تا اینجای این سوره، به خامترین جنبههای سرشت انسانی پرداخته شده تا آنها را پاک و پالوده کند. به شهوت جنسی و جاذبههای گوناگون آن پرداخته، همچنین به تمایل به پخش شایعات و تهمت زدن به مردم که خشم و اندوه ببار میآورد. همچنین به فساد و زشتکاریای پرداخته که در دلهای مردم میجوشد، سپس در گفتار بروز مییابد و آنگاه به زندگی واقعی سرایت میکند. در همه اینها، مجازاتهای بسیار سختی برای زنا و برای تهمت زدن به آن وضع کرده است. نمونهای هولناک از تهمتهای واردشده به زنان پاکدامنی را که از آنچه درباره ایشان گفته میشود بیخبرند، به تصویر کشیده است. همچنین تدابیر پیشگیرانهای ارائه داده، مانند خواستن اجازه پیش از ورود به خانههای دیگران، فروافکندن نگاه هنگام رویارویی با دیگران، و پوشاندن زیورها و آرایههای شخصی. افزون بر این، از برانگیختن بیجای شهوت هشدار داده، به ازدواج و آزاد کردن بردگان ترغیب کرده و فحشا را حرام شمرده است. همه این تدابیر، با همه تنوعشان، به مهار کردن انگیزه جسمانی کمک میکنند و انگیزههای حفظ پاکدامنی و آرزوی رسیدن به معیارهای بالاتر پاکی را تقویت میکنند.

So far the sūrah has dealt with the most crude aspects of the human constitution in order to purify and refine them. It has dealt with sexual desire, including its different appeals, as well as the inclination to spread rumours and level accusations at people causing anger and distress. It has also dealt with indecency fermenting within people’s hearts, finding verbal expression and then spreading into actual life itself. In all these it laid down very stern punishments for adultery and for false accusation of committing it. It portrayed a horrid example of false accusations levelled at chaste women who are unaware of what is being said about them. It also provided prevention measures, such as seeking permission before entering other people’s homes, lowering one’s gaze when meeting others, and covering personal charms and adornments. It further warned against unnecessary sexual excitement, encouraged marriage and the freedom of slaves and prohibited prostitution. All these measures, varied as they are, help to control the physical impulse and strengthen the motives to maintain one’s chastity and aspire to higher standards of purity.

در پایان بخشِ بحث‌هایی که سوره درباره‌ی داستان دروغینِ عایشه داشت، به آثار باقی‌مانده‌ی آن حادثه پرداخته شده است؛ به‌ویژه اندوه، خشم، آشفتگیِ ارزش‌ها و اضطراب. بدین ترتیب، پیامبر ﷺ آرام و مطمئن را می‌بینیم، خودِ عایشه خشنود و شادمان است، پدرش ابوبکر مهربان و بخشنده است، و صفوان بن المعطّل از اعلامِ برائتِ او از سوی خداوند خرسند است، و کلِ جامعه‌ی مسلمانان پس از درک اینکه چگونه در سردرگمی گم شده بودند، به سوی خدا بازمی‌گردد. اکنون آنان دوباره بر مسیر درست‌اند، نعمت‌ها و لطفِ خدا را می‌شناسند و از هدایت او پیروی می‌کنند.

At the conclusion of its comments on the false story about `Ā’ishah the sūrah dealt with the lingering effects of that incident: in particular the distress, anger, distortion of values and anxiety. Thus we find the Prophet (peace be upon him) calm and reassured, `Ā’ishah herself well satisfied and happy, her father Abū Bakr kind and forgiving, and Şafwān ibn al-Mu`aţţal pleased with God’s declaration of his innocence, and the whole Muslim community turning back to God after realizing how they were lost in confusion. Now they are back on track, recognizing God’s favours and grace, and following His guidance.

«خداوند نور آسمان‌ها و زمین است.» (آیه ۳۵) همین که این سخن شگفت‌انگیز معنایش را القا می‌کند، نوری درخشان سراسر هستی را فرا می‌گیرد و احساسات و عواطف را روشن می‌سازد و دل‌ها و اندیشه‌ها را پر می‌کند. تمام جهان در نوری تابناک شناور می‌شود. پرده‌ها و حجاب‌ها کنار می‌روند، دل‌ها می‌درخشند، جان‌ها به اوج پرواز می‌کنند و همه‌چیز در دریایی از نور پاک می‌شود. همه بار خود را فرو می‌گذارند و در فضایی از شادی و خوشی ناب به هم می‌پیوندند. در حقیقت، هستی و هرآنچه در آن است زنجیرهای خود را می‌گسلد تا آسمان‌ها و زمین با هم دیدار کنند، دور و نزدیک به هم برسند، و جاندار و بی‌جان در کنار یکدیگر قرار گیرند. آنچه پنهان است با آنچه آشکار است پیوند می‌خورد، همچنان که دل‌های انسان‌ها و حواس آنان.

“God is the light of the heavens and the earth.” (Verse 35) No sooner does this remarkable statement impart its meaning than a bright light spreads over the whole universe and lightens up feelings and emotions, filling hearts and minds. The entire universe swims in a radiant light. Screens and curtains are removed, hearts radiate, spirits fly high, and everything is purified in a sea of light. All shed their burdens and join together in an atmosphere of pure happiness and delight. Indeed, the universe and all it contains break their fetters so as to let the heavens and earth meet, the distant and the near come together, as do the animate and the inanimate. What is hidden joins with what is apparent, as do people’s hearts and senses.

«خداوند نور آسمان‌ها و زمین است.» او نوری است که آسمان‌ها و زمین ذات خود و نظام کامل خویش را از آن می‌گیرند. او کسی است که هستی به آن‌ها می‌بخشد و قانونی را که بر این هستی حاکم است. بشر در دوران اخیر، از طریق دستاوردهای علمی، توانسته است بخشی از این حقیقت بزرگ را کشف کند، آنگاه که آنچه پیش‌تر «ماده» می‌نامیدند، از طریق همجوشی هسته‌ای به تابشی بدل شد که جز نور، هیچ شکل یا جوهری ندارد. بدین‌ترتیب، انسان دریافت که اتم الکترون‌هایی دارد که تابش تولید می‌کنند. در مقابل، دل انسان قرن‌ها پیش از آنکه علم به این کشفیات دست یابد، توانست این حقیقت بزرگ را دریابد.

“God is the light of the heavens and the earth.” He is the light from which they derive their essence as well as their perfect system. He is the One who gives them their existence and the law that governs such existence. Man has recently been able to discover, through scientific achievements, a part of this great truth when what they used to call ‘matter’ was transformed, through nuclear fusion, into radiation that has no form or substance other than light. Thus, man discovered that an atom contains electrons that produce radiation. By contrast, the human heart was able to comprehend this great truth many centuries before science made its discoveries.

هر زمان که قلب انسان به سطح بالایی از پاکی می‌رسید و آرزوی نور متعالی را در سر می‌پروراند، توانایی درک این حقیقت را داشت. محمد، فرستادهٔ خدا ﷺ، آن را به‌طور کامل دریافت، هنگامی که از طائف بازمی‌گشت، زمانی که از مردم ناامید شد و به پروردگارش پناه برد. او خطاب به خداوند متعال گفت: «به نور چهرهٔ تو پناه می‌برم که به‌واسطهٔ آن هر تاریکی زدوده می‌شود و کار این دنیا و آن جهان بر راه درست قرار می‌گیرد.» قلبش در سفر شبانه‌اش، که او را از مکه به بیت‌المقدس و سپس به آسمان برد، با این نور متعالی درخشید. بعدها عایشه، همسرش، از او پرسید که آیا پروردگارش را دیده است، و پاسخ داد: «همه‌اش نور است؛ چگونه می‌توانستم او را ببینم؟» ﷺ

دل انسان نمی‌تواند این‌همه نور فراوان را برای مدتی طولانی تحمل کند، و نمی‌تواند برای مدتی طولانی به آن افق بزرگ آرزومند باشد. از این رو، پس از این بیانیه‌ای که این گستره‌ی بی‌پایان را می‌گشاید، سوره آغاز می‌کند به نزدیک آوردن آن تا بهتر فهمیده شود. این مثال هم ملموس است و هم عملی:

The human heart cannot take such abundant light for long; nor can it aspire to that great horizon for long. Hence, after this statement that opens up this endless scope, the sūrah begins to bring it closer so as to make it better understood. The example is at once tangible and practical:

نورِ او را می‌توان به طاقچه‌ای تشبیه کرد که در آن چراغی باشد؛ آن چراغ درون شیشه‌ای است، و آن شیشه گویی ستاره‌ای درخشان است؛ افروخته از درختی مبارک، زیتونی که نه شرقی است و نه غربی. روغنش نزدیک است که روشنی دهد، هرچند آتش به آن نرسیده باشد.

His light may be compared to a niche containing a lamp; the lamp within a glass, the glass like a radiant star; lit from a blessed tree – an olive tree that is neither of the east nor of the west. Its very oil would almost give light even though no fire had touched it.

نور بر فراز نور! (آیه ۳۵)

Light upon light! (Verse 35)

این مقایسه می‌کوشد نامتناهی را پیش روی ذهنی قرار دهد که توانایی‌ای متناهی دارد.

This comparison seeks to put the infinite right before a mind that has finite ability.

این متن تنها تصویری کوچک از آن را در برابر انسانی قرار می‌دهد که توان اندیشیدن در حقیقت بزرگ آن را ندارد. تلاش دارد ماهیت نور را نشان دهد، در حالی که تخیل بشری گستردگی بی‌پایان آن را در خود جای نمی‌دهد.

It simply portrays a miniscule picture to present it to man who cannot contemplate its great reality. It seeks to show the nature of light when the human imagination cannot entertain its endless spread.

آیه با بیان این حقیقت آغاز می‌شود که «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است»، اما سپس ما را به سرعت از این گستره‌ی بزرگ به یک طاقچه می‌برد، یک فرورفتگی دیواری کوچک و مصنوعی که چراغی در آن قرار می‌گیرد تا نورش متمرکز شود و بدرخشد. «مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ». سپس عنصر دیگری از قوت و تمرکز یکی پس از دیگری افزوده می‌شود: «المِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ»، که آن را از باد محافظت می‌کند و نورش را پالایش می‌دهد تا قوی‌تر و درخشان‌تر گردد: «الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ». در اینجا شیشه چنان تصویر می‌شود که روشن، شفاف و تقریباً درخشان است. در این مرحله، آیه مَثَل و حقیقت، همانندی و اصل، شیشه‌ی کوچک و ستاره‌ی تابان را به هم پیوند می‌دهد. بدین ترتیب تأملِ ما بر تصویری کوچک متمرکز نمی‌شود که تنها برای کمک به فهم آن حقیقت بزرگ ارائه شده است.

The verse begins by stating the fact that “God is the light of the heavens and the earth,” but then it brings us fast from this great expanse to a niche, a small artificial wall recess in which a lamp is placed so as to focus its light and make it shine. “His light may be compared to a niche containing a lamp.” It adds one element of strength and concentration after another: “The lamp within a glass,” which protects it from the wind and purifies its light to make it stronger and more radiant: “The glass like a radiant star.” We see the glass painted here as bright, transparent, almost shining. At this point the verse links the example and the reality, the likeness and the original, the small glass and the radiant star. Thus we do not concentrate our reflection on the miniscule picture which is presented only to help us understand the great reality.

در مقابل این نور درخشانی که آسمان‌ها و زمین را فرا گرفته، و بر خانه‌هایی که به یاد خدا اختصاص یافته و دل‌های مؤمنان را روشن می‌کند، تابیده است، سوره وضعیت دیگری را نشان می‌دهد که در آن هیچ نوری نفوذ نمی‌کند و هیچ‌کس در امان نیست؛ وضعیتی که از هرگونه خیر تهی است. این همان وضعیتی است که کافران در آن گرفتار شده‌اند:

In contrast to this radiant light that shines throughout the heavens and the earth, focusing on the houses dedicated to God and enlightening the hearts of the faithful, the sūrah shows a different situation where no light can penetrate and no one is safe; a situation devoid of all goodness. That is the situation in which the unbelievers find themselves:

و اما الذین کفروا فاعمالهم کسراب بقیعة یحسبه الظمآن ماء حتی اذا جاءه لم یجده شیئا

As for the unbelievers, their deeds are like a mirage in the desert, which the thirsty traveller supposes to be water, but when he comes near to it, he finds that it is nothing.

اما او درمی‌یابد که خدا [همواره] با او بوده است، و حساب او را به تمامی به او خواهد داد؛ زیرا خدا در حسابرسی شتابان است. (آیه ۳۹)

But he finds that God [has always been present] with him, and that He will pay him his account in full; for God is swift in reckoning. (Verse 39)

این نخستین از دو صحنهٔ شگفت‌انگیزی است که سوره از کافران و سرنوشتشان ترسیم می‌کند. هر دو صحنه سرشار از حیات و جنبش‌اند. در این صحنه، کردارِ آنان همچون سرابی در دشتی گشوده تصویر می‌شود. سرابی که برقی فریبنده دارد و مسافر تشنه را به سوی خود می‌کشد. او کاملاً غافل است از آنچه ممکن است در آنجا بیابد، جز امید به فرونشاندن تشنگی‌اش. ناگهان صحنه با شتاب دگرگون می‌شود و مسافر تشنه را می‌بینیم که به آن جا می‌رسد، اما نه آبی برای نوشیدن می‌یابد، بلکه با شگفتی بزرگی روبه‌رو می‌شود که هرگز آن را تصور نمی‌کرد.

This is the first of two remarkable scenes the sūrah paints of the unbelievers and their destiny. Both are full of life and movement. In this scene their actions are shown like a mirage in an open space. It gives a false shine which attracts the thirsty traveller who moves towards it. He is totally unaware of what he might find there, other than the prospect of quenching his thirst. Suddenly, the whole scene moves swiftly, and we see the thirsty traveller arriving at this place but finding no water to drink. Instead, he is in for a great surprise, one which he could never have imagined.

آن [صحنه] شگفت‌انگیز است؛ ترس را در دلش می‌نشاند و او را کاملاً سرگردان می‌کند. آنچه می‌یابد، این آگاهی است که خداوند همواره با او بوده است. او وجود خدا را انکار کرده بود، از او روی گردانده بود و در برابر ایمان موضعی خصمانه اتخاذ کرده بود. در حالی که به هیچ‌چیز جز آب مورد نیازش نمی‌اندیشد، اگر آنجا با یک دشمن انسانی روبه‌رو شود، غافلگیر و آشفته خواهد شد. اما هیچ مخالف انسانی‌ای نمی‌یابد. او خداوند متعال را می‌یابد که از او بازخواست می‌کند.

این صحنه‌ای شگفت‌انگیز از کفر، گمراهی و تاریکی در زندگی انسان است. با این همه، در پی آن، صحنه‌ای از ایمان، هدایت و نور در جهان بزرگ هستی می‌آید. این صحنه‌ای است که تمامی جهان را با همه آنچه در آن زیست می‌کند، از انسان و جن، از سیارات و ستارگان، و از همه موجودات، چه جاندار و چه بی‌جان، نشان می‌دهد که همگی در تسبیح خداوند شریک‌اند.

This is an extraordinary scene of unbelief, error and darkness in human life. Yet it is followed by one of faith, guidance and light in the great universe. This is a scene showing the entire universe with all that lives in it, human and jinn, planets and stars, and all beings, whether animate or inanimate, sharing in God’s glorification.

ما وقتی تسبیح را که در آسمان‌ها و زمین طنین‌انداز است می‌شنویم، عظمت این صحنه را احساس می‌کنیم.

We feel how awesome the scene is as we hear the glorification echoed everywhere in the heavens and the earth:

آیا ندانستی که آنچه در آسمان‌ها و زمین است، و نیز پرندگان در حالی که بال‌های خود را گشوده‌اند، همه تسبیح او را می‌گویند؟ هر یک نماز و تسبیح خود را می‌دانند، و خداوند به آنچه می‌کنند داناست.

Are you not aware that it is God whose limitless glory all creatures that are in the heavens and earth extol, even the birds as they spread out their wings? Each of them knows how to pray to Him and to glorify Him; and God has full knowledge of all that they do. (Verse 41)

انسان در این جهان تنها زندگی نمی‌کند. در اطراف او، در راست و چپش، بالا و پایینش، و در فضای گسترده‌ای که فراتر است، چه آن را با تخیلش درک کند و چه نکند، موجوداتی وجود دارند که خداوند آنها را با طبایع، صورت‌ها و شکل‌های گوناگون آفریده است. همه در ایمان به خدا سهیم‌اند، به سوی او روی می‌آورند و ستایش‌هایش را بر زبان دارند. او «به آنچه انجام می‌دهند آگاه است». قرآن انسان را به نگریستن در اطرافش فرا می‌خواند: همه‌چیز آفریده خداست و همه موجودات زنده در آسمان‌ها و زمین، آفریدگان اویند که او را تسبیح می‌گویند و ستایشش می‌کنند. قرآن همچنین توجه کامل ما را به چیزی جلب می‌کند که هر روز می‌بینیم بی‌آنکه به دلیل آشنایی‌اش احساسی در ما برانگیزد: صحنه پرندگانی که هنگام پرواز پاهایشان را جمع می‌کنند و بال‌هایشان را می‌گشایند. آنها نیز خدا را تسبیح می‌گویند. «هر یک از آنان نماز و تسبیح خود را می‌داند». (آیه ۴۱)

Man does not live alone in this universe. All around him, to his right and to his left, above him and beneath him, and in the expanse beyond, whether reached by his imagination or not, there are beings God has created with different natures, forms and shapes. All share in their belief in God, turn to Him and extol His praises. He “has full knowledge of all that they do.” The Qur’ān directs man to look around him: all is of God’s making and all living things everywhere in the heavens and the earth are His creatures, glorifying Him and singing His praises. The Qur’ān also directs our full attention to something we see every day without stirring any feeling in us because of its familiarity: it is the scene of birds lifting up their legs and spreading out their wings as they fly. They also glorify God. “Each of them knows how to pray to Him and to glorify Him.” (Verse 41)

سپس سوره صحنهٔ دیگری را به تصویر میکشد که مردم اغلب از کنار آن میگذرند و توجه چندانی به آن نمیکنند. این صحنه برای چشم بسیار دلپذیر است، پیامی به دل میرساند و ذهن را به تفکر در آفرینش خداوند و نشانههای ایمانی فرامیخواند که در همهجای هستی یافت میشود. این صحنه فضایی فراهم میآورد تا انسان در سرچشمهٔ تنها نور حقیقی، هدایت درست و ایمان راستین بیندیشد.

Next the sūrah portrays yet another scene which people pass by paying little attention to it. It is very pleasant to the eye, carrying a message to the heart and inviting the mind to reflect on God’s creation as well as the pointers to faith available everywhere in the universe. It provides an area to contemplate the only source of real light, right guidance and true faith.

آیا ندیده‌ای که خداوند ابرها را به آرامی می‌راند، سپس آن‌ها را به یکدیگر می‌پیوندد و آن‌گاه آن‌ها را روی هم انباشته می‌کند، تا آنکه باران را ببینی که از میان آن‌ها بیرون می‌آید؟ و او از آسمان کوه‌هایی از ابر را که در آن‌ها تگرگ است فرو می‌فرستد، پس هر که را بخواهد با آن می‌زند و هر که را بخواهد از آن باز می‌دارد. درخشش برق او نزدیک است که دیدگان را ببرد. (آیه ۴۳)

Are you not aware that it is God who causes the clouds to move onwards, then joins them together, then piles them up in masses, until you can see rain come forth from their midst. He it is who sends down from the skies mountainous masses charged with hail, striking with it whom He wills and averting it from whom He wills. The flash of His lightning well-nigh deprives people of their sight. (Verse 43)

این صحنه با آرامش و به تأنی به تصویر کشیده می‌شود؛ اجزای آن یک‌یک برجسته می‌گردند تا مورد تأمل قرار گیرند، پیش از آنکه در یک منظره‌ی فراگیر با یکدیگر ترکیب شوند. همه‌ی این‌ها عمداً انجام می‌شود، تا خود دیدن این جزئیات دل‌ها را لمس کند و اندیشه‌ها را به تفکر در طرح کامل و بی‌نقص خداوند برانگیزد.

The scene is portrayed at leisure, slowly, with its component parts being raised up for reflection before they combine panoramically. All this is done deliberately, so that the very sight of these details touches people’s hearts and awakens their minds to reflection on God’s perfect design.

این خداوند است که ابرها را به فرمان خود از جایی به جای دیگر می‌راند، سپس اجازه می‌دهد که این ابرها به هم بپیوندند و روی هم انباشته شده و توده‌ای عظیم پدید آورند. هنگامی که این توده سنگین می‌شود، آبی را با خود حمل می‌کند که شروع به تراوش کرده و سپس به صورت باران‌های سنگین فرو می‌ریزد.

It is God’s design that drives the clouds from one place to another, before allowing these clouds to come together and pile up into a great mass. When this becomes heavy, it bears water that begins to ooze out and then pour down in heavy rain.