در این هنگام، مردی از خاندان فرعون که ایمان آورده بود اما ایمانش را پنهان میداشت، به دفاع از موسی برمیخیزد. او در سخنانش خطاب به فرعون و درباریانش میکوشد با اندرزهایش دلهایشان را نرم کند و با استدلالهای بسیار قانعکنندهای که حقایق را با پیامدهای هولناک درهم میآمیزد، سخن میگوید.
At this point, a man from Pharaohs own household who had accepted the truth but kept his faith secret begins his argument in defence of Moses. In his address to Pharaoh and his courtiers, the man tries to touch their hearts with his advice and makes very convincing arguments that combine facts with the prospect of dreadful consequences.
و مردی مؤمن از خاندان فرعون، که تا آن زمان ایمان خود را پنهان میداشت، گفت: آیا مردی را میکشید به این دلیل که میگوید: «پروردگار من خداست»، با آنکه دلایل روشن از جانب پروردگارتان برای شما آورده است؟ اگر دروغگو باشد، دروغش به خودش برمیگردد؛ و اگر راستگو باشد، بخشی از آنچه شما را از آن بیم میدهد به شما خواهد رسید. خداوند کسی را که تجاوزکار و دروغگو است به راه راست هدایت نمیکند. ای قوم من! امروز فرمانروایی از آن شماست و در این سرزمین برتری دارید؛ اما اگر عذاب خدا به ما برسد، چه کسی ما را از آن نجات خواهد داد؟ فرعون گفت: من جز آنچه را خود میبینم به شما نشان نمیدهم، و شما را جز به راه درست راهنمایی نمیکنم. و آن مرد مؤمن گفت: ای قوم من! من از آنچه بر امتهای پیش از شما آمد، مانند آنچه بر قوم نوح، عاد، ثمود و کسانی که پس از ایشان بودند رسید، برای شما بیمناکم. و خداوند برای بندگانش ستمی را اراده نمیکند.
A believing man ofPharaoh's family, who until then had concealed his faith, said: Would you kill a man because he says, 'God is my Lord,' when he has brought you all evidence ofthe truth from your Lord? Ifhe is a liar, his lie willfall back on him; but ifhe is speaking the truth, something ofwhat he warns you against is bound to befall you. God will not grace with His guidance anyone who is a lying transgressor. My people! Yours is the dominion today, having the upper hand in the land; but who will rescue us from God's punishment should it befall us? Pharaoh said: 7 am only putting before you what I see myself; and I am guiding you to none other than the path of rectitude.' Then said the man who believed: My people! I fear for you the like of what one day befell earlier communities; the like of what happened to Noah's people, to the lAd, and Thamud and those who came after them. God does not will any injustice for His creatures.
ای قوم من! من بر شما از روزی میترسم که مردم یکدیگر را ندا میدهند؛ روزی که پشت کرده و گریزان خواهید بود و هیچ یاوری در برابر خدا نخواهید داشت. و هر که را خدا گمراه سازد، هیچ راهنمایی برای او نخواهد بود. و پیشتر یوسف با دلایل روشن به سوی شما آمد، اما شما همواره در آنچه برایتان آورده بود، شک میکردید. تا آنگاه که درگذشت، گفتید: «خدا پس از او هرگز پیامبری نخواهد فرستاد.» اینگونه خدا کسانی را که از حد میگذرند و در شکاند، گمراه میسازد.
And, my people! Ifear for you the Day [ofJudgement] when people will call out to one another [in distress]; the Day when you shall turn back and flee, with no one to defend you against God. He whom God lets go astray can never find a guide. Long before this, Joseph came to you with clear evidence of the truth; but you never ceased to cast doubt on the message he brought you. When he died, you said: 'God will never send any messenger after him. 'In this way God lets go astray those who are transgressors and live in doubt.
آنان که بدون هیچ دلیل و حجتی که به ایشان داده شده باشد، در آیات خداوند جدال میکنند، کاری بس نفرتانگیز در پیشگاه خداوند و مؤمنان مرتکب میشوند. بدینگونه خداوند بر دل هر متکبّر ستمگری مُهر مینهد. (آیات ۲۸-۳۵)
Those who dispute God's revelations, with no authority granted to them, commit something that is exceedingly loathsome in the sight of God and of those who believe. In this way God sets a seal on the heart ofevery arrogant tyrant. (Verses 28-35)
این یک استدلال طولانی و قدرتمند از سوی یک مؤمن علیه توطئهگران در دربار فرعون است. استدلال او بر منطق سالمِ فطرت انسانی تکیه دارد. این استدلالی ماهرانه است که میان احتیاط و قدرت را در هم میآمیزد. او نخست عظمت کاری را که قصد انجامش را دارند توصیف میکند: «آیا مردی را میکشید چون میگوید: "پروردگار من خداست"؟» (آیهٔ ۲۸) آیا چنین سخنان بیآزاری که بیانگر اعتقاد شخصی است، سزاوار کشتن کسی است که آن را بر زبان میآورد؟ آیا میتوان به چنین سخنانی با قتل پاسخ داد؟ بدینگونه نشان داده شود، کار شما هولناک، وحشتناک و نفرتانگیز به نظر میرسد.
This is a long, powerful argument advanced by a believer against the conspirators in Pharaoh’s court. His argument relies on the sound logic of uncorrupted human nature. It is a skilful argument that combines caution with power. He begins first by describing the enormity of what they propose to do: “ Wouldyou kill a man because he says, "God is my Lord?” (Verse 28) Do such innocent words that imply personal conviction deserve killing the person who says them? Can such words be answered by murder? Shown in this way, your action appears to be gruesome, horrid and repugnant.
سپس او یک گام جلوتر میرود و میگوید که این شخص، یعنی موسی، گفتهی خود را با دلیلی محکم و روشن پشتیبانی میکند: «او از سوی پروردگارتان برای شما دلیل روشنی آورده است.» (آیه ۲۸) در اینجا، او به نشانههایی اشاره میکند که موسی به ایشان نشان داده بود. آنان بیشک این نشانهها را دیده بودند، و هنگامی که دور از تودهی مردم با هم خلوت میکردند، نمیتوانستند دربارهی چنین نشانهها و دلالت آنها بحث کنند.
He then takes a step forward, saying that this person, Moses, supports his own statement with solid and clear evidence: “he has brought you all evidence ofthe truth fromyour Lord. ” (Verse 28) Here, he is referring to the signs Moses had shown them. They certainly saw these signs, and when they were together, away from the masses, they could not argue about such signs nor their import.
پس مؤمن ان کے سامنے بدترین صورتِ حال رکھتا ہے، اور معروضی رویہ اختیار کرتا ہے تاکہ وہ ایسے کسی منظر پر غور کر سکیں: «اگر وہ جھوٹا ہے تو اس کا جھوٹ اسی پر پڑے گا» (آیت 28)۔ اگر وہ جھوٹا ہے تو وہ اپنے جھوٹ کا نتیجہ بھگتے گا اور اپنی سزا پائے گا۔ تاہم، اس سے اسے قتل کرنا جائز نہیں ہو جاتا۔ لیکن دوسرا امکان بھی ہے کہ وہ جو کہتا ہے وہ سچ ہو۔ ایسی صورت میں احتیاط برتنا اور اس کے نتائج کا سامنا نہ کرنا عقلمندی ہے: «اور اگر وہ سچا ہے تو جس چیز سے وہ تمہیں ڈراتا ہے اس میں سے کچھ نہ کچھ تم پر ضرور آ پڑے گا» (آیت 28)۔ یہ بھی اس صورت میں کم از کم بات ہے جس کی توقع کی جا سکتی ہے۔ اس شخص نے انہیں اس سے آگے کچھ سوچنے کو نہیں کہا۔ اس کا مقصد ایک معروضی موقف اختیار کرنا تھا، ایسا موقف جو سب سے زیادہ قائل کرنے والی دلیل فراہم کرے۔
The believer then puts to them the worst possible situation, taking an objective attitude to allow them to reflect on such a scenario: “Ifhe is a liar, his lie willfall back on him J (Verse 28) If he is lying, he will bear the consequences of his lie and suffer his punishment. However, this does not justify killing him. There is, however, the other possibility that what he says is true. It is, then, prudent to be careful and not to expose oneself to its consequences: “but if he is speaking the truth, something of what he warns you against is bound to befall you.” (Verse 28) Again this is the least that can be expected in this case. The man did not ask them to consider anything beyond this. His purpose was to make an objective stand, one that provided the most convincing argument.
سپس او هشداری ضمنی میدهد: هشداری که هم بر آنان و هم بر موسی صدق میکند: «خداوند کسی را که دروغگوی تجاوزکار است، با هدایت خود مورد لطف قرار نمیدهد.» (آیه ۲۸) اگر این حکم بر موسی صادق باشد، خداوند نخواهد گذاشت که او بیآسیب رهایی یابد. پس کار او را به خدا واگذارید تا کیفر شایستهاش را دریافت کند. اما باید مراقب باشید مبادا خودتان از دروغگویان تجاوزکار باشید، زیرا این به معنای هلاکت اجتنابناپذیر شما خواهد بود.
He then delivers an implicit warning: one that applies to them and to Moses alike: “God will not grace with His guidance anyone who is a lying transgressor.” (Verse 28) If this applies to Moses, God will not allow him to escape unscathed. Leave him to God, then, to receive his due punishment. However, you must be careful lest you be the ones who are lying transgressors, because this will mean your inescapable doom.
مرد مؤمن سپس هشدار جدی به آنان میدهد که مبادا گرفتار عذاب خدا شوند، و به یادشان میآورد که اگر این عذاب به سراغشان بیاید، هیچ قدرتی نمیتواند آن را بازدارد. در آن صورت، فرمانروایی و قدرتشان سودی نخواهد داشت. آنان باید این را به یاد داشته باشند و برای آنچه از نعمتها برخوردار شدهاند، سپاسگزار خدا باشند: «ای قوم من! امروز فرمانروایی از آنِ شماست و در این سرزمین برتری دارید؛ اما اگر عذاب خدا به سراغ ما بیاید، چه کسی ما را از آن نجات خواهد داد؟» (آیه ۲۹)
The believer then gives them a strong warning against incurring Gods punishment, reminding them that should it befall them, no power can avert it. Their kingdom and power will then be of little use. They should remember this and be grateful to God for having given them what they enjoyed: “My people! Yours is the dominion today, having the upper hand in the land; but who will rescue us from God's punishment should it befall us?' (Verse 29)
در اصل، این مرد همان احساسی را دارد که یک مؤمن راستین باید داشته باشد: عذاب خدا نزدیکترین است به کسانی که در قدرتاند. از این رو، آنان سزاوارترین کسانی هستند که باید بیشتر مراقب باشند و بهترین تلاش خود را برای دوری از آن به کار ببرند. این عذاب ممکن است در هر لحظهای از شب یا روز بر آنان فرود آید، پس باید از چنین احتمالی بترسند. این مرد آنان را به قدرت و اقتداری که داشتند یادآور میشود، و در حالی که عذاب خدا را به یادشان میآورد، خود را نیز در میان آنان قرار میدهد: «پس کیست که ما را از عذاب خدا نجات دهد اگر بر ما فرود آید؟» (آیه ۲۹). بدین ترتیب، به آنان نشان میدهد که آنچه بر سرشان میآید برای او نیز موضوعی بسیار مهم است؛ او خود یکی از آنان است و در انتظار همان سرنوشت. از همینرو است که نصیحت مهربانانه و دلسوزانهاش را ارائه میدهد.
At heart, the man feels what a true believer should feel: God’s punishment is closest to those who are in power. Therefore, they are the ones who should be most careful and should try their best to avoid it. It could come upon them at any moment of the night or day, so they must dread such a possibility. The man reminds them of the power and authority they enjoyed, and includes himself among them as he reminds them of Gods punishment: “Who will rescue us from God's punishment should it befall us?' (Verse 29) He, thus, shows them that what happens to them is a matter of great concern to him; he is one of them, awaiting the same destiny. Hence, his kind and caring advice.
او امید دارد که آنان این سخن را به دل بگیرند، و دریابند که این سخن از سر صمیمیت کامل گفته شده است، و اگر عذاب خدا بر ایشان نازل شود، هیچ توانی در برابر آن نخواهند داشت.
He hopes that they will take this to heart, realizing that it is meant most sincerely, and that they stand no chance against God’s punishment should it befall them.
در این مرحله، فرعون همان احساسی را نشان میدهد که هر ستمگری هنگام شنیدن نصیحت صادقانه در خود مییابد. او با غرور رو برمیگرداند و آن را کاستن از اقتدار خود و دستاندازی به قلمرو فرمانرواییاش میپندارد:
At this point Pharaoh demonstrates the feeling that possesses any tyrant receiving honest advice. He turns in arrogance, perceiving detraction from his authority and encroachment on his dominion:
«فرعون گفت: من جز آنچه خودم میبینم به شما نشان نمیدهم، و جز راه صواب شما را راهنمایی نمیکنم.» (آیه ۲۹)
من فقط چیزی را به شما میگویم که به درستی و سودمندی آن یقین دارم. این همان راه درست است که باید پیمود. آیا تاکنون کسی شنیده است که مستبدی باشد که گمان نکند آنچه میگوید حق و سرشار از حکمت است؟ آیا هیچ مستبدی اجازه میدهد کسی تصور کند که او در اشتباه است؟ آیا مستبدان اجازه میدهند کسی دیدگاهی جز دیدگاه آنان داشته باشد؟ وگرنه چگونه مستبد میشوند؟
“Pharaoh said: I am only putting before you what I see myself; and I am guiding you to none other than the path of rectitude.” (Verse 29) I am only telling you what I know to be true and useful. It is indeed the proper path to follow. Has anyone ever heard of a tyrant who did not feel that what he said was right and full of wisdom? Would any tyrant allow for someone to imagine that he be wrong? Do tyrants allow anyone to uphold a view other than theirs? How else do they become tyrants?
مؤمن اما احساس میکند که وظیفه اوست که هشدار دهد و نصیحتی درست ارائه کند و دیدگاه خود را روشن بیان نماید. همچنین وظیفه اوست که در برابر حق بایستد، صرفنظر از آنچه ستمگران میگویند. سپس او استدلالی دیگر را پیش میکشد، به این امید که دلهای آنان به آن نرم شود و آنان نور حق را ببینند. او به سرنوشت امتهای پیشین کافران اشاره میکند. آنها گواهی میدهند که خداوند چگونه متکبران ستمگر را به سختی مجازات میکند: «و آن مرد مؤمن که ایمان آورده بود گفت: ای قوم من! من برای شما از مانند آنچه بر امتهای پیشین روزی فرود آمد، میترسم؛ مانند آنچه بر قوم نوح و عاد و ثمود و کسانی که پس از آنان آمدند، رخ داد. و خداوند برای بندگانش ستمی نمیخواهد.» (آیات ۳۰-۳۱)
The believer, however, feels that it is his duty to warn and give sound advice, and to express his view lucidly. It is also his duty to stand by the truth, regardless of what tyrants say. He then tries another argument, in the hope that their hearts will soften to it and that they will begin to see the light of the truth. He refers to the fates of earlier communities of unbelievers. They testify to how powerfully God smites arrogant tyrants: “ Then said the man who believed: My people! Ifear for you the like ofwhat one day befell earlier communities; the like ofwhat happened to Noah's people, to the Ad, and Thamud and those who came after them. God does not will any injustice for His creatures. ” (Verses 30-31)
هر امتی روزِ خاصِ خود را داشت، اما مؤمن این روزها را با هم جمع میکند و آن را روزی میداند که کیفرِ خداوند فرود میآید. ماهیتِ این روزها یکسان است، از این رو گویی همه یک روز به نظر میرسند. خداوند بر هیچکس ستم روا نمیدارد. او تنها آنان را به سزای گناهانشان کیفر میدهد، تا کسانی که به ایشان نزدیکاند و کسانی که پس از ایشان میآیند، عبرت گیرند و به راه راست روند.
Each community had its day, but the believer combines them together, making it the day when Gods retribution strikes. The nature of these days is the same; hence, they are made to appear as just one day. God wills no injustice on anyone. He only punishes them for their sins, so that those who are close to them and those who come after them may take heed and follow the right course.
مرد دوباره دلهایشان را لمس میکند و آنان را به روزی دیگر یادآور میشود، روز قیامت، روزی که همه فریاد میزنند: «و ای قوم من! من از روزی که مردم یکدیگر را ندا میدهند بر شما میترسم؛ روزی که پشت کنان فرار میکنید و هیچ کس شما را از [عذاب] خدا نگاه نمیدارد. و هر که را خدا گمراه کند، هیچ راهنمایی نخواهد داشت.» (آیات ۳۲ و ۳۳)
The man touches their hearts again, reminding them of another day, the Day of Resurrection, when everyone is calling out: "And, my people! Ifearfor you the Day [ofJudgement] when people will call out to one another [in distress]; the Day when you shall turn back and flee, with no one to defend you against God. He whom God lets go astray can never find a guide. ” (Verses 32-33)
در آن روز، فرشتگانی که مأمور گردآوری مردماند، آنان را فرا میخوانند؛ کسانی که بر بلندیها ایستادهاند، با مردمی که سزاوار بهشتاند و با مردمی که سزاوار دوزخاند سخن میگویند و بهشتیان و دوزخیان با یکدیگر به فریاد میخوانند. بدینسان، فراخوانی در شکلهای گوناگون صورت میگیرد. تعبیر «روز ندا» (روز فریاد و فراخوانی) حسّ غوغای بلند را القا میکند که از همه سو برمیخیزد، و نیز روزی است که در آن ازدحام و مشاجره فراوان است. فضای کلی با سخن مؤمن سازگار است: «روزی که پشت میکنید و میگریزید، و هیچکس شما را در برابر خدا نگه نمیدارد.» ممکن است آنان هنگامی که دوزخ را ببینند بخواهند بگریزند، اما راه گریزی نیست. با این همه، تصویر وحشت و تلاش برای گریز، نخستین تصویری است که در اینجا از کسانی نشان داده میشود که خود را نیرومند میپنداشتند و متکبرانه رفتار میکردند و از قدرت دنیوی خویش سرمست بودند.
On that day, the angels responsible for gathering people will be calling out to them; the people standing on the heights will call out, speaking to the people destined for heaven and to the people of hell; the people of heaven and hell will call out addressing each other. Thus, calling out takes place in different ways. Describing it as the ‘day of calling out’ imparts a feeling of loud clamouring emanating from everywhere, as also a day of overcrowding and dispute. The general air fits well with the believer’s words: "the Day when you shall turn back andflee, with no one to defend you against God” They may try to flee when they see hell, but there is no escape. Yet the image of fright and attempting to flee is the first to be shown here of those who considered themselves mighty and who behaved arrogantly, revelling in their earthly power.
«کسی را که خدا گمراه کند، هیچکس نمیتواند هدایتش کند» (آیه ۳۳). آیا در اینجا پاسخی ضمنی به سخن پیشین فرعون دیده میشود، آنجا که گفت: «جز آنچه خود میبینم، شما را به راهی نمینمایم و جز راه رشد شما را هدایت نمیکنم» (آیه ۲۹)؟ این نیز دلالت دارد بر اینکه هدایتِ حقیقی تنها از جانب خداست. هر که را خدا گمراه سازد، کسی را یارای هدایت او نخواهد بود. خداوند از احوال مردم آگاه است و میداند چه کسی شایستهٔ هدایت است و چه کسی سزاوار آن است که در گمراهی رها شود.
“He whom God lets go astray can never find a guide” (Verse 33) Do we see here an implicit reply to Pharaohs earlier statement when he said: “Z am guiding you to none other than the path ofrectitude.” (Verse 29) This also implies that true guidance comes only from God. Whoever God lets go astray will have no one to guide him. God knows peoples conditions and who of them deserves to be guided and who deserves to be left astray.
در پایان، مؤمن آنان را به رفتارشان با یوسف پیامبر، نیای موسی، یادآوری میکند. آنان با وجود دلایل روشنی که او برایشان آورد، نیز در او و پیامش شک کردند. آنان نباید همان رفتار را با موسی داشته باشند که پیام یوسف را پیش از این تأیید میکند. در واقع، پیام موسی ادعای آنان را که خداوند پس از یوسف هیچ فرستادهای نخواهد فرستاد، رد میکند. زیرا موسی فرستاده شده تا آنان را به اشتباهشان آگاه کند: «پیش از این، یوسف با دلایل روشن حق به سوی شما آمد؛ اما شما همواره در پیامی که برایتان آورده بود تردید میکردید. هنگامی که او درگذشت، گفتید:»
Finally, the believer reminds them of their attitude to the Prophet Joseph, Moses’ ancestor. They also doubted him and his message despite the clear evidence he showed them. They must not adopt the same attitude towards Moses who is confirming what Joseph had brought them earlier. In fact, Moses’ message disproves their assertions that God would not send a messenger after Joseph. For, Moses has been sent to prove them wrong: “Long before this, Joseph came to you with clear evidence of the truth; but you never ceased to cast doubt on the message he brought you. When he died, you said:
«خدا هرگز پس از او هیچ فرستادهای نخواهد فرستاد.» به این ترتیب خدا کسانی را که تجاوزگرند و در شک زندگی میکنند گمراه میسازد. کسانی که آیات خدا را بدون هیچ حجت و اجازهای که به آنان داده شده باشد مورد مجادله قرار میدهند، کاری بسیار ناپسند در نزد خدا و نزد مؤمنان مرتکب میشوند. به این ترتیب خدا بر دل هر متکبر ستمگری مهر مینهد.» (آیات ۳۴-۳۵)
'God will never send any messenger after him. ’ In this way God lets go astray those who are transgressors and live in doubt. Those who dispute God's revelations, with no authority granted to them, commit something that is exceedingly loathsome in the sight of God and of those who believe. In this way God sets a seal on the heart ofevery arrogant tyrant. ” (Verses 34-35)
این تنها اشارهای در قرآن به پیام یوسف خطاب به مردم مصر است. در سورهای که به نام او است، میآموزیم که او مسئول انبارهای مصر گردانده شد. او همچنین لقب «عزیز» را داشت که احتمالاً به معنای وزیر اعظم بود. در این سوره اشارهای هست که او بر تخت مصر نشست، اما این مطلب تأیید نشده است. این را میتوان از آیهای فهمید که میگوید: {و پدر و مادر خود را بر تخت بالا برد و همگی برای او به سجده افتادند. و گفت: ای پدر، این است تعبیر خوابی که پیشتر دیده بودم. پروردگارم آن را به حقیقت پیوست.} (یوسف: ۱۰۰)
This is the only reference in the Qur’an to Josephs message addressed to the people of Egypt. In the surah carrying his name we learn that he was placed in charge of Egypt’s storehouses. He also carried the title of ‘Aziz, which probably meant the chief minister. There is an indication in the surah that he sat on Egypt’s throne, but this is not confirmed. This may be understood from the verse that says: Mnz/ he raised his parents to the throne, and they fell down on their knees, prostrating themselves before him. He said: Father, this is the real meaning of my dream of long ago. My Lord has made it come true.” (12: 100)
«تخت» ای که یوسف والدینش را بر آن بالا برد، ممکن است چیزی غیر از تخت مصر بوده باشد. به هر حال، یوسف به جایگاه قدرت و اقتدار رسید. با توجه به همه اینها، میتوانیم وضعیتی را که مرد مؤمن در خاندان فرعون به آن اشاره میکرد، تصور کنیم:
The ‘throne’ to which Joseph raised his parents might have been something other than Egypt’s throne. Be that as it may, Joseph attained a position of power and authority. In light of all this, we can imagine the situation to which the believer in Pharaoh’s household was referring:
آنان در پیام یوسف تردید داشتند، اما وقتی او در جایگاه قدرت بود، جرئت نداشتند آن را آشکارا انکار کنند. سپس گفتند: «خداوند هرگز پس از او هیچ فرستادهای نخواهد فرستاد!» و عملاً وقتی او درگذشت، احساس آرامش کردند.
they doubted Joseph’s message, but dared not deny it outright when he was the man in power. Then they said: 'God will never send any messenger after him! They were practically relieved when he died.
ابراز این احساس آرامش از سوی آنان نشان میدهد که پیام او را بر پایه یگانگی کامل خداوند نپذیرفته بودند. آنان ادعا میکردند که خداوند پس از او پیامبر دیگری نخواهد فرستاد، اما این سخن چیزی جز بیان آرزوی خودشان نبود. اغلب چنین است که انسان چیزی را آرزو میکند و سپس آن را درست میپندارد.
Expressing their relief in this way suggests that they did not accept his message based on God’s complete oneness. They asserted that God would not send another messenger after him, yet this expressed nothing but their own desire. It is often the case that people desire something and then believe it to be true.
در این مرحله، مؤمن در برابر چنین انکار سرسختانهٔ حق موضعی قاطع میگیرد: «اینگونه خداوند هر متجاوز شکّاک را گمراه میکند». [سوره غافر، آیه ۳۴] او به آنان هشدار میدهد که خداوند کسانی را که پس از دیدن دلایل روشن بر حقانیت پیام او، همچنان در آن شک میورزند، رها کرده و در گمراهی به حال خود میگذارد. سپس صریحاً به ایشان میگوید که کسانی که بیهیچ دلیل یا برهانی همچنان در وحی خداوند جدال میکنند، نزد خدا و مؤمنان مورد نفرت خواهند بود. فرعون و قومش این کار را به شیوهای بسیار زشت انجام دادند. او همچنین تکبّر را محکوم میکند و کسانی را که همچنان با گردنکشی رفتار میکنند و به زورگویی متوسل میشوند، از عذاب خداوند برحذر میدارد.
At this juncture, the believer takes a strong stance against such hardened denials of the truth: "In this way God lets go astray those who are transgressors and live in doubt.” (Verse 34) He warns them that God will abandon those who continue to doubt His message after seeing clear evidence of its truth, letting them go astray. He then tells them plainly that those who continue to dispute God’s revelation, without justification or evidence, will be loathed by God and the believers. Pharaoh and his people did this in a very deplorable way. He also condemns arrogance and warns against God’s punishment to those who continue to behave arrogantly and resort to high-handedness.
«کسانی که بیهیچ حجتی که از جانب خدا به ایشان داده شده باشد، در آیات خدا جدال میکنند، نزد خدا و نزد کسانی که ایمان آوردهاند، کاری بسیار ناپسند مرتکب میشوند. بدینسان خدا بر دل هر متکبر ستمگری مهر مینهد» (آیهٔ ۳۵). این سخنان، که از مردی مؤمن از خاندان فرعون بیان شده است، تقریباً همان است که در آغاز این سوره آمده و در آن از دشمن داشتن خدا نسبت به کسانی سخن رفته که بیهیچ دلیلی که پشتوانهٔ گفتههایشان باشد، در آیات او جدال میکنند. نتیجهٔ آن این است که خدا ایشان را در گمراهی رها میکند تا جایی که دیگر در دلشان جایی برای نور هدایت باقی نمیماند.
"Those who dispute God's revelations, with no authority granted to them, commit something that is exceedingly loathsome in the sight of God and of those who believe. In this way God sets a seal on the heart of every arrogant tyrant” (Verse 35) These words, from a believer among Pharaoh’s household, are almost identical to those at the outset of the surah speaking of how God dislikes those who dispute His revelations without any proof in support of what they say. The result is that God lets them go astray until there is no room in their hearts for the light of guidance.