوند و به یاری همان مردمی روی می‌آورند که پیش‌تر زیر پا لگدمال کرده بودند. در ظاهر با ایشان مشورت می‌کنند، اما این کار تنها موقتی است تا زمانی که خطر از میان برود. وقتی دوباره احساس امنیت کنند، به ستمگری خود بازمی‌گردند و هیچ مخالفتی را برنمی‌تابند.

This is a typical position to which tyrants resort when they feel their grip on power weakening. They seem to soften up, seeking the help of the people they have been trampling over. They put up a facade of consultation with them, but this is only temporary until the danger has passed. When they feel they are safe again, they revert to their tyranny, tolerating no opposition whatsoever.

those around him fell for his ploy because they shared his falsehood and were keen for the status quo to continue, for it ensured their influential positions in the state hierarchy. They feared that Moses and the Children of Israel would take their land from them should the masses follow him and Aaron. Hence, these noble chiefs were quick to give their advice to Pharaoh, suggesting that he could match one type of sorcery with another, provided there was a period of preparation: «قالوا أرجه وأخاه وابعث في المدائن حاشرين يأتوك بكل ساحر عليم» (الشعراء: ۳۶-۳۷). The plan, then, was to gain time while Pharaoh sent word to all Egyptian cities summoning every skilful sorcerer who could match or excel Moses.

Those around him fell for his ploy because they shared his falsehood and were keen for the status quo to continue for it ensured their influential positions in the state hierarchy. They feared that Moses and the Children of Israel would take their land from them should the masses follow him and Aaron. Hence, these noble chiefs were quick to give their advice to Pharaoh, suggesting that he could match one type of sorcery with another, provided there was a period of preparation: “They said: Let him and his brother wait a while, and send heralds to all cities to bring before you every sorcerer of great skill.” (Verses 36-37) The plan, then, was to gain time while Pharaoh sent word to all Egyptian cities summoning every skilful sorcerer who could match or excel Moses.

پرده اینجا پایین می‌آید. وقتی دوباره بالا می‌رود، جادوگران گرد آمده‌اند و مردم به شمار بسیار برای تماشای این مسابقه‌ی بزرگ جمع شده‌اند.

The curtains drop here. When they are raised again we see the sorcerers assembled and the people gathering in large numbers to watch the great contest.

ان کی حمایت جادوگروں کے لیے اپنی انتہا کو پہنچ گئی، کیونکہ انہیں اقتدار رکھنے والوں کی پشت پناہی حاصل تھی۔ یوں حق و باطل، اور الہی ایمان و ظلم کے درمیان معرکے کے لیے میدان تیار ہو گیا: «پس جادوگروں کو ایک طے شدہ وقت پر، ایک مقررہ دن جمع کیا گیا، اور لوگوں سے کہا گیا: کیا تم سب حاضر ہو، تاکہ اگر جادوگر غالب آ جائیں تو ہم ان کی پیروی کریں۔» (آیات 38-40)

سوره سپس پیش چشمان ما کل این کشمکش و رویدادهای بزرگی را که پس از آن می‌آیند ترسیم می‌کند:

The sūrah then draws before our eyes the whole contest and the great events that follow:

موسیٰ نے ان سے کہا: «جو کچھ تم پھینکنے والے ہو، پھینکو!» پس انہوں نے اپنی رسیاں اور لاٹھیاں پھینکیں اور کہا: «فرعون کی عزت کی قسم، یقیناً ہم ہی غالب آنے والے ہیں۔» پھر موسیٰ نے اپنا عصا پھینکا تو وہ ان کے جھوٹے کرتبوں کو نگل گیا۔ جادوگر سجدے میں گر پڑے اور کہنے لگے: «ہم رب العالمین پر ایمان لائے، جو موسیٰ اور ہارون کا رب ہے۔» [فرعون] نے کہا: «کیا تم اس پر میرے اجازت دینے سے پہلے ہی ایمان لے آئے؟ یقیناً یہ شخص تمہارا استاد ہے جس نے تمہیں جادو سکھایا ہے۔ مگر عنقریب تم جان لو گے۔ میں ضرور تمہارے ہاتھ پاؤں مخالف سمتوں سے کاٹوں گا اور تم سب کو ضرور سولی پر چڑھاؤں گا۔» انہوں نے کہا: «کوئی حرج نہیں، ہم اپنے رب ہی کی طرف لوٹنے والے ہیں۔ ہمیں امید ہے کہ ہمارا رب ہماری خطائیں معاف فرما دے گا، کیونکہ ہم سب سے پہلے ایمان لانے والے ہیں۔» (آیات 43-51)

Moses said to them: ‘Throw whatever you are going to throw!’ So they threw their ropes and staffs, and said: ‘By Pharaoh’s might, it is we indeed who will prevail.’ Then Moses threw his staff and it swallowed up their false devices. The sorcerers fell down prostrating themselves, and said: ‘We believe in the Lord of all the worlds, the Lord of Moses and Aaron. [Pharaoh] said: ‘You believe in Him even before I have given you permission! Surely, this one must be your master who has taught you witchcraft! But in time you shall come to know. I shall most certainly have your hands and feet cut off on alternate sides, and I shall most certainly crucify you all.’ They said:’ No harm [can you cause us]. To our Lord we shall indeed return. We certainly hope that our Lord will forgive us our sins, since we are the first who have believed.’ (Verses 43-51)

این همه از یک صحنه‌ی آرام و عادی آغاز می‌شود؛ با این حال، این صحنه به ما این احساس را می‌دهد که موسی کاملاً مطمئن بود که نماینده‌ی حق است. از این رو، او به جادوگرانی که از سراسر مصر گرد آمده بودند و آماده بودند مهارت‌های خود را برای اثبات ادعای فرعون به کار گیرند، اهمیت چندانی نداد. این اطمینان خاطر او در این مسئله بازتاب یافته است که به آنان اجازه داد تا نخست آغاز کنند: «موسی به آنان گفت: آنچه را که می‌خواهید بیفکنید، بیفکنید!» (آیه‌ی ۴۳)

It all starts with an ordinary, quiet scene; yet it gives us the sense that Moses was perfectly reassured that he represented the truth. Hence, he cared little for the multitude of sorcerers gathered from all over Egypt, ready to employ their skills to prove Pharaoh’s case. His reassurance is reflected in his allowing them to be the first to start: “Moses said to them: Throw whatever you are going to throw!” (Verse 43)

سخنان او چنین دلالت دارد که آنچه آنان می‌توانستند تولید کنند، برای او چندان جالب نبود.

حال تصور کنیم که چه وحشتی فرعون و اشراف قومش را فرا گرفت، هنگامی که سخنان ساحران و ایمان ژرف و استوارشان به خدا را شنیدند؛ خدایی که اکنون در برابرش به سجده افتاده بودند.

We can then imagine the panic that affected Pharaoh and his nobles as they heard the sorcerers’ declaration and their profound, unshakeable belief in God, before whom they now prostrated themselves.

فرعون که خشمگین شده بود، هشدار روشنی داد که با جادوگران هرگونه شکنجه‌ای را روا خواهد داشت. او همچنین آنان را به توطئه با موسی علیه خودش و مردم مصر متهم کرد:

Enraged, Pharaoh issued a clear warning that he would inflict all sorts of punishment upon the sorcerers. He further accused them of conspiring with Moses against him and the Egyptian people:

فرعون گفت: آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید؟ قطعاً این همان کسی است که بزرگتان است و به شما جادوگری آموخته است! اما به زودی خواهید دانست. قطعاً دست‌ها و پاهای شما را به‌طور متقابل (از خلاف) قطع خواهم کرد و قطعاً همه‌تان را به دار خواهم آویخت. (آیه ۴۹)

[Pharaoh] said: You believe in him even before I have given you permission! Surely, this one must be your master who has taught you witchcraft! But in time you shall come to know. I shall most certainly have your hands and feet cut off on alternate sides, and I shall most certainly crucify you all. (Verse 49)

فرعون که گفتار قرآن نخستین سخنان او را، «آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید؟»، به شدت برجسته کرده، تا تسلیم شدن آنان در برابر موسی را بدون کسب اجازه از فرعون آشکار سازد. از این رو، آنان را به توطئه‌ای عمدی متهم می‌کند که خود با آگاهی کامل از پیامدش، داوطلبانه در آن شرکت کرده‌اند. او نمی‌توانست دریابد که چه چیزی دل‌های آنان را لمس کرده است. یک طاغوت چگونه می‌تواند تأثیر ایمان را بر ذهن‌ها و دل‌های مردم احساس کند؟ سپس برای توضیح دگرگونی آنان، اتهام شتاب‌زده‌ای را مطرح می‌کند: «این بی‌شک بزرگ شما است که به شما جادوگری آموخته است!» (آیه ۴۹). این اتهامی بسیار عجیب است که جز با این فرض توضیح‌پذیر نیست که برخی از این کاهنان جادوگر — چرا که آیینی که فرعون را به خدایی رساند بر کاهنانی که به جادو می‌پرداختند تکیه داشت — در تربیت موسی ﷺ نقشی داشته‌اند، با توجه به اینکه او در کاخ فرعون بزرگ شده بود، یا اینکه او ممکن است در معابد آنان حاضر شده باشد. بنابراین فرعون این رابطه دور را دستاویز قرار داده و آن را وارونه جلوه می‌دهد. پس به جای آنکه بگوید موسی شاگرد آنان بوده، می‌گوید او استاد آنان بوده است، تا وضعیت را حتی هولناک‌تر نشان دهد.

The Qur’ānic text places special emphasis on Pharaoh’s first words, “you believe in him even before I have given you permission,” so as to highlight the surrender to Moses without first obtaining Pharaoh’s permission. Thus, he accuses them of a purposeful conspiracy in which they willingly participated, knowing full well its outcome. He could not appreciate what had touched their hearts. How could a tyrant feel the effect of faith on people’s minds and hearts? He then delivered his hasty accusation to explain their transformation: “Surely, this one must be your master who has taught you witchcraft!” (Verse 49) This is a very strange accusation which defies explanation unless one says that some of these priest sorcerers — since the religion that made Pharaoh a deity relied on magic-practising priests — attended to Moses’ education given he was brought up in Pharaoh’s palace, or that he might have attended them in their temples. Hence, Pharaoh manipulates this distant relation, turning it on its head. Thus, instead of saying that Moses was their disciple, he says he was their master; this to make the situation look even more horrendous.

سپس خداوند از بندگان مؤمنش نگهداری کرد، در حالی که فرعون شروع به گردآوری لشکرش کرد و در پی آن بود که نقشه‌هایش را به اجرا درآورد:

Thereafter, God looked after his faithful servants, while Pharaoh began raising his army, seeking to put his plans into effect:

«وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ مُوسَىٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ * فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ * إِنَّ هَٰؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ» Note: the verses above are in the Qur'an and are given with their Arabic text as the verses of the surah, not in translation.

Then We revealed to Moses: ‘Set forth with My servants by night, for you will be pursued.’ Pharaoh sent heralds to all cities, [saying]: ‘These are but a small band, and most certainly they have enraged us; but we are all united, and well prepared.’ (Verses 52-56)

در این داستان فاصله‌ای وجود دارد که در آن برخی رویدادها حذف شده‌اند. موسی و بنی‌اسرائیل مدتی در مصر زندگی کردند که در طی آن نشانه‌هایی که در سورهٔ اعراف به آن‌ها اشاره شده است رخ داد. پس از آن بود که خداوند به موسی دستور داد که همراه قومش مصر را ترک کند. همهٔ این رویدادها در اینجا حذف شده‌اند تا روایت تاریخی بهتر در خدمت محور سوره قرار گیرد و پیام آن را روشن‌تر برساند.

We have here a gap in the story during which certain events are omitted. Moses and the Israelites lived for a period in Egypt during which the signs mentioned in Sūrah 7, The Heights, took place. It was later that God instructed Moses to leave Egypt with his people. All these events are omitted here so that the historical account better serves the theme of the sūrah, delivering its message most clearly.

ما می‌دانیم که خداوند به فرستاده‌اش موسی دستور داد تا با قومش [از مصر] بیرون رود، و سفر خود را با شب‌روی آغاز کند، پس از آنکه همه‌ی مقدمات لازم را فراهم آورد و عزیمتشان را به خوبی برنامه‌ریزی نماید. خداوند همچنین به موسی فرمود که فرعون و سپاهش آنان را تعقیب خواهند کرد. سپس به او فرمان داد که قومش را به سوی دریا رهنمون شود، که به احتمال زیاد به نقطه‌ای است که خلیج سوئز به ناحیه‌ی دریاچه‌ها امتداد می‌یابد. فرعون به زودی از شب‌روی بنی‌اسرائیل آگاه شد و بی‌درنگ بسیج کامل سپاهیانش را فرمان داد و جارچیان و مأموران را به شهرهای دیگر فرستاد تا نیروی جدید جذب کنند، به امید آنکه به موسی و قومش برسد و تلاششان را خنثی کند.

What we know is that God instructed His messenger, Moses, to leave with his people, starting their flight by night after making all the necessary preparations and planning their departure well. God also told Moses that Pharaoh and his host would pursue them. He further commanded him to lead his people to the sea, most probably to the point where the Gulf of Suez stretches into the lakes area. Pharaoh soon learnt of the Children of Israel’s night flight and he immediately ordered full mobilization of his troops, sending heralds and officials to other cities to enlist recruits, hoping to catch up with Moses and his people and undermine their efforts.

پس از این درج، ما با صحنهٔ پایانی و قاطع روبرو می‌شویم:

After this interpolation we are treated to the final, decisive scene:

پس فرعونیان هنگام طلوع آفتاب، ایشان را تعقیب کردند. و چون دو گروه یکدیگر را دیدند، یاران موسی گفتند: «قطعاً گرفتار خواهیم شد.» (موسی) گفت: «نه، هرگز! پروردگارم با من است و مرا راهنمایی خواهد کرد.» و به موسی وحی کردیم: «با عصایت به دریا بزن.» پس (دریا) شکافته شد و هر بخشی همچون کوه عظیمی گردید. و دیگران را به آنجا نزدیک کردیم، و موسی و همه کسانی را که با او بودند نجات دادیم، و دیگران را غرق کردیم. قطعاً در این، نشانه‌ای است، ولی بیشتر ایشان ایمان نمی‌آورند. و قطعاً پروردگار تو همان شکست‌ناپذیرِ مهربان است.

And so they [i.e. Pharaoh’s army] pursued them at sunrise. When the two hosts came in sight of each other, the followers of Moses said: ‘We shall certainly be overtaken.’ He replied: ‘No indeed.’ My Lord is with me and He will guide me.’ And We revealed to Moses: ‘Strike the sea with your staff’ So it divided, and each part was like a massive mountain. And We caused the others to draw near, and We saved Moses and all who were with him, while We caused the others to drown. Indeed, there is in this a sure sign; yet most of them will not believe. And indeed it is your Lord who is the Mighty One, the Merciful. (Verses 60-68)

موسی شبانه با قوم خود، بر طبق نقشهٔ خداوند، حرکت کرد. در صبحگاه، فرعون و سپاهیانش تعقیب خود را آغاز کردند. سپس اوج ماجرا و نزدیک شدن نبرد را میبینیم. موسی و قومش خود را نزدیک دریا مییابند، بدون هیچ کشتیای که با آن بتوانند عبور کنند. نه میتوانستند پیاده عبور کنند و نه وسیلهای برای دفاع از خود داشتند. فرعون و لشکرش که سپاهیانش کاملاً مسلح بودند، نزدیک میشدند، با اطمینان از پیروزی خود و با قصد اینکه هیچ رحمی نشان ندهند. همهٔ نشانهها حاکی از یک فاجعهٔ نهایی برای آن گروه کوچک همراه موسی بود: راه گریزی وجود نداشت، زیرا دریا پیش رو و دشمن پشت سر بود. از این رو فریاد برآوردند: «به یقین گرفتار خواهیم شد.» (آیهٔ ۶۱)

So, Moses marched with his people at night, in accordance with God’s plan. In the morning, Pharaoh and his soldiers began their chase. We then see the climax approaching, and the battle about to commence. Moses and his people find themselves close to the sea, without any boats which they could use to cross. They could not cross on foot, and they lacked the means to defend themselves. Pharaoh and his army were approaching, with his soldiers fully equipped, confident of their victory and intent on showing no mercy. All indications suggested a final tragedy for the small group with Moses: there was no escape, for the sea was ahead and the enemy to the rear. Hence they cried out: “We shall certainly be overtaken.” (Verse 61)

این زمانِ فشار و اضطرابِ شدیدی بود که به اوج خود نزدیک می‌شد. برای آن مؤمنانی که همراه موسی بودند، چنین می‌نمود که در چند دقیقه‌ی دیگر یقیناً به آنان خواهند رسید. آنان مطمئن بودند که فرعون بی‌هیچ تمایزی مرگ را بر ایشان فرود خواهد آورد و هیچ راه گریزی وجود نخواهد داشت. اما موسی، که وحی‌های خداوند را دریافت کرده بود، هیچ‌گونه تردیدی به خود راه نمی‌دهد. او کاملاً بر خداوند توکل دارد و باور دارد که یاری او فرا خواهد رسید. او یقین دارد که خداوند ایشان را نجات خواهد داد، هرچند که نمی‌داند این کار چگونه انجام خواهد شد.